Chủ điểm 8 · Học kỳ 2 ⭐ Hay ra thi vào 10

Hồn thơ muôn điệu — thơ tám chữ

Nhận ra đặc điểm thơ sáu, bảy, tám chữ qua số tiếng, vần, nhịp, nêu được tác dụng của hình thức với cảm xúc bài thơ, hiểu nghĩa mới của từ ngữ và tập viết thơ tám chữ cùng đoạn văn cảm nghĩ.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 7

⚡ Nhớ nhanh

1Thơ sáu chữ, bảy chữ, tám chữ gọi tên theo số tiếng trong mỗi dòng. Số dòng không giới hạn, có thể chia khổ hoặc không.
2Vần hay dùng là vần chân (tiếng cuối dòng): vần liền (hai dòng liền nhau, AABB) hoặc vần cách (cách một dòng, ABAB).
3Nhịp linh hoạt theo cảm xúc: thơ tám chữ hay ngắt 3 – 5, 4 – 4, 3 – 2 – 3… Đọc đúng nhịp là nghe được nhạc của bài thơ.
4Hỏi nét độc đáo về hình thức thì soi bố cục, kết cấu, ngôn ngữ, biện pháp tu từ — rồi nói chúng giúp bộc lộ cảm xúc gì. Chủ đề rút ra từ nhan đề, mạch cảm xúc, hình ảnh nổi bật.
5Tiếng Việt: từ vựng luôn phát triển — từ cũ thêm nghĩa mới (lướt mạng), ghép từ mới (ví điện tử), mượn từ nước ngoài (vlog).
6Viết: tập làm thơ tám chữ (đề tài → hình ảnh → vần, nhịp → soát lại) và đoạn văn cảm nghĩ về một bài thơ tám chữ (mở đoạn – thân đoạn – kết đoạn).

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Tiếng Việt

Lưu Quang Vũ · Bài thơ tám chữ, in trong tập "Mây trắng của đời tôi" (1989) của nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ.

Tác phẩm có bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

🤔 Câu nói đầu tiên bạn học được là gì, ai dạy bạn? Nếu phải sống ở một nơi không ai nói tiếng Việt, bạn sẽ nhớ âm thanh nào nhất?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

📍 Khổ 1
Đếm số tiếng mỗi dòng và tìm các tiếng cuối dòng hiệp vần với nhau.
📍 Khổ 1–4
Nhà thơ nghe thấy tiếng Việt trong những âm thanh, công việc nào của đời thường? Kể ít nhất bốn.
📍 Khổ 5
Nhà thơ nói tiếng nói có từ bao giờ, và so sánh tiếng Việt với những gì?
📍 Khổ 6–7
Những dấu thanh nào được nhắc tới? Nhà thơ cảm nhận âm thanh tiếng Việt ra sao?
📍 Khổ 8–9
Những sự tích, nhân vật nào được gợi tới để nói sức sống của tiếng Việt?
📍 Khổ 12
Việc mọi người cùng nói tiếng Việt được so sánh với những hình ảnh nào?
📍 Ba khổ cuối
Ba khổ cuối có những câu hỏi, những con người nào? Lời kết của nhà thơ là gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Bấm vào khe giữa các tiếng để ngắt nhịp, chọn kiểu vần rồi bấm "Soi"; sang tab "Tự làm thơ" gõ 4 dòng để máy đếm chữ và dò vần.

Bấm vào một tiếng để đặt dấu / ngắt nhịp ngay sau nó (bấm lại để bỏ). Khổ thơ do Học liệu STEAM viết.

Nhịp bạn chọn: chưa ngắt
Nhịp bạn chọn: chưa ngắt
Nhịp bạn chọn: chưa ngắt
Nhịp bạn chọn: chưa ngắt

Khổ thơ gieo vần kiểu gì?

0/4 dòng đã ngắt nhịp

1 🎼 Nhận ra thơ sáu, bảy, tám chữ

Cần nhớ

✦Gọi tên thể thơ bằng cách đếm tiếng mỗi dòng: 6 tiếng là thơ sáu chữ, 7 là bảy chữ, 8 là tám chữ. Có thể gặp vài dòng dài hoặc ngắn hơn một tiếng — nhìn số đông các dòng.
✦Vần chân đặt ở tiếng cuối dòng: vần liền (AABB), vần cách (ABAB). Hai tiếng hiệp vần thường cùng thanh bằng hoặc cùng thanh trắc.
✦Nhịp chia theo cụm nghĩa: thơ tám chữ hay gặp 3 – 5, 4 – 4, 3 – 2 – 3; thơ bảy chữ hay 4 – 3; thơ sáu chữ hay 2 – 4, 3 – 3. Nhịp đổi khi cảm xúc đổi.
✦Kết cấu là cách sắp xếp mạch cảm xúc, hình ảnh, từ ngữ trong bài. Chủ đề tìm qua nhan đề, mạch cảm xúc, hình ảnh nổi bật.

Ba bài thơ trong Bài 7

	Tiếng Việt	Mưa xuân	Miền quê
Số tiếng mỗi dòng	8 (vài dòng 7 hoặc 9)	7	6
Khổ	15 khổ, mỗi khổ 4 dòng	11 khổ, mỗi khổ 4 dòng	4 khổ, mỗi khổ 4 dòng
Vần	Vần chân, chủ yếu vần cách	Vần chân ở dòng 2 và 4 (có khi cả dòng 1)	Vần chân ở dòng 2 và 4
Nhịp hay gặp	3 – 5, 4 – 4, 3 – 2 – 3	4 – 3	2 – 4
Cảm xúc chính	Yêu, tự hào, biết ơn tiếng mẹ đẻ	Chờ mong rồi hụt hẫng của cô gái quê	Thương mến làng quê yên bình

Dạng bài

Phân tích nét độc đáo về hình thức của bài thơ

1 Gọi tên thể thơ: đếm tiếng mỗi dòng, xem cách chia khổ.
2 Chỉ ra vần, nhịp và một nét nổi bật: điệp ngữ, so sánh, kết cấu đầu cuối ứng nhau…
3 Nêu tác dụng: hình thức ấy tạo nhạc điệu gì, làm nổi bật cảm xúc gì.
4 Gắn với chủ đề: hình thức giúp bài thơ nói điều gì.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ viết "bài thơ có 8 chữ, vần cách" rồi dừng. Đếm chữ mới là nhận biết; đề hỏi phân tích thì phải nói hình thức ấy giúp bày tỏ cảm xúc gì.

🗣️

Làm mẫu

Nêu nét độc đáo về hình thức của bài "Tiếng Việt" (Lưu Quang Vũ).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔤 Nghĩa của từ ngữ và biện pháp tu từ trong thơ

Cần nhớ

✦Từ trong thơ hay mang nghĩa hình ảnh (nghĩa chuyển): đọc cả dòng, cả khổ để hiểu nghĩa, đừng chỉ dừng ở nghĩa gốc.
✦Từ láy gợi hình, gợi âm thanh: rì rào, lấp lánh, thăm thẳm… Hỏi tác dụng thì nói gợi ra gì và giúp thể hiện cảm xúc gì.
✦Thành ngữ có khi được nhà thơ gợi nhắc (tách ra, đổi vài chữ): ăn cầu ngủ quán, gừng cay muối mặn, chân trời góc biển…
✦Biện pháp tu từ hay gặp: so sánh, điệp ngữ, nhân hoá, liệt kê. Nêu tác dụng = gọi tên → chỉ ra → nói nó làm nổi bật điều gì.

Thành ngữ, từ láy hay gặp trong thơ

Từ ngữ	Nghĩa	Gợi ra
ăn cầu ngủ quán	ăn ngủ tạm bợ nơi đầu cầu, quán chợ	cảnh nghèo khổ, lưu lạc
gừng cay muối mặn	tình nghĩa gắn bó qua bao gian khổ	tình cảm thuỷ chung, bền chặt
chân trời góc biển	nơi rất xa xôi	nỗi xa cách, phiêu bạt
thăm thẳm	xa, sâu tới mức không thấy tận cùng	cảm giác xa vời, mênh mông
chênh vênh	ở chỗ cao mà không vững	cảm giác cao thấp, chông chênh
ríu rít	tiếng nhỏ, liên tiếp, trong trẻo (như tiếng chim)	vẻ vui tươi, rộn ràng

nghĩa gốc ≠ nghĩa trong thơ

"Đắng cay" gốc là vị của thức ăn; trong thơ thường chỉ nỗi vất vả, khổ đau của đời người.

từ láy ≠ từ ghép

Thăm thẳm là từ láy (lặp âm "th"). Sâu thẳm là từ ghép: hai tiếng đều có nghĩa.

3 🌱 Sự phát triển của từ vựng

Cần nhớ

✦Từ vựng phát triển theo ba cách: (1) từ cũ thêm nghĩa mới dựa trên nghĩa gốc; (2) tạo từ mới từ những từ đã có; (3) tiếp nhận từ nước ngoài.
✦Nghĩa mới thường sinh ra nhờ nét giống nhau giữa hai sự vật: "mạng" đánh cá → "mạng" internet (đều là lưới nối nhiều điểm).
✦Từ mới hay ra đời cùng cái mới của đời sống: công nghệ, kinh tế, lối sống.

Cách	Ví dụ	Giải thích
Nghĩa mới	lướt (lướt mạng)	gốc: đi nhanh, nhẹ trên bề mặt → xem nhanh trên mạng
Nghĩa mới	đám mây (lưu ảnh lên đám mây)	gốc: mây trên trời → kho dữ liệu trên mạng
Nghĩa mới	nóng (vấn đề nóng)	gốc: nhiệt độ cao → được nhiều người quan tâm
Từ mới (ghép)	ví điện tử, xe điện, nhà thông minh	ghép từ đã có để gọi tên cái mới
Từ mượn	vlog, ka-ra-ô-kê, pi-a-nô, sô-cô-la	tiếp nhận từ tiếng nước ngoài, phiên âm hoặc giữ nguyên

nghĩa mới ≠ từ mới

"Lướt" là từ cũ mang nghĩa mới. "Ví điện tử" là từ mới, ghép từ hai từ đã có.

mượn có chừng mực

Tiếng Việt đã có từ đủ nghĩa thì nên dùng: nói "cuộc họp" thay vì chêm "meeting".

4 ✒️ Viết: tập làm một bài thơ tám chữ

Dạng bài

Làm một bài thơ tám chữ

1 Chọn đề tài làm mình rung động: thiên nhiên, quê hương, thầy cô, bạn bè, mái trường…
2 Tìm 2–3 hình ảnh, chi tiết cụ thể; xác định cảm xúc chính (vui, nhớ, tiếc, biết ơn…).
3 Viết dòng đầu, để ý tiếng cuối để gieo vần cho các dòng sau; chọn vần liền hoặc vần cách; ngắt nhịp theo cảm xúc.
4 Soát lại: mỗi dòng đủ 8 tiếng? vần đúng, cùng thanh? có hình ảnh, biện pháp tu từ? có điều muốn gửi gắm?

⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm sai số tiếng (7 hoặc 9), hoặc gieo vần lệch thanh: "nắng" (trắc) không vần với "vàng" (bằng). Đọc to từng dòng, đếm bằng ngón tay — hoặc gõ vào trò "Tự làm thơ" ở trên.

🥁

Làm mẫu

Đề tài: tiếng trống trường. Làm một khổ thơ tám chữ.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 ✍️ Viết: đoạn văn cảm nghĩ về một bài thơ tám chữ

Dạng bài

Đoạn văn cảm nghĩ 3 phần

1 Mở đoạn: giới thiệu nhan đề, tác giả; nêu ấn tượng chung về bài thơ.
2 Thân đoạn — nội dung: cảm nghĩ về mạch cảm xúc, chủ đề, thông điệp.
3 Thân đoạn — nghệ thuật: hình ảnh, biện pháp tu từ và tác dụng của thể tám chữ (dòng dài, vần, nhịp).
4 Kết đoạn: khái quát cảm nghĩ, điều bài thơ để lại cho bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Biến đoạn cảm nghĩ thành kể lại từng khổ. Mỗi ý phải có cảm xúc của bạn ("mình xúc động vì…", "mình thích…") và chỉ ra tác dụng.

📝

Làm mẫu

Lập ý cho đoạn văn cảm nghĩ về bài "Tiếng Việt" (Lưu Quang Vũ).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

✦Bài 7 có phần thảo luận một vấn đề đời sống gợi ra từ tác phẩm, vd: giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, tiếng Việt trên mạng xã hội. Chuẩn bị lí lẽ và bằng chứng; nghe hết ý bạn rồi mới tán thành hay phản đối; người chủ trì tổng kết, thư kí ghi biên bản.

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề thi vào 10

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🌙

Tiếng rao đêm

Tiếng rao đêm (bài thơ do Học liệu STEAM viết theo thể tám chữ để luyện đọc) Phố đã ngủ, đèn vàng nghiêng xuống ngõ Một tiếng rao khe khẽ vọng qua thềm Bánh mì nóng… tiếng rao như ngọn gió Len qua song cửa, ấm cả màn đêm Tôi trở giấc, tiếng rao chưa kịp tan Ai đạp xe qua bao ngả phố dài Đôi vai gầy chở cả nỗi lo toan Nuôi đàn con khôn lớn đến ngày mai Tiếng rao ấy chẳng cần lời hoa mĩ Chỉ mộc mạc như cơm gạo hằng ngày Nghe mà thương, mà nhớ, mà suy nghĩ Về bao người lặng lẽ thức đêm nay

1
Nhận biết
Bài thơ viết theo thể nào?
2
Nhận biết
Trong khổ 1, tiếng "ngõ" hiệp vần với tiếng nào?
3
Nhận biết
Người bán hàng trong bài đi bán bằng cách nào?
4
Thông hiểu
"Phố đã ngủ" dùng biện pháp gì, nhằm điều gì?
5
Thông hiểu
Chữ "mà" lặp lại trong dòng "Nghe mà thương, mà nhớ, mà suy nghĩ" có tác dụng gì?
6
Thông hiểu
Thông điệp chính của bài thơ là gì?
7
Vận dụng
Bài thơ này gần với "Tiếng Việt" (Lưu Quang Vũ) ở điểm nào?
8
✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

Viết đoạn văn khoảng 150 chữ ghi lại cảm nghĩ của bạn về bài thơ "Tiếng rao đêm".
- Mở đoạn giới thiệu bài thơ và ấn tượng chung
- Cảm nghĩ về ít nhất một hình ảnh, có dẫn từ ngữ trong bài
- Nêu tác dụng của một biện pháp tu từ hoặc của thể tám chữ
- Có cảm xúc, suy nghĩ của riêng bạn
0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Chủ điểm này ra thi vào 10 thế nào?

•Đề Ngữ văn theo chương trình mới thường lấy bài thơ ngoài SGK cho phần đọc hiểu — hay gặp thơ sáu, bảy, tám chữ hoặc thơ tự do của tác giả hiện đại. Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
•Câu hỏi đọc hiểu hay có: xác định thể thơ, cách gieo vần, ngắt nhịp; chỉ ra và nêu tác dụng biện pháp tu từ; nêu chủ đề, mạch cảm xúc; giải thích nghĩa một từ ngữ, hình ảnh.
•Phần viết hay có đoạn văn cảm nghĩ về một đoạn thơ, bài thơ — dùng khung mở đoạn → thân đoạn (nội dung + nghệ thuật + tác dụng thể thơ) → kết đoạn.

Có đề cô giao? Tải lên để làm thử

Chủ điểm tiếp theo
9. Tiếng nói của lương tri — nghị luận xã hội

Hồn thơ muôn điệu — thơ tám chữ

⚡ Nhớ nhanh

📚 Đọc cùng sách

Tiếng Việt

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

3 · Đọc xong

🎮 Chơi mà hiểu

1 🎼 Nhận ra thơ sáu, bảy, tám chữ

Cần nhớ

Ba bài thơ trong Bài 7

Phân tích nét độc đáo về hình thức của bài thơ

2 🔤 Nghĩa của từ ngữ và biện pháp tu từ trong thơ

Cần nhớ

Thành ngữ, từ láy hay gặp trong thơ

3 🌱 Sự phát triển của từ vựng

Cần nhớ

4 ✒️ Viết: tập làm một bài thơ tám chữ

Làm một bài thơ tám chữ

5 ✍️ Viết: đoạn văn cảm nghĩ về một bài thơ tám chữ

Đoạn văn cảm nghĩ 3 phần

Nói và nghe

✏️ Luyện tập

Nhận ra thể thơ, vần, nhịp

Nghĩa từ ngữ, biện pháp tu từ

Nghĩa mới, từ mới

Tập làm thơ tám chữ

Đoạn văn cảm nghĩ về bài thơ

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề thi vào 10

Tiếng rao đêm

🎯 Chủ điểm này ra thi vào 10 thế nào?