Học liệu STEAM
Ngữ văn lớp 9
Chủ điểm 4 · Học kỳ 1 ⭐ Hay ra thi vào 10

Khám phá vẻ đẹp văn chương — nghị luận văn học

Nhận ra luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng trong bài nghị luận văn học, dẫn trực tiếp – gián tiếp và ghi nguồn đúng cách, rồi viết bài phân tích một tác phẩm truyện.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 4

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Nghị luận văn học là bài bàn về một tác phẩm văn học: người viết nêu cách hiểu, cách đánh giá của mình rồi chứng minh cho người đọc tin.
  • 2Bộ khung bốn tầng: luận đề → luận điểm → lí lẽ → bằng chứng. Bằng chứng lấy từ tác phẩm; lí lẽ nói vì sao bằng chứng ấy chứng minh được ý.
  • 3Không cần bàn hết tác phẩm: chọn một vài khía cạnh nổi bật và đi sâu là đủ.
  • 4Cùng một tác phẩm, mỗi người đọc hiểu một khác — tuổi tác, vốn sống, thời đại đều chi phối cách tiếp nhận.
  • 5Tiếng Việt: dẫn trực tiếp giữ nguyên lời trong ngoặc kép; dẫn gián tiếp thuật lại ý bằng lời mình. Dẫn kiểu nào cũng ghi nguồn để khỏi thành đạo văn.
  • 6Viết: phân tích một tác phẩm truyện = giới thiệu → nội dung chủ đề → nét đặc sắc nghệ thuật → giá trị, có lí lẽ và bằng chứng, không kể lại truyện.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

"Người con gái Nam Xương" – một bi kịch của con người

Nguyễn Đăng Na · Bài nghiên cứu in trong sách "Con đường giải mã văn học trung đại Việt Nam" (2007); nghị luận văn học về truyện của Nguyễn Dữ đã học ở Bài 1.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Học Bài 1 xong, bạn nghĩ ai có lỗi nhiều nhất trong nỗi oan của Vũ Nương? Giữ câu trả lời ấy để so với cách nghĩ của nhà nghiên cứu.

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Phần (1)

    Người viết mở đầu bằng những thông tin nào trước khi bàn vào truyện?

  2. 📍 Phần (2)

    Theo người viết, bi kịch của Vũ Nương nằm ở đâu?

  3. 📍 Phần (3), đoạn về Trương Sinh

    Người viết lí giải cơn ghen của Trương Sinh bằng những lí lẽ nào?

  4. 📍 Phần (3), đoạn về cái bóng

    Người viết nhìn chi tiết cái bóng trên vách như thế nào?

  5. 📍 Cuối phần (3)

    Vì sao người viết cho rằng bi kịch một phần do chính Vũ Nương?

  6. 📍 Phần (4)

    Người viết chỉ ra nét đặc sắc nào trong truyện truyền kì của Nguyễn Dữ?

  7. 📍 Phần (5)

    Bài khép lại bằng nhận định gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Bấm một mảnh ghép rồi bấm vào tầng phù hợp (hoặc kéo thả): luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng — mảnh lạc đề thì bỏ vào thùng. Xếp xong bấm "Soi".

🧩 Kho mảnh ghép (9)

0/9 mảnh đã đặt

1 🔎 Đọc một bài nghị luận văn học

Cần nhớ

  • ✦Bài nghị luận văn học bàn về một tác phẩm (hoặc một khía cạnh của nó) để nói ra cách hiểu, cách đánh giá của người viết. Không cần bàn hết mọi mặt; chọn vài điểm nổi bật mà đi sâu.
  • ✦Bốn tầng cần tìm: luận đề (ý kiến bao trùm) → luận điểm (các ý lớn đỡ lấy luận đề) → lí lẽ (lời giải thích, suy luận) → bằng chứng (chi tiết, câu chữ lấy từ tác phẩm).
  • ✦Mỗi người đọc hiểu tác phẩm một khác: tuổi, vốn sống, thời đại đều ảnh hưởng. Đọc bài nghị luận văn học là đối thoại với một cách hiểu, không phải chép lại "đáp án".

Bốn tầng trong bài của Nguyễn Đăng Na

TầngHỏi gìTrong bài
Luận đềNgười viết muốn chứng minh điều gì nhất?Truyện là bi kịch của con người, một bi kịch gia đình muôn thuở
Luận điểmNhững ý lớn nào đỡ lấy luận đề?Vũ Nương làm tròn bổn phận mà vẫn chết oan; nguyên nhân từ lòng ghen và chi tiết cái bóng; nét riêng của Nguyễn Dữ
Lí lẽVì sao lại như thế?Ghen sinh đa nghi, đa nghi sinh định kiến; người gây oan lại là người thân nhất
Bằng chứngLấy gì từ truyện để chứng minh?Lời bé Đản về người đàn ông đêm nào cũng đến; cảnh Vũ Nương hiện về giữa dòng rồi tan biến

Dạng bài

Tìm hệ thống luận điểm của một bài nghị luận văn học

  1. 1 Đọc nhan đề và đoạn mở: tìm câu nêu ý kiến bao trùm — đó là luận đề.
  2. 2 Với mỗi phần, hỏi: phần này nói ý lớn gì? Gói lại thành một câu ngắn bằng lời mình — đó là luận điểm.
  3. 3 Trong từng phần, tách câu giải thích (lí lẽ) với câu dẫn chi tiết, câu chữ của tác phẩm (bằng chứng).
  4. 4 Xem các luận điểm nối nhau theo trình tự nào và cùng hướng về luận đề ra sao.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chép nguyên cả đoạn văn làm "luận điểm". Luận điểm phải gói lại thành một câu ngắn bằng lời của bạn.

🧒
Làm mẫu

Tìm hệ thống luận điểm của bài Trần Văn Toàn viết từ "Thằng quỷ nhỏ".

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 💬 Dẫn trực tiếp và dẫn gián tiếp

Cần nhớ

  • ✦Dẫn trực tiếp: giữ nguyên văn lời, câu của người khác, đặt trong ngoặc kép, thường có dấu hai chấm đứng trước.
  • ✦Dẫn gián tiếp: thuật lại ý của người khác bằng lời mình, không dùng ngoặc kép; hay có "rằng", "là" đứng trước. Ý phải giữ đúng như bản gốc.
  • ✦Chuyển trực tiếp → gián tiếp: bỏ dấu hai chấm và ngoặc kép, đổi từ xưng hô cho hợp (tôi → bạn ấy, ông…), rồi diễn đạt lại cho trôi chảy.

Ví dụ tự soạn

Cách dẫnVí dụDấu hiệu
Trực tiếpChủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: "Không có gì quý hơn độc lập, tự do."Dấu hai chấm + ngoặc kép, nguyên văn
Gián tiếpChủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định rằng không có gì quý hơn độc lập, tự do.Có "rằng", không ngoặc kép
Trực tiếp (thơ)Tả đôi mắt và nét mày Thuý Kiều, Nguyễn Du viết: "Làn thu thuỷ, nét xuân sơn".Dòng thơ giữ nguyên trong ngoặc kép
Gián tiếpNguyễn Du ví đôi mắt Kiều trong như nước mùa thu, nét mày đẹp như dáng núi mùa xuân.Thuật ý bằng lời mình
Dẫn trực tiếp

Chính xác từng chữ, giữ sức nặng của bản gốc. Dùng khi câu chữ gốc hay và bạn cần phân tích từng từ.

Dẫn gián tiếp

Gọn, dễ nối vào câu của mình. Dùng khi chỉ cần ý. Nhưng vẫn phải ghi tên người nói.

3 📚 Tham khảo, trích dẫn — tránh đạo văn

Cần nhớ

  • ✦Viết bài, bạn nên đọc tham khảo nhiều nguồn để hiểu rộng và sâu hơn. Nhưng dùng lời hay ý của ai thì phải nói rõ của ai, ở đâu — dù dẫn trực tiếp hay gián tiếp.
  • ✦Lấy lời, ý của người khác mà không ghi nguồn, để người đọc tưởng là của mình, là đạo văn.
  • ✦Bài của học sinh ghi tối thiểu tên tác giả + tên văn bản hoặc sách. Bài nghiên cứu chuyên sâu ghi kĩ hơn: nhà xuất bản, năm, trang.

Đúng hay sai?

Cách làmKết luậnVì sao
Chép nguyên một câu nhận xét hay trong sách tham khảo, không ngoặc kép, không tên tác giả✗ Đạo vănNgười đọc tưởng câu đó là của bạn
Đổi vài chữ trong câu của người khác rồi coi là lời mình✗ Vẫn là đạo vănÝ vẫn của người khác, chưa ghi nguồn
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na, … rồi thuật lại ý bằng lời mình✓ Dẫn gián tiếp đúngCó tên người, ý được giữ đúng
Dẫn nguyên câu trong ngoặc kép, cuối câu ghi (tên tác giả, tên sách)✓ Dẫn trực tiếp đúngCó ngoặc kép và có nguồn
dẫn gián tiếp ≠ đạo văn

Cả hai đều diễn đạt lại ý người khác. Khác nhau ở một chỗ: dẫn gián tiếp ghi tên người, nguồn; đạo văn thì giấu đi.

tham khảo ≠ sao chép

Tham khảo là đọc để hiểu rộng rồi tự nghĩ, tự viết. Sao chép là bê nguyên bài của người khác — kể cả "bài mẫu" trên mạng.

4 ✍️ Viết: phân tích một tác phẩm truyện

Dạng bài

Dàn ý bài phân tích một tác phẩm truyện

  1. 1 Mở bài: giới thiệu nhan đề, tác giả, thể loại; nêu nhận xét chung của bạn về tác phẩm (đó là luận đề).
  2. 2 Thân bài — nội dung chủ đề: tác phẩm nói về hiện thực nào, con người nào, nhà văn gửi gắm tình cảm gì. Mỗi ý có lí lẽ và bằng chứng.
  3. 3 Thân bài — nghệ thuật: chọn 2–3 nét nổi bật (tình huống, ngôi kể, nhân vật, chi tiết, ngôn ngữ…) và nói tác dụng của chúng.
  4. 4 Kết bài: khẳng định giá trị, ý nghĩa của tác phẩm; điều bạn mang theo sau khi đọc.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại cốt truyện thay cho phân tích. Sau mỗi chi tiết bạn nêu, phải có câu "chi tiết này cho thấy…".

🐕
Làm mẫu

Đề: Phân tích truyện ngắn "Lão Hạc" của Nam Cao.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 4 có phần thảo luận nhóm về câu hỏi làm thế nào để học tốt môn Ngữ văn: chia vai chủ trì, thư kí; mỗi bạn nêu một cách học kèm lí lẽ và ví dụ thật; người nghe ghi ý chính và hỏi lại cho rõ.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🔎

Bốn tầng của bài nghị luận văn học

  1. 1
    Nhận biết

    Trong bài nghị luận văn học, ý kiến bao trùm mà người viết muốn chứng minh gọi là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Câu nào là bằng chứng trong một bài phân tích "Chuyện người con gái Nam Xương"?

  3. 3
    Thông hiểu

    Bài nghị luận của Nguyễn Đăng Na sắp xếp các luận điểm theo trình tự nào?

  4. 4
    Thông hiểu Câu sau trộn lí lẽ với bằng chứng. Chọn hai cụm là bằng chứng lấy từ truyện.

    , ; .

  5. 5
    Thông hiểu

    Vì sao Trần Văn Toàn đi từ "Thằng quỷ nhỏ" sang bàn về văn học thiếu nhi nói chung?

  6. 6
    Vận dụng

    Trong bài thơ "Ngày xưa" (Vũ Cao), cùng nghe câu Kiều mà đứa bé ngủ ngon, người con thắc mắc, người bà bâng khuâng. Điều này minh hoạ rõ nhất cho nhận định nào?

💬

Dẫn trực tiếp, dẫn gián tiếp

  1. 1
    Nhận biết

    Phần dẫn trực tiếp được đánh dấu bằng gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào dùng cách dẫn GIÁN TIẾP?

  3. 3
    Thông hiểu

    Chuyển sang dẫn gián tiếp: Lan nói: "Tôi rất thích đoạn kết của truyện." Câu nào đúng?

  4. 4
    Thông hiểu Khi chuyển lời dẫn trực tiếp sang gián tiếp, từ "tôi" của người được dẫn thường phải đổi sang ngôi thứ .
  5. 5
    Vận dụng

    Bạn muốn phân tích từng chữ trong một câu thơ tả Thuý Kiều. Nên dẫn thế nào?

📚

Tham khảo và ghi nguồn

  1. 1
    Nhận biết

    Đạo văn là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào dẫn ý của nhà nghiên cứu ĐÚNG cách?

  3. 3
    Thông hiểu

    Bạn chép một câu nhận xét hay trong sách tham khảo, đổi vài chữ rồi đưa vào bài, không ghi tên ai. Việc này là gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong bài viết của học sinh, ghi nguồn tối thiểu thế nào là đủ?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn tìm được trên mạng một bài phân tích "Lão Hạc" rất hay. Cách dùng nào đúng?

✍️

Viết bài phân tích truyện

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các bước viết bài phân tích một tác phẩm truyện theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào là câu PHÂN TÍCH, không phải câu kể lại?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đề: phân tích "Chuyện người con gái Nam Xương". Luận điểm nào bàn về NGHỆ THUẬT?

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn viết: "Vũ Nương là người phụ nữ rất tốt." Muốn câu này thuyết phục, nên viết gì ngay sau nó?

  5. 5
    Vận dụng

    Bài phân tích truyện của một bạn dài ba trang, nhưng hai trang là kể lại cốt truyện. Lời khuyên nào đúng nhất?

  6. 6

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ phân tích một chi tiết tiêu biểu trong truyện ngắn "Lão Hạc" của Nam Cao (gợi ý: lão Hạc kể với ông giáo chuyện bán cậu Vàng).

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề thi vào 10

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🍃

Chiếc lá không bao giờ rụng

Chiếc lá không bao giờ rụng (bài nghị luận văn học do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Trong truyện ngắn "Chiếc lá cuối cùng", nhà văn Mĩ O. Hen-ri đã đặt cả câu chuyện lên một chiếc lá thường xuân. Theo tôi, đó là chiếc lá được vẽ ra, nhưng lại là chi tiết thật nhất của truyện: nó cho thấy nghệ thuật chân chính có thể cứu sống con người. Trước hết, chiếc lá là sợi dây níu giữ sự sống của Giôn-xi. Cô hoạ sĩ trẻ mắc bệnh viêm phổi nặng, nằm nhìn dây thường xuân ngoài cửa sổ rụng dần từng lá và tin rằng khi chiếc lá cuối cùng rơi thì mình cũng sẽ ra đi. Bệnh trong người đã nặng, bệnh trong lòng còn nặng hơn: cô đã buông xuôi. Vì thế, giữ được chiếc lá cũng là giữ được ý chí sống của cô. Thứ hai, chiếc lá là kiệt tác của cụ Bơ-men. Cả đời, người hoạ sĩ già nghèo khó ấy vẫn nói sẽ vẽ một kiệt tác mà chưa làm được. Trong đêm mưa gió, cụ lặng lẽ bắc thang vẽ một chiếc lá lên bức tường. Sáng hôm sau, chiếc lá vẫn còn đó. Giôn-xi thấy mình đã yếu đuối, và cô muốn sống. Ít ngày sau, cụ Bơ-men chết vì sưng phổi. Bức tranh không treo ở phòng triển lãm nào, nhưng nó đã cứu một mạng người — một kiệt tác đúng nghĩa. Cuối cùng, chiếc lá là điểm nút của một cốt truyện đảo ngược hai lần. Người đọc, cũng như Giôn-xi, tưởng chiếc lá là thật. Đến khi Xiu kể lại sự thật, ta mới bàng hoàng hiểu ra: người tưởng sắp chết đã sống, còn người khoẻ mạnh lại ra đi. Nhà văn giấu kín việc cụ Bơ-men vẽ lá, nên kết truyện vừa bất ngờ vừa để lại một nỗi xót xa lặng lẽ. Có thể nói, chiếc lá cuối cùng không bao giờ rụng trong lòng người đọc. Nó nhắc chúng ta rằng tình thương và sự hi sinh thầm lặng là thứ làm nên giá trị của nghệ thuật.

  1. 1
    Nhận biết

    Văn bản trên thuộc kiểu văn bản nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Luận đề của văn bản là gì?

  3. 3
    Nhận biết

    Phần thân bài có mấy luận điểm?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu "Ít ngày sau, cụ Bơ-men chết vì sưng phổi." đóng vai trò gì trong đoạn thứ ba?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu "Cả đời, người hoạ sĩ già nghèo khó ấy vẫn nói sẽ vẽ một kiệt tác mà chưa làm được." thuật lại lời cụ Bơ-men theo cách nào?

  6. 6
    Thông hiểu

    Vì sao người viết gọi chiếc lá được vẽ ra là "chi tiết thật nhất của truyện"?

  7. 7
    Vận dụng

    Chiếc lá trong bài này và chi tiết cái bóng mà Nguyễn Đăng Na phân tích giống nhau ở điểm nào?

  8. 8

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ nêu suy nghĩ của bạn về sự hi sinh thầm lặng của cụ Bơ-men, có dẫn ít nhất một ý trong văn bản trên (trực tiếp hoặc gián tiếp, ghi rõ nguồn).

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Chủ điểm này ra thi vào 10 thế nào?

  • •Đề Ngữ văn theo chương trình mới thường lấy ngữ liệu ngoài SGK: có khi là một đoạn nghị luận văn học bàn về tác phẩm bạn chưa đọc. Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định luận đề, luận điểm; chỉ ra lí lẽ, bằng chứng; nhận biết cách dẫn trực tiếp, gián tiếp; nêu tác dụng của một bằng chứng.
  • •Phần viết hay có đề phân tích một tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích): dùng dàn ý giới thiệu – nội dung – nghệ thuật – giá trị, và đừng kể lại truyện.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
5. Đối diện với nỗi đau — kịch, bi kịch