Học liệu STEAM
Ngữ văn lớp 9
Chủ điểm 10 · Học kỳ 2

Đi và suy ngẫm — văn bản thuyết minh

Nhận ra thông tin, miêu tả và biểu cảm trong văn bản giới thiệu danh lam, di tích, nêu được tác dụng của cách trình bày thông tin, biết biến đổi và mở rộng câu, và viết bài thuyết minh về một danh lam hay di tích.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 9

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Văn bản giới thiệu danh lam thắng cảnh là văn bản thuyết minh: đưa thông tin về một cảnh quan (thiên nhiên cùng công trình do người dựng, hay gặp nhất là chùa, đền) để người đọc hiểu và muốn đến.
  • 2Văn bản giới thiệu di tích lịch sử nói về nơi còn ghi dấu sự kiện của lịch sử. Di tích thường nằm ngay trong một danh lam, nên hai kiểu rất gần nhau.
  • 3Thông tin hay có: vị trí, quá trình hình thành, cấu trúc và vẻ đẹp, giá trị; đi kèm ảnh, sơ đồ, bản đồ — phương tiện phi ngôn ngữ.
  • 4Cách sắp xếp hay gặp: tổng quan → từng bộ phận, theo không gian, thời gian, nhân quả, phân loại, so sánh. Miêu tả và biểu cảm làm bài hấp dẫn nhưng không lấn thông tin.
  • 5Tiếng Việt: biến đổi cấu trúc câu (đổi trật tự, chủ động ↔ bị động, gói cụm chủ – vị thành cụm danh từ) và mở rộng câu (thêm trạng ngữ, thành phần biệt lập, cụm chủ – vị).
  • 6Viết: thuyết minh danh lam, di tích = gọi tên, vị trí → đặc điểm theo một trình tự → giá trị, bảo tồn → ý nghĩa, có ảnh hoặc sơ đồ đúng chỗ.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Yên Tử, núi thiêng

Thi Sảnh · Trích sách "Cõi thiêng Yên Tử" (2002) của một nhà nghiên cứu gắn bó lâu năm với Quảng Ninh; văn bản thông tin giới thiệu một danh lam có di tích.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu được chọn một ngọn núi để leo cùng gia đình, bạn muốn biết trước những gì về nó?
  • 🤔 Theo bạn, một ngọn núi có thể được người ta gọi là "thiêng" vì những lí do nào?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn mở đầu

    Yên Tử cao bao nhiêu, nằm giữa vùng núi nào, và từ xưa đã được xếp vào loại núi gì?

  2. 📍 Đoạn chỉ đường

    Đường từ Uông Bí vào Yên Tử đi qua những chặng nào? Đoạn cuối dài bao nhiêu, nằm giữa hai dãy núi nào?

  3. 📍 Đoạn tả đường vào núi

    Vì sao du khách dễ ngỡ suối Giải Oan là nhiều con suối khác nhau?

  4. 📍 Đoạn nói về tên núi

    Ngoài tên Yên Tử, ngọn núi còn những tên gọi nào? Mỗi tên do đâu mà có?

  5. 📍 Đoạn về An Kỳ Sinh

    Theo lời tục truyền, khối đá hình người trên đỉnh Yên Tử có lai lịch thế nào?

  6. 📍 Đoạn năm 1236

    Vua Trần Thái Tông lên Yên Tử gặp ai? Ý chính trong câu trả lời người ấy dành cho nhà vua là gì?

  7. 📍 Đoạn cuối và sơ đồ

    Từ khi nào Yên Tử thật sự thành trung tâm của Phật giáo Trúc Lâm? Sơ đồ đi kèm cho bạn thấy những gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Đọc từng câu trong bài thuyết minh ngắn, bấm 📌 Thông tin, 🎨 Miêu tả hay 💛 Biểu cảm, rồi bấm "Soi" để xem đúng sai và tỉ lệ ba loại câu trong bài.

Bài thuyết minh ngắn do Học liệu STEAM viết. Mỗi câu là loại nào?

  1. Chùa Một Cột nằm ở trung tâm Hà Nội, gần Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

  2. Chùa được dựng năm 1049, dưới thời vua Lý Thái Tông.

  3. Cả ngôi chùa đặt trên một cột đá giữa hồ vuông, trông như một đoá sen vừa nhô lên khỏi mặt nước.

  4. Mái ngói cong cong, rêu phủ xanh màu thời gian.

  5. Giữa thế kỉ XX, chùa từng bị phá huỷ và được dựng lại theo dáng cũ.

  6. Đứng trước ngôi chùa nhỏ bé ấy, ai cũng thấy lòng mình lắng lại.

  7. Một công trình chỉ vài mét vuông mà giữ được bao nhiêu thế kỉ — thật đáng tự hào biết bao!

0/7 câu đã tô

1 🏯 Nhận ra văn bản giới thiệu danh lam, di tích

Cần nhớ

  • ✦Mục đích: cho người đọc biết đúng và muốn đến — thông tin phải chính xác, cách viết phải hấp dẫn.
  • ✦Bốn câu hỏi bài nào cũng trả lời: ở đâu, hình thành ra sao, trông thế nào, có giá trị gì.
  • ✦Miêu tả và biểu cảm là gia vị: giúp người đọc thấy và cảm, nhưng xương sống vẫn là thông tin.
  • ✦Ảnh, sơ đồ, bản đồ phải khớp với lời văn: chữ nói tới đâu, hình chỉ tới đó.

Các lớp trong "Yên Tử, núi thiêng"

LớpLà gìTrong bài
📌 Thông tinKiểm chứng được: số đo, năm, địa danh, tên ngườiNúi cao 1 068 m; đoạn Lán Tháp – Yên Tử dài 9 km; năm 1236 vua Trần Thái Tông lên núi
🎨 Miêu tảVẽ ra hình ảnh cho người đọc thấySuối Giải Oan trong veo trên nền sỏi trắng; hoa rừng hai bên bờ
💛 Biểu cảmCảm xúc, đánh giá của người viếtLời khen cảnh núi vừa như chốn thần tiên vừa gần gũi con người
📜 Tư liệu, truyền thuyếtSách cổ, ca dao, lời tục truyềnCâu ca về người quyết chí tu hành; chuyện An Kỳ Sinh; sách "Thiền uyển tập anh"
🗺️ Phi ngôn ngữHình ảnh, sơ đồ, bản đồSơ đồ khu di tích Yên Tử

Cách sắp xếp thông tin hay gặp

CáchDấu hiệuVí dụ trong bài học
Tổng quan → bộ phậnNhận xét chung trước, từng phần sauHoàng thành Thăng Long: giá trị chung → hai khu → từng công trình
Không gianTheo đường đi, ngoài vào trong, thấp lên caoYên Tử: Hòn Gai → Uông Bí → Lán Tháp → chân núi
Thời gianMốc năm, triều đại nối nhauYên Tử: đầu Công nguyên → thời Lý → năm 1236 → Trần Nhân Tông
Phân loạiChia đối tượng thành nhómHoàng thành: di tích trên mặt đất / dưới lòng đất
So sánh, đối chiếuĐặt cạnh cái khác để thấy nét riêngHoa – cây cảnh: Trung Hoa, Nhật Bản rồi tới Việt Nam
Nhân quảVì… nên…, nhờ… mà…Thiền phái Trúc Lâm ra đời, chùa tháp mọc lên, nên Yên Tử càng hút khách

Dạng bài

Phân tích cách trình bày thông tin

  1. 1 Nói rõ đối tượng và mục đích của văn bản.
  2. 2 Chia văn bản thành các phần, mỗi phần nói gì.
  3. 3 Gọi tên cách sắp xếp (không gian, thời gian, phân loại…); có thể có hai trục đan nhau.
  4. 4 Nêu tác dụng với người đọc: dễ theo dõi, dễ hình dung, hiểu sâu điều gì.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ viết "Văn bản có thông tin và miêu tả" rồi dừng. Đề hỏi cách trình bày thì phải gọi tên trình tự và nói nó giúp người đọc điều gì.

⛰️
Làm mẫu

Văn bản "Yên Tử, núi thiêng" sắp xếp thông tin theo cách nào? Tác dụng?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔄 Biến đổi cấu trúc câu

Cần nhớ

  • ✦Biến đổi cấu trúc câu là sắp xếp lại câu, không thêm ý mới, để nhấn đúng chỗ và nối mạch với câu trước.
  • ✦Ba cách hay dùng: đổi trật tự từ ngữ; gói cụm chủ – vị thành cụm danh từ; chuyển câu chủ động ↔ bị động.
  • ✦Câu bị động đưa đối tượng của hoạt động lên làm chủ ngữ. Có thể giữ người làm ("được/bị" + người làm) hoặc lược bỏ hẳn người làm.
  • ✦Chọn chủ động hay bị động là chọn câu đang nói về ai, về cái gì — theo mạch đoạn văn.
CáchCâu gốcCâu biến đổiNhấn vào
Đổi trật tựLớp em trồng hai hàng phượng trước cổng trường vào năm ngoái.Năm ngoái, trước cổng trường, lớp em trồng hai hàng phượng.thời gian, nơi chốn
Cụm C–V → cụm danh từLan đọc sách đều đặn nên viết văn tiến bộ.Sự tiến bộ trong bài viết của Lan là kết quả của việc đọc sách đều đặn.kết quả
Chủ động → bị động, giữ người làmNgười làng gốm đã nặn chiếc bình này.Chiếc bình này được người làng gốm nặn.chiếc bình
Chủ động → bị động, lược người làmXã đã trùng tu ngôi đình vào năm ngoái.Ngôi đình được trùng tu vào năm ngoái.ngôi đình; người làm không quan trọng
Câu bị động ≠ câu có chữ "được"

"Ngôi đình được trùng tu" là bị động: đình là đối tượng chịu tác động. "Em được một quyển sách" chỉ có nghĩa là "nhận, có" — không phải câu bị động.

Chủ động hay bị động — theo mạch

Câu trước đang nói về cây cầu thì câu sau nên lấy cây cầu làm chủ ngữ: "Cây cầu được dựng lại sau trận lũ." Mạch văn không bị đứt.

3 ➕ Mở rộng cấu trúc câu

Cần nhớ

  • ✦Mở rộng cấu trúc câu là thêm thông tin cho câu: thêm một thành phần mới, hoặc làm dài một thành phần đã có.
  • ✦Thêm trạng ngữ (thời gian, nơi chốn, nguyên nhân, mục đích…) hoặc thành phần biệt lập (phụ chú đặt giữa hai dấu gạch ngang, trong ngoặc đơn, sau dấu phẩy).
  • ✦Làm dài một thành phần bằng cụm chủ – vị: "Ngôi chùa ông nội hay kể nằm trên đỉnh đồi." — cụm chủ – vị cho biết ngôi chùa nào.
CáchCâu gốcCâu mở rộngThêm được gì
Trạng ngữ thời gianHồ đẹp nhất.Vào sáng sớm mùa thu, hồ đẹp nhất.lúc nào
Trạng ngữ mục đíchLớp em quét lá ở sân đình.Để chuẩn bị cho hội làng, lớp em quét lá ở sân đình.để làm gì
Phụ chú (biệt lập)Bà nội em rất thích hoa sen.Bà nội em – người lớn lên bên đầm sen – rất thích hoa sen.giải thích thêm về bà
Cụm C–V trong chủ ngữBức ảnh rất đẹp.Bức ảnh bố chụp ở Vịnh Hạ Long rất đẹp.bức ảnh nào
Cụm C–V trong bổ ngữEm biết một chuyện.Em biết cây đa đầu làng đã hơn trăm tuổi.biết điều gì
Trạng ngữ ≠ phụ chú

Trạng ngữ nói hoàn cảnh của cả sự việc: khi nào, ở đâu, vì sao, để làm gì. Phụ chú giải thích thêm cho một từ ngữ; bỏ đi câu vẫn đủ nghĩa.

Mở rộng ≠ dài dòng

Mỗi phần thêm vào phải mang một thông tin mới. "Chùa được dựng năm 1049, dưới thời vua Lý Thái Tông" là mở rộng; thêm "rất rất lâu, lâu lắm rồi" chỉ là dài dòng.

4 ✍️ Viết: thuyết minh về một danh lam, di tích

Dạng bài

Dàn ý 4 phần

  1. 1 Mở bài: gọi tên đối tượng, nó ở đâu, vì sao đáng biết (1–2 câu khái quát).
  2. 2 Thân bài 1: đặc điểm theo một trình tự rõ — theo đường tham quan, hoặc theo các mốc lịch sử.
  3. 3 Thân bài 2: điều làm nên nét riêng và giá trị (lịch sử, văn hoá, du lịch); tình trạng bảo tồn hiện nay.
  4. 4 Kết bài: khẳng định ý nghĩa, lời mời hoặc lời nhắc giữ gìn. Chèn 1–2 ảnh hoặc sơ đồ đúng chỗ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Biến bài thuyết minh thành bài kể chuyện chuyến đi ("Hôm ấy em dậy thật sớm…"). Thuyết minh lấy thông tin chính xác làm xương sống; miêu tả, cảm xúc chỉ để bài hấp dẫn hơn.

🏛️
Làm mẫu

Đề: Thuyết minh về Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 9 có phần thuyết minh bằng lời về một danh lam hay di tích: dựa vào bài viết, chuẩn bị vài ảnh hoặc sơ đồ để chiếu, mở bằng một bức ảnh cho người nghe đoán tên, mỗi lần chuyển ý thì hỏi một câu gợi tò mò; giọng tự hào nhưng thông tin phải chính xác.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🏯

Nhận ra văn bản giới thiệu danh lam, di tích

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản giới thiệu một danh lam thắng cảnh thuộc loại văn bản nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Thông tin nào có trong "Yên Tử, núi thiêng" (Thi Sảnh)?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn các từ ngữ miêu tả (gợi hình ảnh) trong câu tự viết sau.

    , , , .

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Yên Tử, núi thiêng", đoạn dẫn đường từ Hòn Gai, Uông Bí vào Lán Tháp được sắp xếp theo trình tự nào?

  5. 5
    Thông hiểu

    Trong một bài giới thiệu danh lam, câu "Đứng trên đỉnh núi, tôi thấy mình nhỏ bé mà lòng nhẹ bẫng." đóng vai trò gì?

  6. 6
    Thông hiểu

    "Văn hoá hoa – cây cảnh" (Trần Quốc Vượng) nhắc nghệ thuật cây cảnh của Trung Hoa, Nhật Bản trước khi nói về Việt Nam. Đó là cách trình bày nào?

  7. 7
    Vận dụng

    Bạn viết bài giới thiệu ngôi đình làng. Phương tiện phi ngôn ngữ nào giúp người đọc tìm đường tới đình tốt nhất?

🔄

Biến đổi cấu trúc câu

  1. 1
    Nhận biết

    Câu nào là câu bị động?

  2. 2
    Thông hiểu

    Chuyển câu "Du khách khắp nơi yêu mến phố cổ Hội An." sang câu bị động. Câu nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu "Sự trở lại của đàn cò là kết quả của việc làng giữ sạch cánh đồng." được biến đổi từ câu nào?

  4. 4
    Thông hiểu Câu chủ động "Người ta trùng tu ngôi đình năm 2020." chuyển sang bị động, lược người làm: "Ngôi đình năm 2020."
  5. 5
    Vận dụng

    Câu trước: "Vịnh Hạ Long có gần 2 000 hòn đảo lớn nhỏ." Câu sau nào nối mạch tốt nhất?

  6. 6
    Vận dụng

    Vì sao trong bài giới thiệu di tích, người viết hay dùng câu bị động kiểu "Chùa được dựng năm…"?

➕

Mở rộng cấu trúc câu

  1. 1
    Nhận biết Chọn các trạng ngữ trong câu.

    , , .

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong câu "Hội An – một thương cảng sầm uất từ mấy trăm năm trước – nay là điểm đến của nhiều du khách.", phần nằm giữa hai dấu gạch ngang là gì?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào đã mở rộng chủ ngữ bằng một cụm chủ – vị?

  4. 4
    Thông hiểu

    Thêm trạng ngữ nào để câu "Lớp em dọn rác ở chân tháp cổ." cho biết mục đích?

  5. 5
    Vận dụng

    Mở rộng câu "Chùa Một Cột được dựng năm 1049." thế nào để có thêm thông tin mà vẫn gọn?

✍️

Viết bài thuyết minh

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp dàn ý bài thuyết minh về một danh lam, di tích theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào hợp nhất để mở đầu bài thuyết minh về Vịnh Hạ Long?

  3. 3
    Vận dụng

    Câu nào KHÔNG nên có trong bài thuyết minh về một ngôi chùa?

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn muốn giới thiệu một ngôi đình làng ít người biết, chưa có sách nào viết. Tìm thông tin ở đâu đáng tin nhất?

  5. 5

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ giới thiệu một danh lam thắng cảnh hoặc di tích lịch sử ở địa phương bạn (hoặc một nơi bạn từng đến).

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề thi vào 10

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🐢

Hồ Gươm – trái tim của Hà Nội

Hồ Gươm – trái tim của Hà Nội (bài thuyết minh do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) (1) Nếu Hà Nội có một trái tim, nhiều người sẽ chỉ về Hồ Gươm. Hồ nằm ngay giữa trung tâm thủ đô, bốn phía là phố xá đông vui, cách khu phố cổ chỉ vài bước chân. (2) Hồ còn có tên là hồ Hoàn Kiếm, nghĩa là "trả gươm". Tên ấy gắn với một truyền thuyết: sau khi đánh tan giặc Minh, vua Lê Lợi dạo thuyền trên hồ thì Rùa Vàng nổi lên đòi lại thanh gươm thần mà Long Quân cho mượn. Nhà vua trả gươm, và từ đó hồ mang tên mới. (3) Đi một vòng quanh hồ, du khách sẽ gặp những công trình quen thuộc. Giữa hồ là Tháp Rùa, một ngọn tháp nhỏ dựng trên gò đất, rêu phủ xanh chân tường. Ở phía bắc hồ, đền Ngọc Sơn nằm trên một hòn đảo nhỏ, nối với bờ bằng cầu Thê Húc. Cây cầu được sơn màu đỏ son, cong như một con tôm, nổi bật giữa nền nước xanh. Đầu cầu là Tháp Bút, trên thân tháp khắc ba chữ Hán "Tả thanh thiên", nghĩa là "viết lên trời xanh". (4) Mỗi mùa, Hồ Gươm khoác một màu áo khác. Mùa xuân, hàng liễu ven hồ trổ lá non mơn mởn. Mùa hạ, hoa phượng, hoa bằng lăng thắp đỏ, thắp tím cả một góc trời. Sang thu, mặt hồ lặng như tấm gương soi bóng những tán cây già. (5) Không chỉ đẹp, Hồ Gươm còn là nơi giữ kí ức của người Hà Nội. Những ngày lễ lớn, người dân lại đổ về đây. Cuối tuần, các phố quanh hồ thành phố đi bộ: trẻ con chơi đùa, người già thong thả dạo bước. (6) Giữ cho mặt hồ trong, cho tháp cổ đứng vững là việc của mỗi người khi đến đây. Bởi nếu đánh mất Hồ Gươm, Hà Nội sẽ như mất đi một phần hồn của mình.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản thuộc kiểu nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Theo văn bản, tên "Hoàn Kiếm" bắt nguồn từ đâu?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đoạn (3) giới thiệu các công trình theo trình tự nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu nào là câu miêu tả?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu "Cây cầu được sơn màu đỏ son, cong như một con tôm…" là câu bị động. Vì sao người viết chọn kiểu câu này?

  6. 6
    Thông hiểu

    Câu cuối bài có tác dụng gì?

  7. 7
    Vận dụng

    So với "Yên Tử, núi thiêng" (Thi Sảnh), văn bản này giống ở điểm nào?

  8. 8

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ giới thiệu Hồ Gươm cho một bạn ở tỉnh khác lần đầu tới Hà Nội: chọn 2–3 thông tin trong văn bản mà bạn thấy hấp dẫn nhất và nói vì sao.

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Chủ điểm này ra thi vào 10 thế nào?

  • •Đề Ngữ văn theo chương trình mới thường lấy văn bản thông tin ngoài SGK — một bài giới thiệu danh lam, di tích, lễ hội bạn chưa đọc bao giờ. Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định đối tượng, thông tin chính; gọi tên cách trình bày thông tin và nêu tác dụng; tác dụng của ảnh, sơ đồ; vai trò của yếu tố miêu tả, biểu cảm; nhận ra câu bị động, trạng ngữ, thành phần biệt lập.
  • •Phần viết thường là nghị luận; đoạn giới thiệu một danh lam, di tích ở quê bạn hay có ở câu liên hệ — nhớ khung "vị trí → đặc điểm → giá trị → ý nghĩa".
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
11. Văn học – lịch sử tâm hồn — dự án đọc