Ngữ văn lớp 9
Chủ điểm 5 · Học kỳ 1

Đối diện với nỗi đau — kịch, bi kịch

Nhận ra xung đột, hành động, lời thoại và nhân vật của bi kịch, nêu tác dụng của câu rút gọn, câu đặc biệt, và viết bài phân tích một tác phẩm kịch.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 5

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Kịch viết ra để diễn: câu chuyện hiện lên qua lời thoại của nhân vật và chỉ dẫn sân khấu (chữ nghiêng trong ngoặc: cử chỉ, giọng, cảnh). Vở kịch chia thành hồi, mỗi hồi gồm nhiều cảnh hoặc lớp.
  • 2Bi kịch đặt nhân vật vào một xung đột không thể vẹn cả đôi đường: khát vọng đẹp va vào hoàn cảnh, hoặc hai giá trị đều quý (tình yêu – danh dự, ước mơ – bổn phận).
  • 3Nhân vật bi kịch thường cao cả mà vẫn có thể sai lầm; họ tự chọn và tự hành động, chấp nhận trả giá, nên kết cục đau thương nhưng khiến người xem tỉnh ngộ.
  • 4Đọc một cảnh kịch, hỏi bốn câu: xung đột giữa hai phía nào → hành động nào đẩy nó lên → lời thoại lộ nội tâm gì → kết cục gợi điều gì.
  • 5Tiếng Việt: câu rút gọn lược bớt thành phần, nhìn ngữ cảnh là khôi phục được; câu đặc biệt vốn không có cấu tạo chủ ngữ – vị ngữ, dùng để gọi đáp, bộc lộ cảm xúc, liệt kê, nêu thời gian, nơi chốn.
  • 6Viết: phân tích một vở kịch = giới thiệu → chủ đề qua xung đột → nét đặc sắc nghệ thuật (hành động, nhân vật, lời thoại) → ý nghĩa.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Rô-mê-ô và Giu-li-ét (trích)

Uy-li-am Sếch-xpia · Bi kịch viết khoảng 1594–1595 ở Anh, xen thơ và văn xuôi. SGK trích Hồi II, Cảnh II — đêm ở vườn nhà Ca-piu-lét, đọc qua bản dịch tiếng Việt.

Bản dịch có bản quyền 📖 Bạn đọc bản dịch trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu người bạn quý nhất lại thuộc một "phe" mà cả nhà bạn không ưa, bạn sẽ làm gì?
  • 🤔 Một cái tên, một dòng họ có quyết định bạn là người thế nào không?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đầu cảnh

    Rô-mê-ô đang ở đâu? Lúc chàng cất lời đầu tiên, Giu-li-ét có biết chàng đứng đó không?

  2. 📍 Lời dài của Rô-mê-ô khi thấy nàng ở cửa sổ

    Chàng ví Giu-li-ét và đôi mắt nàng với những gì?

  3. 📍 Lời Giu-li-ét gọi tên Rô-mê-ô

    Nàng mong Rô-mê-ô làm gì, và chính nàng sẵn lòng làm gì?

  4. 📍 Đoạn Giu-li-ét bàn về cái tên

    Nàng dùng hình ảnh nào để nói rằng cái tên không làm nên con người?

  5. 📍 Khi Rô-mê-ô lên tiếng

    Giu-li-ét nhận ra chàng bằng cách nào, và nàng lo điều gì?

  6. 📍 Cuối đoạn trích

    Theo Rô-mê-ô, điều gì đã đưa chàng tới đây?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Bấm các lời thoại theo đúng thứ tự để dựng lại một cảnh kịch ngắn, bấm "Kiểm tra", rồi chọn hai phía của xung đột và bấm "Soi".

Sân nhà, chiều cuối hè. Ngoài đồng lúa đã chín vàng. (cảnh kịch do Học liệu STEAM viết)

Bước 1 · Bấm các lời thoại theo đúng thứ tự để dựng lại cảnh

  1. Mở cảnh ·Lan (cầm tờ giấy báo, chạy vào): – Bố ơi, con đỗ rồi! Nhạc viện gọi con nhập học ngay sáng mai!

Kho lời thoại — bấm để đặt vào cảnh (bấm lời đã đặt để gỡ ra):

0/6 lời đã đặt

1 🎭 Nhận ra bi kịch

Cần nhớ

  • ✦Kịch bản có lời thoại — đối thoại (các nhân vật nói với nhau), độc thoại (nhân vật tự nói với mình), bàng thoại (nói riêng với khán giả, người khác trên sân khấu coi như không nghe) — và chỉ dẫn sân khấu in nghiêng trong ngoặc.
  • ✦Trong bi kịch, xung đột là trục chính: hai điều đều có sức nặng va vào nhau — tình yêu với hận thù dòng họ, tình yêu với danh dự, ước mơ với hoàn cảnh.
  • ✦Nhân vật bi kịch tự chọn và tự hành động; các hành động nối nhau như nguyên nhân – kết quả, dẫn tới kết cục đau thương nhưng làm người xem thương người, tỉnh ngộ.

Bốn câu hỏi khi đọc một cảnh bi kịch

Yếu tốHỏi gìVí dụ trong "Lơ Xít"
⚔️ Xung độtHai phía nào va vào nhau?Danh dự, bổn phận với cha ↔ tình yêu giữa Rô-đri-gơ và Si-men
🏃 Hành độngNhân vật làm gì, vì sao?Rô-đri-gơ mang kiếm đến, xin Si-men giết mình
💬 Lời thoạiLời nói lộ ra nội tâm gì?Si-men lúc đầu chỉ thốt từng câu ngắn — nỗi đau làm nàng nghẹn lời
🎭 Nhân vậtPhẩm chất nào, cái giá phải trả?Cả hai cao thượng, trọng danh dự — và vì thế mất nhau

Dạng bài

Phân tích xung đột trong một đoạn kịch

  1. 1 Gọi tên hai phía của xung đột (A ↔ B).
  2. 2 Chỉ ra xung đột hiện ở đâu: hành động, lời thoại, chỉ dẫn sân khấu.
  3. 3 Nói xung đột làm nhân vật bộc lộ phẩm chất, nội tâm gì.
  4. 4 Nêu ý nghĩa: tác giả muốn người xem nghĩ gì.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "xung đột giữa Rô-mê-ô và Giu-li-ét". Hai người không chống lại nhau: họ đứng cùng một phía, phía bên kia là mối thù dòng họ.

🌹
Làm mẫu

Phân tích xung đột trong cảnh vườn nhà Ca-piu-lét (Rô-mê-ô và Giu-li-ét).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ✂️ Câu rút gọn

Cần nhớ

  • ✦Câu rút gọn là câu đã lược bớt thành phần — hay gặp nhất là chủ ngữ hoặc vị ngữ, có khi lược cả hai, chỉ giữ một trạng ngữ hay một cụm cần thiết. Nhìn ngữ cảnh là khôi phục được.
  • ✦Dùng để nói gọn, tránh lặp điều người nghe đã biết; hay gặp trong lời thoại, câu trả lời, câu mệnh lệnh.
  • ✦Cẩn thận: rút gọn khi nói với người trên dễ thành cộc lốc; rút gọn không đúng chỗ có thể gây hiểu lầm.
Câu rút gọnNgữ cảnhCâu đầy đủĐã lược
– Đang tập đàn.– Lan đang làm gì?Lan đang tập đàn.chủ ngữ
– Bố tớ.– Ai sửa chiếc xe này?Bố tớ sửa chiếc xe này.vị ngữ
– Tối nay.– Bao giờ lớp mình diễn kịch?Tối nay lớp mình diễn kịch.chủ ngữ và vị ngữ, chỉ giữ trạng ngữ
Đi thôi!Lời giục cả nhómChúng ta đi thôi!chủ ngữ
rút gọn ≠ cộc lốc

Bố hỏi "Con ăn cơm chưa?", đáp "Rồi." nghe cộc. Đáp "Dạ, con ăn rồi ạ." vẫn gọn mà lễ phép.

rút gọn ≠ thiếu ý

Câu rút gọn khôi phục được nhờ ngữ cảnh. Câu thiếu thành phần mà không đoán ra được là câu sai, không phải câu rút gọn.

3 ❗ Câu đặc biệt

Cần nhớ

  • ✦Câu đặc biệt là câu không cấu tạo theo mô hình chủ ngữ – vị ngữ, thường chỉ là một từ hoặc một cụm từ.
  • ✦Dùng để: gọi – đáp; bộc lộ cảm xúc; liệt kê, báo sự có mặt của sự vật, hiện tượng; nêu thời gian, nơi chốn.
  • ✦Mẹo phân biệt: thử thêm chủ ngữ – vị ngữ theo ngữ cảnh. Thêm vào tự nhiên ⇒ câu rút gọn; không có gì để thêm ⇒ câu đặc biệt.
Câu đặc biệtTác dụng
Mẹ ơi!Gọi – đáp
Trời ơi!Bộc lộ cảm xúc
Tiếng còi. Tiếng phanh. Tiếng người la.Liệt kê, báo sự có mặt của hiện tượng
Ga Hà Nội. Bảy giờ sáng.Nêu nơi chốn, thời gian
câu đặc biệt ≠ câu rút gọn

Bé reo "Mưa!" khi thấy mưa: câu đặc biệt, báo hiện tượng. Trả lời "Cậu đi đâu?" bằng "Đi chơi.": câu rút gọn, khôi phục được thành "Tớ đi chơi".

Trong lời thoại kịch

Tiếng gọi, tiếng kêu, câu ngắn đứt quãng cho thấy nhân vật đang xúc động mạnh — như Si-men lúc mới gặp lại Rô-đri-gơ.

4 ✍️ Viết: phân tích một tác phẩm kịch

Dạng bài

Dàn ý bài phân tích một vở kịch

  1. 1 Mở bài: giới thiệu tên vở, tác giả, thể loại; nêu một nhận định chung.
  2. 2 Thân bài 1 — chủ đề: chỉ ra xung đột chính và vấn đề vở kịch đặt ra, có bằng chứng.
  3. 3 Thân bài 2 — nghệ thuật: hành động, nhân vật, lời thoại, cốt truyện… mỗi ý một luận điểm, có dẫn chứng và nói hiệu quả.
  4. 4 Kết bài: khẳng định ý nghĩa, giá trị của vở kịch và điều nó để lại cho người đọc hôm nay.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại nội dung vở kịch từ đầu đến cuối rồi thêm một câu "vở kịch rất hay". Bài phân tích cần luận điểm và bằng chứng, không phải bản tóm tắt.

🗡️
Làm mẫu

Đề: Phân tích đoạn trích "Lơ Xít" (Hồi III, Lớp IV) của Coóc-nây.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 5 có buổi thảo luận một vấn đề đời sống gợi ra từ tác phẩm (điều gì làm nên một tình yêu đẹp, nên làm gì khi bổn phận và mong muốn trái nhau, vượt qua mất mát thế nào…): chuẩn bị ý kiến có lí lẽ, nghe hết ý bạn rồi mới đáp, thư kí ghi lại các ý chính.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🎭

Nhận ra bi kịch

  1. 1
    Nhận biết

    Trong kịch bản, phần in nghiêng trong ngoặc như (ngập ngừng), (quay mặt đi) gọi là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Lời các nhân vật nói qua nói lại với nhau trên sân khấu gọi là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Vì sao "Lơ Xít" được xếp vào bi kịch?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong cảnh vườn nhà Ca-piu-lét, điều gì khiến tình yêu của Rô-mê-ô và Giu-li-ét ngay từ đầu đã bị đe doạ?

  5. 5
    Thông hiểu

    Nhân vật bi kịch khác một người chỉ gặp nạn ở điểm nào?

  6. 6
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về đoạn trích "Lơ Xít"?

    a)Rô-đri-gơ hối hận vì đã đấu kiếm và xin Si-men tha thứ.

    b)Si-men trách Rô-đri-gơ là kẻ đê tiện.

    c)Si-men vẫn quyết đòi Rô-đri-gơ đền mạng cho cha.

    d)Cả hai nhân vật đều đặt danh dự lên trên tình yêu.

  7. 7
    Vận dụng

    Đề: "Phân tích xung đột trong đoạn trích Lơ Xít." Bạn A chỉ kể lại diễn biến từ đầu đến cuối. Bài bạn A còn thiếu gì?

✂️

Câu rút gọn

  1. 1
    Nhận biết

    Câu rút gọn là câu…

  2. 2
    Thông hiểu

    Hỏi: "Cậu làm bài tập chưa?" – Đáp: "Làm rồi." Câu "Làm rồi." đã lược thành phần nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Hỏi: "Ai mang cây đàn này tới?" – Đáp: "Anh Nam." Câu "Anh Nam." đã lược thành phần nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Cô giáo hỏi: "Em nộp bài chưa?" Câu trả lời nào nên tránh?

  5. 5
    Vận dụng

    Trong một cảnh kịch, nhân vật hoảng hốt nói: "– Chạy đi! Nhanh lên! Cửa sau!" Vì sao dùng toàn câu ngắn, câu rút gọn ở đây lại hợp?

❗

Câu đặc biệt

  1. 1
    Nhận biết

    Câu nào là câu đặc biệt?

  2. 2
    Thông hiểu

    "Nửa đêm. Gió rít qua khe cửa." Câu "Nửa đêm." dùng để làm gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Tiếng trống. Tiếng reo. Tiếng bước chân rầm rập." Ba câu đặc biệt này dùng để…

  4. 4
    Vận dụng

    Câu nào là câu RÚT GỌN chứ không phải câu đặc biệt?

  5. 5
    Vận dụng Chọn các câu đặc biệt trong đoạn.

    . . . . .

✍️

Viết bài phân tích kịch

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài phân tích một tác phẩm kịch theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào hợp làm câu nhận định chung ở mở bài phân tích "Lơ Xít"?

  3. 3
    Thông hiểu

    Khi phân tích lời thoại, cách làm nào đúng?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ phân tích xung đột trong một đoạn trích kịch của bài này (Rô-mê-ô và Giu-li-ét hoặc Lơ Xít).

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề thi vào 10

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🌊

Đêm mở cửa cống

Đêm mở cửa cống (cảnh kịch do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) (Nhà ông Khiêm, trưởng thôn Bãi Thượng, sát chân đê. Mưa trút xối xả. Tiếng nước sông gầm ngoài kia. Ngọn đèn dầu chao đảo.) Hạnh (con gái ông Khiêm, ướt sũng, chạy vào): – Bố! Bố ơi! Nước lên tới mặt đê rồi! Ông Khiêm (đứng bật dậy, với chiếc đèn pin): – Bao giờ? Hạnh: – Vừa xong. Người ta đang gọi bố ra cống. (Anh Thành, cán bộ xã, bước vào, áo mưa rách một mảng.) Thành: – Bác Khiêm, huyện vừa gọi. Đê bên Bãi Hạ thấm nước, sắp vỡ. Chỉ còn một cách: mở cửa cống bên này cho nước tràn vào bãi giữa, đỡ sức đè lên đê Bãi Hạ. Ông Khiêm (lặng đi): – Bãi giữa… là ruộng của cả thôn tôi. Lúa đang trổ đòng. Không còn cách nào khác sao, anh Thành? Thành (lắc đầu): – Cháu đã hỏi đủ đường rồi. Máy bơm không kịp, đắp thêm bao cát cũng không kịp. Trời sáng thì đê Bãi Hạ đã không còn. (Ngoài đê, tiếng kẻng dồn dập từng hồi.) Thành: – Cháu biết bác thương lúa. Nhưng Bãi Hạ có trường học, có trạm xá, có ba trăm nóc nhà. Đê ấy vỡ thì không phải mất lúa nữa, mà là mất người. Hạnh (níu tay bố): – Bố ơi, nhà mình vay tiền mua giống. Cả thôn trông vào vụ này. Người ta sẽ oán bố cả đời! Ông Khiêm (gỡ tay con, giọng khàn): – Oán thì để họ oán. Lúa mất, sang năm còn cấy lại. Người mất… thì lấy gì mà cấy lại hả con? Hạnh: – Nhưng sao lại là bố? Sao lại là thôn mình? Ông Khiêm (nhìn ra cửa, nơi mưa trắng xoá): – Vì cái cống nằm ở thôn mình. Vì chìa khoá cống nằm trong tay bố. (Ông lấy chiếc chìa khoá treo trên vách, nắm chặt trong tay một lúc lâu.) Thành: – Bác… cháu xin lỗi. Ông Khiêm: – Xin lỗi gì. Đi thôi. Chậm một khắc là thêm một khắc nguy. (Ông bước ra. Hạnh đứng lặng giữa nhà. Tiếng nước ầm ầm. Rồi chị vơ vội chiếc áo mưa, chạy theo bố.) Hạnh (gọi với vào màn mưa): – Bố! Chờ con! Con cầm đèn cho bố! (Đèn tắt dần.)

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản thuộc thể loại nào? Dấu hiệu rõ nhất là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Vì sao phải mở cửa cống ở thôn Bãi Thượng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu "Vừa xong." của Hạnh là kiểu câu gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Xung đột chính trong cảnh kịch là gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Chỉ dẫn sân khấu "nắm chặt chìa khoá trong tay một lúc lâu" cho thấy điều gì?

  6. 6
    Vận dụng

    Ông Khiêm giống Rô-đri-gơ trong "Lơ Xít" ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ nêu cảm nhận của bạn về câu cuối của Hạnh: "Bố! Chờ con! Con cầm đèn cho bố!"

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Chủ điểm này ra thi vào 10 thế nào?

  • •Đề Ngữ văn theo chương trình mới thường dùng văn bản ngoài SGK cho phần đọc hiểu — một cảnh kịch lạ hoàn toàn có thể xuất hiện. Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu kịch hay có: nhận biết thể loại, lời thoại, chỉ dẫn sân khấu; chỉ ra xung đột; nêu tác dụng của một hành động hoặc lời thoại; nhận ra câu rút gọn, câu đặc biệt và tác dụng của chúng.
  • •Phần viết có thể là phân tích một tác phẩm hoặc đoạn trích kịch, hay đoạn cảm nhận về một nhân vật — nhớ trục: xung đột → hành động, lời thoại → ý nghĩa.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
6. Ôn tập học kì I — đề luyện kiểu vào 10