Học liệu STEAM
Ngữ văn lớp 9
Chủ điểm 9 · Học kỳ 2 ⭐ Hay ra thi vào 10

Tiếng nói của lương tri — nghị luận xã hội

Nhận ra luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng trong văn bản nghị luận xã hội, phân biệt thông tin khách quan với ý kiến chủ quan, dùng đúng tên viết tắt tổ chức quốc tế và viết bài nghị luận về một vấn đề cần giải quyết.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 8

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Nghị luận xã hội bàn về một vấn đề của đời sống, xếp thành bốn tầng: luận đề → luận điểm → lí lẽ → bằng chứng.
  • 2Thông tin khách quan (số liệu, sự kiện, kết quả nghiên cứu) kiểm chứng được; ý kiến chủ quan là nhận định, cảm xúc của người viết. Bài hay dùng cái khách quan để đỡ cho cái chủ quan.
  • 3Lí lẽ mạnh khi đúng, đúng trọng tâm và có bằng chứng; coi chừng ngụy biện: chê người nói, dựa vào số đông, từ một vụ suy ra tất cả.
  • 4Các văn bản trong bài là tiếng nói của lương tri: trân trọng sự sống, lên tiếng trước hiểm hoạ chung, gọi mỗi người nhận trách nhiệm.
  • 5Tiếng Việt: tên viết tắt tổ chức quốc tế (UN, WHO, UNESCO…) viết hoa, đúng thứ tự, chú thích khi chưa quen; chọn câu đơn hay câu ghép cho đúng ý cần nói.
  • 6Viết: nghị luận về vấn đề cần giải quyết = vấn đề → bản chất, tác động → phản bác ý kiến trái chiều → giải pháp khả thi → kết.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Đấu tranh cho một thế giới hoà bình

Ga-bri-en Gác-xi-a Mác-két · Trích tham luận nhà văn Cô-lôm-bi-a đọc tại một hội nghị quốc tế chống chạy đua vũ trang ở Mê-hi-cô, tháng 8 năm 1986; văn nghị luận.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu số tiền làm ra một chiếc tàu ngầm chở vũ khí được dùng để xây trường học, bạn đoán sẽ có bao nhiêu đứa trẻ được đi học?
  • 🤔 Một nhà văn, người chuyên viết tiểu thuyết, thì có thể nói gì để thuyết phục các nước bỏ vũ khí?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn mở đầu

    Theo văn bản, vào thời điểm ngày 8-8-1986 có bao nhiêu đầu đạn hạt nhân trên khắp hành tinh? Tác giả đổi con số ấy thành hình ảnh gì cho dễ hình dung?

  2. 📍 Đoạn mở đầu

    Nguy cơ hạt nhân được ví với điển tích nào? Điển tích ấy gợi điều gì?

  3. 📍 Ví dụ về trẻ em và y tế

    Tác giả đặt chi phí chương trình của UNICEF cho trẻ em nghèo, và chi phí phòng bệnh, cạnh những thứ vũ khí nào?

  4. 📍 Ví dụ về thực phẩm và giáo dục

    Ở lĩnh vực thực phẩm và giáo dục, tác giả đưa ra phép so sánh nào?

  5. 📍 Đoạn về "lí trí tự nhiên"

    Tác giả nhắc đến con bướm, bông hồng và tiếng hát của con người để nói điều gì?

  6. 📍 Đoạn kết

    Cuối bài, tác giả đề nghị lập ra cái gì, để làm gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Mỗi thẻ là một câu trong một cuộc tranh luận: bấm 💪 Mạnh, 🪶 Yếu hay ⚠️ Ngụy biện (rồi chọn tên lỗi), xem cái cân nghiêng, rồi bấm "Cân thật" để xem đáp án.

🗣️ Cuộc tranh luận: Học sinh có nên bỏ dần chai, cốc, túi nhựa dùng một lần?

0Thuyết phục0Lỗi lập luận

⚖️ Cân theo cách bạn xếp · mạnh nặng 3, yếu nặng 1, ngụy biện thêm 2 vào đĩa lỗi

  1. “Túi ni lông phải nằm trong đất rất nhiều năm mới phân huỷ, trong khi mình chỉ dùng nó vài phút.”

  2. “Lớp 9A thử mang bình nước riêng suốt một tháng; cuối tháng thùng rác nhựa của lớp vơi hẳn.”

  3. “Đồ nhựa trông xấu lắm.”

  4. “Bây giờ ai cũng nói phải giảm nhựa, vậy chắc chắn đó là việc đúng.”

  5. “Bạn Nam bảo giảm nhựa mà hôm qua còn mua trà sữa cốc nhựa, nên ý kiến ấy chẳng đáng nghe.”

  6. “Một là bỏ hẳn đồ nhựa ngay từ hôm nay, hai là đừng ai nói chuyện môi trường nữa.”

  7. “Mình đọc ở đâu đó là nhựa độc lắm.”

0/7 thẻ đã xếp

1 ⚖️ Lí lẽ, bằng chứng và tiếng nói lương tri

Cần nhớ

  • ✦Bài nghị luận có bốn tầng: luận đề (ý bao trùm) → luận điểm (các ý lớn) → lí lẽ (giải thích vì sao) → bằng chứng (sự việc, số liệu kiểm chứng được).
  • ✦Thông tin khách quan đúng với ai đọc cũng vậy, kiểm chứng được. Ý kiến chủ quan là nhận định, cảm xúc của người viết, hay đi với "theo mình", "đáng tiếc", "thật đáng sợ"…
  • ✦Một bài thuyết phục không bỏ cái chủ quan: nó để ý kiến đứng trên nền thông tin khách quan.
  • ✦Ngụy biện là lập luận nghe xuôi mà sai gốc. Gặp thì gọi đúng tên lỗi, đừng chỉ nói "vô lí".

Bốn tầng trong "Đấu tranh cho một thế giới hoà bình"

TầngTrong văn bản
Luận đềVũ khí hạt nhân đe doạ sự sống; phải đấu tranh cho hoà bình
Luận điểm (một ví dụ)Chạy đua vũ trang cướp đi khả năng sống tốt đẹp hơn
Lí lẽTiền dồn vào vũ khí là tiền lấy đi của trẻ em, người bệnh, người đói
Bằng chứngCác phép so sánh chi phí trong văn bản: chương trình cho trẻ em nghèo, phòng bệnh, nông cụ, xoá mù chữ đặt cạnh giá máy bay, tên lửa, tàu sân bay, tàu ngầm

Mấy lỗi ngụy biện hay gặp

Tên lỗiNhận raVí dụ
Khái quát vộiTừ vài trường hợp suy ra cho tất cảHai bạn lớp bên quay cóp, vậy học sinh trường đó đều gian lận
Quy chụpGán sẵn ý xấu, nhãn xấu cho người khác mà không có căn cứAi muốn đổi giờ học thì chỉ là muốn lười
Công kích cá nhânChê người nói thay vì bàn ý kiếnBạn ấy học kém thì góp ý gì về thư viện
Theo số đôngNhiều người làm nên cho là đúngCả xóm đều đốt rác, chắc không sao
Nhân quả saiXảy ra trước thì cho là nguyên nhânHôm nay mặc áo đỏ nên được điểm cao
Đánh tráo vấn đềBóp méo ý người khác rồi bác cái ý đã bóp méoBạn bảo bớt ăn vặt, tức là bạn muốn cả lớp nhịn đói?
Lựa chọn giảChỉ đưa ra hai đường, giấu các đường khácMột là học thêm cả tuần, hai là trượt

Dạng bài

Phân tích cách dùng lí lẽ và bằng chứng

  1. 1 Gọi tên luận điểm đang được làm sáng tỏ.
  2. 2 Tìm lí lẽ: tác giả giải thích "vì sao" bằng câu nào.
  3. 3 Tìm bằng chứng và nói nó thuộc loại gì: số liệu, sự việc, phép so sánh…
  4. 4 Nêu tác dụng: bằng chứng ấy làm luận điểm đáng tin ra sao, gợi cảm xúc gì, cho thấy thái độ gì của tác giả.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chép lại một loạt con số rồi dừng. Đề hỏi "phân tích" thì phải có câu "bằng chứng này giúp… / khiến người đọc…".

🕊️
Làm mẫu

Phân tích cách Mác-két làm sáng tỏ ý "chạy đua vũ trang cướp đi khả năng sống tốt đẹp hơn".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🌐 Tên viết tắt các tổ chức quốc tế

Cần nhớ

  • ✦Tên viết tắt ghép chữ cái đầu các từ trong tên đầy đủ, thường là tên tiếng Anh. Nghĩa của nó chính là nghĩa của tên đầy đủ.
  • ✦Viết: in hoa hết, đúng thứ tự chữ cái; tên còn lạ thì lần đầu ghi tên đầy đủ kèm viết tắt trong ngoặc; chỉ dùng khi cần, đừng rải khắp câu.
  • ✦Đọc: có tên đọc từng chữ cái (WHO, IMF), có tên đọc liền như một từ (UNESCO, ASEAN).
  • ✦Gặp tên viết tắt lạ không có chú thích ⇒ tra cứu trước khi hiểu đoán.
Viết tắtTên đầy đủNghĩa
UNUnited NationsLiên hợp quốc
UNESCOUnited Nations Educational, Scientific and Cultural OrganizationTổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá của Liên hợp quốc
UNICEFUnited Nations Children's Fund (tên lúc mới lập: United Nations International Children's Emergency Fund)Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc
WHOWorld Health OrganizationTổ chức Y tế Thế giới
FAOFood and Agriculture OrganizationTổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc
WBWorld BankNgân hàng Thế giới
IMFInternational Monetary FundQuỹ Tiền tệ Quốc tế
WTOWorld Trade OrganizationTổ chức Thương mại Thế giới
ASEANAssociation of Southeast Asian NationsHiệp hội các quốc gia Đông Nam Á
UNICEF ≠ UNESCO

UNICEF lo cho trẻ em (sức khoẻ, dinh dưỡng, bảo vệ). UNESCO lo giáo dục, khoa học, văn hoá — công nhận di sản thế giới là việc của UNESCO.

WB ≠ WTO ≠ IMF

WB cho vay để phát triển; WTO đặt luật chơi thương mại; IMF giữ ổn định tiền tệ, tài chính. Cùng là "kinh tế" mà việc khác hẳn.

3 🔗 Câu đơn, câu ghép và các kiểu câu ghép

Cần nhớ

  • ✦Câu đơn có một cụm chủ ngữ – vị ngữ nòng cốt. Câu ghép có từ hai cụm trở lên, mỗi cụm là một vế.
  • ✦Theo quan hệ giữa các vế: câu ghép đẳng lập (các vế ngang hàng) và câu ghép chính phụ (một vế chính, một vế phụ nói nguyên nhân, điều kiện, nhượng bộ, mục đích…).
  • ✦Theo cách nối: có từ ngữ nối (kết từ *và, nhưng, còn*; cặp *vì… nên, nếu… thì, tuy… nhưng*; cặp hô ứng *vừa… vừa*, *càng… càng*) hoặc không có từ nối (chỉ dùng dấu phẩy, chấm phẩy, hai chấm).
  • ✦Chọn câu: câu đơn gọn, dứt khoát, hợp để nhấn mạnh; câu ghép nói rõ quan hệ giữa các ý (vì sao, nếu thế thì sao).

Ví dụ tự soạn

CâuLoạiCách nối
Băng tan nhanh hơn.Câu đơn—
Băng tan, nước biển dâng.Câu ghép đẳng lậpKhông từ nối (dấu phẩy)
Miền núi thiếu nước, còn miền biển thì bị ngập mặn.Câu ghép đẳng lậpKết từ "còn"
Vì rừng bị chặt nên lũ về nhanh hơn.Câu ghép chính phụCặp kết từ "vì… nên" (nguyên nhân – kết quả)
Nếu mỗi người tắt một bóng đèn thì cả thành phố bớt được rất nhiều điện.Câu ghép chính phụCặp kết từ "nếu… thì" (điều kiện – kết quả)
Trời càng nóng, người ta càng bật điều hoà nhiều.Câu ghép (hai vế hô ứng nhau)Cặp từ hô ứng "càng… càng"
Câu đơn nhiều vị ngữ ≠ câu ghép

"Ông cảnh báo nguy cơ và kêu gọi hành động." — một chủ ngữ, hai vị ngữ ⇒ câu đơn. "Băng tan, nước biển dâng." — hai cụm chủ – vị ⇒ câu ghép.

Tách câu ghép thì mất gì?

"Vì rừng bị chặt nên lũ về nhanh." Tách thành "Rừng bị chặt. Lũ về nhanh." thì mất quan hệ nguyên nhân – kết quả, người đọc phải tự đoán.

4 ✍️ Viết: nghị luận về một vấn đề cần giải quyết trong đời sống xã hội

Dạng bài

Dàn ý 5 phần

  1. 1 Mở bài: nêu vấn đề (trực tiếp, hoặc gián tiếp bằng một mẩu chuyện, một tin tức) và vì sao cần bàn.
  2. 2 Bản chất, biểu hiện và tác động của vấn đề — có lí lẽ và bằng chứng bạn biết chắc.
  3. 3 Nêu một ý kiến trái chiều một cách công bằng rồi phản bác bằng lí lẽ, không chê người nói.
  4. 4 Giải pháp khả thi: ai làm, làm gì, làm thế nào.
  5. 5 Kết bài: khẳng định ý nghĩa, nói trách nhiệm của mỗi người và của chính bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Phản bác bằng cách chê người nói ("người nghĩ thế là ích kỉ"). Đó là ngụy biện công kích cá nhân — phải bác ý kiến, không bác con người.

🍱
Làm mẫu

Đề: Lãng phí thức ăn ở trường học — cần làm gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 8 có phần trình bày ý kiến về một sự việc có tính thời sự. Người nói: kể ngắn sự việc → lí lẽ kèm bằng chứng khách quan → giải pháp. Người nghe: để ý chỗ lập luận thiếu lô-gíc, bằng chứng thiếu hoặc không liên quan — dùng đúng "cái cân" ở trò chơi trên.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

⚖️

Lí lẽ, bằng chứng, khách quan – chủ quan

  1. 1
    Nhận biết

    Trong bài nghị luận, ý kiến bao trùm, xuyên suốt cả bài gọi là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào là thông tin khách quan?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn các cụm từ cho thấy đây là ý kiến chủ quan của người viết.

    , : , , .

  4. 4
    Thông hiểu

    Ở bài phát biểu của Gu-tê-rét, các hiện tượng băng Bắc Cực tan, cháy rừng lan rộng, san hô chết được dùng để làm gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Vì sao Mác-két so chi phí vũ khí với chi phí cho trẻ em, y tế, thực phẩm, giáo dục?

  6. 6
    Vận dụng

    Một bạn viết: "Biến đổi khí hậu rất nguy hiểm. Ai cũng biết vậy." Đoạn này yếu ở đâu?

  7. 7
    Vận dụng

    "Ông mình hút thuốc mà vẫn sống khoẻ đến chín mươi tuổi, vậy thuốc lá chẳng hại gì." Lập luận này mắc lỗi gì?

🌐

Tên viết tắt tổ chức quốc tế

  1. 1
    Nhận biết

    WHO là tên viết tắt của tổ chức nào?

  2. 2
    Nhận biết Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á có tên viết tắt là .
  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào dùng tên viết tắt ĐÚNG quy định?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong bài viết cho học sinh lớp 6, câu "Theo FAO, nhiều nước còn thiếu lương thực" chưa có chú thích. Nên sửa thế nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Tin: "___ vừa công nhận thêm một di sản văn hoá thế giới ở Việt Nam." Điền tổ chức nào?

  6. 6
    Vận dụng

    Bạn viết bản tin lớp về chiến dịch tiêm vắc-xin cho trẻ em vùng lũ do một quỹ của Liên hợp quốc hỗ trợ. Cách viết nào hợp nhất?

🔗

Câu đơn, câu ghép

  1. 1
    Nhận biết

    Câu ghép là câu có…

  2. 2
    Thông hiểu

    "Băng ở Bắc Cực tan dần, san hô ở nhiều vùng biển chết trắng." Đây là câu gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    "Nếu chúng ta không hành động ngay thì cái giá phải trả sẽ càng lớn." Các vế có quan hệ gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Gu-tê-rét nêu nguy cơ và chỉ ra giải pháp." Câu này là…

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn viết khẩu hiệu cuối bài kêu gọi tiết kiệm điện, muốn từng việc nghe dứt khoát, dễ nhớ. Cách viết nào hợp nhất?

✍️

Viết bài nghị luận xã hội

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các phần của bài nghị luận về một vấn đề cần giải quyết theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Ý kiến trái chiều: "Học sinh không cần đọc sách giấy nữa, vì trên mạng có đủ cả." Câu phản bác nào đúng cách?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đề "Giữ gìn nguồn nước". Giải pháp nào KHẢ THI nhất với học sinh?

  4. 4
    Vận dụng

    Câu nào là mở bài GIÁN TIẾP cho đề về văn hoá giao thông?

  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Có ý kiến cho rằng: "Đi xe đạp hàng ba, hàng tư trước cổng trường là chuyện nhỏ, chẳng ảnh hưởng ai." Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ phản bác ý kiến này và đề xuất giải pháp.

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề thi vào 10

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

📣

Đừng im lặng khi có thể lên tiếng

Đừng im lặng khi có thể lên tiếng (bài nghị luận do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Giờ ra chơi, một bạn bị mấy bạn khác giật cặp, ném qua ném lại giữa sân. Xung quanh có hàng chục người. Có người cười, có người quay đi, có người giơ điện thoại lên quay. Không ai nói một lời. Cảnh ấy có lẽ không xa lạ với nhiều trường học. Và câu hỏi đặt ra cho mỗi chúng ta là: khi chứng kiến điều sai, ta chọn im lặng hay lên tiếng? Im lặng thường được bào chữa bằng những lí do nghe rất xuôi tai: "Không phải việc của mình", "Mình nói thì được gì", "Nói ra lại bị ghét". Nhưng hãy thử đứng vào chỗ người bị bắt nạt. Điều khiến họ đau nhất nhiều khi không phải chiếc cặp bị ném, mà là cảm giác cả thế giới đang đứng nhìn và không ai đứng về phía mình. Sự im lặng của số đông, vì thế, không hề trung lập. Nó ngầm nói với kẻ bắt nạt rằng: cứ tiếp tục đi. Có người cho rằng lên tiếng là liều lĩnh, dễ chuốc hoạ vào thân. Ý kiến ấy có phần đúng nếu ta hiểu lên tiếng là xông vào đánh nhau. Song lên tiếng có nhiều cách: một câu "Thôi đi các bạn", một cái kéo tay bạn bị bắt nạt ra khỏi đám đông, một lời báo với thầy cô, hay đơn giản là không chia sẻ đoạn phim chế giễu người khác. Những việc ấy không cần dũng cảm phi thường, chỉ cần một chút tử tế được nói thành lời. Lên tiếng cũng không chỉ dành cho chuyện sân trường. Thấy người vứt rác xuống hồ, thấy tin giả lan trong nhóm lớp, thấy một cụ già loay hoay giữa dòng xe — mỗi lần như thế là một lần lương tri hỏi ta: mình có đứng ngoài không? Những bài nghị luận lớn bàn về chiến tranh hay khí hậu, xét cho cùng, cũng là tiếng nói ấy ở một tầm rộng hơn. Tất nhiên, lên tiếng cần đúng lúc, đúng cách và dựa trên sự thật. Nhưng điều đáng sợ nhất không phải là nói sai một lần, mà là quen dần với việc im lặng. Một người lên tiếng có thể chưa đủ thay đổi mọi thứ. Nhưng khi người thứ hai, thứ ba cùng lên tiếng, im lặng sẽ không còn là lựa chọn dễ dàng nữa.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản thuộc kiểu văn bản nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Vấn đề được bàn trong văn bản là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đoạn mở đầu dẫn vào vấn đề bằng cách nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Sự im lặng của số đông, vì thế, không hề trung lập." Câu này là…

  5. 5
    Thông hiểu

    Người viết xử lí ý kiến "lên tiếng là liều lĩnh" thế nào?

  6. 6
    Vận dụng

    Văn bản này gần với bài phát biểu của Gu-tê-rét ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ bày tỏ ý kiến của bạn về câu: điều đáng sợ nhất không phải là nói sai một lần, mà là quen dần với việc im lặng.

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Chủ điểm này ra thi vào 10 thế nào?

  • •Đề Ngữ văn theo chương trình mới thường lấy văn bản nghị luận ngoài SGK cho phần đọc hiểu — một bài báo, một bài phát biểu, một đoạn bình luận. Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định vấn đề, luận điểm; chỉ ra lí lẽ, bằng chứng và tác dụng; phân biệt thông tin khách quan – ý kiến chủ quan; nêu thái độ người viết; rút ra thông điệp.
  • •Phần viết thường có nghị luận về một vấn đề xã hội: nhớ nêu và phản bác ý kiến trái chiều, giải pháp phải nói được ai làm, làm gì.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
10. Đi và suy ngẫm — văn bản thuyết minh