Học liệu STEAM
Ngữ văn lớp 9
Chủ điểm 2 · Học kỳ 1

Cung bậc tâm trạng — thơ song thất lục bát

Nhận ra luật vần, nhịp, bằng trắc của thơ song thất lục bát, nêu tác dụng của chơi chữ, điệp thanh, điệp vần và viết bài phân tích một bài thơ song thất lục bát.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 2

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Song thất lục bát là thể thơ người Việt tự sáng tạo: một cặp câu 7 tiếng (song thất) rồi một cặp lục bát (6 – 8), cứ thế nối nhau. Một khổ thường gồm 4 câu 7 – 7 – 6 – 8.
  • 2Câu thất có cả vần chân và vần lưng: tiếng 7 câu trên (trắc) hiệp với tiếng 5 câu dưới; tiếng 7 câu dưới (bằng) hiệp với tiếng 6 câu lục. Cặp lục bát gieo vần như lục bát; tiếng 8 câu bát lại chuyền vần sang tiếng 5 câu thất khổ sau.
  • 3Bằng – trắc cố định ở tiếng lẻ của câu thất (câu trên: tiếng 5 B, 7 T; câu dưới: 3 B, 5 T, 7 B) và ở tiếng chẵn của cặp lục bát. Câu thất hay ngắt nhịp lẻ trước chẵn sau (3 – 4 hoặc 3 – 2 – 2 tiếng).
  • 4Vần dày, câu dài ngắn đan nhau nên thể thơ này giàu nhạc tính, hợp để ngâm, để giãi bày nỗi buồn, nỗi nhớ — vì thế nó là thể thơ của các khúc ngâm.
  • 5Tiếng Việt: chơi chữ dựa vào âm, nghĩa của từ để gây bất ngờ, thú vị; điệp thanh lặp các tiếng cùng bằng hoặc cùng trắc, điệp vần lặp các tiếng cùng vần — đều làm câu thơ giàu nhạc và chở cảm xúc.
  • 6Viết: phân tích một bài thơ song thất lục bát = giới thiệu, nhận định → phân tích từng phần (nội dung gắn với vần, nhịp, từ ngữ, biện pháp) → khẳng định giá trị.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Nỗi niềm chinh phụ

Đặng Trần Côn (nguyên tác) · bản dịch tương truyền của Đoàn Thị Điểm · Đoạn trích 24 câu trong "Chinh phụ ngâm" (nguyên tác chữ Hán khoảng 1740–1742; bản dịch Nôm thế kỉ XVIII), thể song thất lục bát.

Đã hết thời hạn bản quyền 📖 Bạn đọc trong SGK hoặc bất kì bản in nào.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Bạn đã bao giờ tiễn một người thân đi xa — ở sân bay, bến xe — mà không biết bao giờ gặp lại chưa? Lúc người ấy khuất hẳn, bạn nhìn theo cái gì?
  • 🤔 Nếu tiễn người thân ra trận chứ không phải đi làm, đi học, thì nỗi lo khác nhau ở đâu?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 4 câu đầu

    Cuộc chia tay diễn ra ở đâu, giữa những âm thanh, hình ảnh nào?

  2. 📍 Câu 5–8

    Đoàn quân đã đi tới đâu? Người vợ hỏi cây dương liễu điều gì?

  3. 📍 Câu 9–12

    Người chinh phụ dõi theo chồng qua những gì, và cuối cùng chỉ còn nhìn thấy gì?

  4. 📍 Câu 13–16

    Hai câu đầu khổ này đặt "chàng" và "thiếp" đối nhau thế nào?

  5. 📍 Câu 17–20

    Những tên đất nào được lặp lại và đổi chỗ cho nhau?

  6. 📍 4 câu cuối

    Hai người cùng trông lại thì thấy gì? Câu cuối đoạn trích là một câu hỏi gì?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Bấm từng tiếng để xem bằng (B) hay trắc (T), chuyển sang "Tô tiếng gieo vần" rồi "Kiểm tra"; sang tab 2 tự gõ 4 câu cho máy kiểm luật.

Chế độ:

Bấm một tiếng để xem nó là bằng (B) hay trắc (T). Tiếng có gạch chấm là vị trí luật đòi cố định.

Nỗi niềm chinh phụ, câu 1–4 (bản dịch tương truyền của Đoàn Thị Điểm)

0 tiếng đã tô

1 🎼 Nhận ra thơ song thất lục bát

Cần nhớ

  • ✦Một khổ chuẩn: 7 – 7 – 6 – 8 tiếng. Có bài không chia khổ, có bài mở đầu bằng cặp lục bát, có câu thừa, thiếu chữ — đó là biến thể.
  • ✦Vần lưng nằm giữa câu, vần chân ở cuối câu. Câu thất có cả hai, nên trong 28 tiếng có tới 7 tiếng gieo vần — dày hơn lục bát.
  • ✦Nhịp: câu 7 tiếng thường ngắt 3 – 4 hoặc 3 – 2 – 2 tiếng (lẻ trước, chẵn sau); cặp lục bát ngắt nhịp chẵn như lục bát.
  • ✦Thể thơ hợp với giãi bày tâm trạng: buồn, nhớ, sầu, oán… — vì thế các khúc ngâm thường chọn nó.

Luật một khổ — đọc kèm khổ đầu "Nỗi niềm chinh phụ"

CâuBằng – trắc cố địnhGieo vần
Thất trên (7)tiếng 5 B · tiếng 7 Ttiếng 7 (trắc) → bắt sang tiếng 5 câu dưới: trống – bỗng
Thất dưới (7)tiếng 3 B · 5 T · 7 Bnhận vần ở tiếng 5; tiếng 7 (bằng) → bắt sang câu lục: tay – này
Lục (6)tiếng 2 B · 4 T · 6 Btiếng 6 hiệp với câu trên và với tiếng 6 câu bát
Bát (8)tiếng 2 B · 4 T · 6 B · 8 Btiếng 6 nhận vần (này – bay); tiếng 8 chuyền sang tiếng 5 câu thất khổ sau

Dạng bài

Phân tích một khổ thơ song thất lục bát

  1. 1 Nói khổ thơ tả cảnh gì, kể việc gì, ai đang cảm xúc.
  2. 2 Chỉ nét hình thức nổi bật: vần (trắc hay bằng, chính hay thông), nhịp, phép đối, điệp, từ ngữ.
  3. 3 Gắn hình thức với cảm xúc: nét ấy giúp người đọc nghe thấy, cảm thấy điều gì.
  4. 4 Khép lại: cảm xúc chủ đạo của khổ và thái độ của tác giả.

⚠️ Bẫy hay gặp: Liệt kê "câu 1 có 7 tiếng, vần trống – bỗng" rồi dừng. Đề phân tích thì luật thơ chỉ có giá trị khi bạn nói nó giúp diễn tả cảm xúc gì.

🌿
Làm mẫu

Phân tích 4 câu cuối "Nỗi niềm chinh phụ" (bản dịch tương truyền của Đoàn Thị Điểm, từ "Cùng trông lại…" đến "…ai sầu hơn ai?").

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🎭 Chơi chữ

Cần nhớ

  • ✦Chơi chữ là dùng khéo âm, nghĩa của từ để người đọc bất ngờ, bật cười hoặc phải nghĩ thêm.
  • ✦Các cách hay gặp: đồng âm, nhiều nghĩa · gần âm (nói trại đi) · điệp âm (nhiều tiếng cùng phụ âm đầu) · nói lái · trái nghĩa · từ cùng trường nghĩa (nhiều tên con vật, đồ vật cùng loại cài vào câu).
  • ✦Gặp chơi chữ, nói đủ hai ý: chơi bằng cách nào (từ nào, nghĩa nào) và để làm gì (hài hước, châm biếm, gây chú ý…).

Ví dụ (tự soạn hoặc ca dao ngoài SGK)

CáchVí dụChơi ở đâu
Đồng âm"Lợi thì có lợi nhưng răng không còn" (ca dao)"lợi" là có ích / là phần thịt giữ răng
Nhiều nghĩaCô khen: "Bài em hay lắm — hay quên dấu chấm!""hay" là giỏi / là thường xuyên
Nói láiĐi khám bệnh, việc đầu tiên là… "tiền đâu"?"đầu tiên" lái thành "tiền đâu"
Điệp âmLặng lẽ lá lìa lối lên lànglặp phụ âm "l" gợi sự nhẹ, vắng
Trái nghĩaQuán tên "Ngọt" mà chỉ bán cà phê đắng"ngọt" – "đắng" đặt cạnh nhau gây bất ngờ
Chơi chữ ≠ dùng từ sai

Chơi chữ là cố ý và người đọc nhận ra hai nghĩa. Viết nhầm "bàng quang" thay "bàng quan" là lỗi, không phải chơi chữ.

Nói lái ≠ đảo từ

Nói lái đổi phần vần (và thanh) giữa hai tiếng: "đầu tiên" → "tiền đâu". Chỉ đổi chỗ hai tiếng ("tiên đầu") thì chưa phải nói lái.

3 🔁 Điệp thanh, điệp vần

Cần nhớ

  • ✦Điệp thanh: lặp lại nhiều tiếng cùng loại thanh — toàn bằng nghe êm, nhẹ, kéo dài; toàn trắc nghe gắt, trắc trở. Có khi lặp theo từng nhóm tiếng cùng một mẫu bằng – trắc.
  • ✦Điệp vần: lặp lại những tiếng cùng vần, ở chỗ gieo vần hoặc rải trong câu, làm câu thơ vang và liền mạch.
  • ✦Nêu tác dụng: tạo nhạc tính + gợi cảm xúc / hình ảnh cụ thể (êm dịu, dồn dập, mênh mang…).

Ví dụ tự soạn

CâuBiện phápNghe thấy gì
Ngoài hiên mưa rơi êm êmĐiệp thanh: cả 6 tiếng đều bằngMưa nhẹ, êm, lòng người dịu lại
Đá dựng, vách đứng, gió giật mạnhĐiệp thanh: cả 7 tiếng đều trắcNúi hiểm, gió dữ, đường đi gian nan
Chiều qua phố, chiều qua ngõĐiệp thanh theo nhóm: B B T / B B TNhịp đều như bước chân lặng lẽ
Lang thang trên cánh đồng vàng mênh mangĐiệp vần "ang"Âm mở, ngân dài — không gian rộng, lòng bâng khuâng
Điệp thanh ≠ điệp vần

Điệp thanh chỉ xét bằng hay trắc ("mưa", "rơi" cùng bằng nhưng khác vần). Điệp vần xét phần vần ("lang", "vàng", "mang" cùng vần ang).

Vần lưng ≠ vần chân

Vần chân: tiếng cuối câu. Vần lưng: tiếng giữa câu hiệp với tiếng cuối câu trước — như tiếng 5 câu thất dưới, tiếng 6 câu bát.

4 ✍️ Viết: phân tích một bài thơ song thất lục bát

Dạng bài

Dàn ý 3 phần

  1. 1 Mở bài: giới thiệu tác giả, bài thơ (thể song thất lục bát) và nhận định chung của bạn.
  2. 2 Thân bài: phân tích lần lượt từng phần theo bố cục; mỗi phần một đoạn — nội dung đi cùng nghệ thuật (vần, nhịp, từ ngữ, biện pháp tu từ), có dẫn câu thơ làm bằng chứng.
  3. 3 Có thể thêm một đoạn nói riêng cái hay của thể thơ trong bài, hoặc liên hệ với bài thơ khác.
  4. 4 Kết bài: khẳng định giá trị nội dung, nghệ thuật; cảm nghĩ của bạn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Tách bài làm hai nửa: nửa đầu kể nội dung, nửa sau liệt kê biện pháp. Bài phân tích tốt đặt nội dung và nghệ thuật trong cùng một đoạn, cùng một câu thơ.

🌧️
Làm mẫu

Đề: Phân tích bài thơ "Tiếng đàn mưa" của Bích Khê.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 2 có phần thảo luận nhóm về một vấn đề đời sống gợi ra từ tác phẩm (vd: khi bố mẹ phải đi làm xa, gia đình giữ gắn bó bằng cách nào?). Cần chủ trì, thư kí; nói ngắn, nối tiếp ý bạn trước, lắng nghe và phản biện lịch sự.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🎼

Luật thơ song thất lục bát

  1. 1
    Nhận biết

    Một khổ song thất lục bát chuẩn gồm các câu có số tiếng lần lượt là:

  2. 2
    Nhận biết

    Theo luật, tiếng thứ 7 của câu thất trên mang thanh gì?

  3. 3
    Thông hiểu Trong khổ đầu "Nỗi niềm chinh phụ", tiếng "trống" cuối câu thứ nhất hiệp vần với tiếng ở câu thứ hai.
  4. 4
    Thông hiểu Câu bát dưới đây trong Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều. Chọn các tiếng ở vị trí 2, 4, 6, 8 (vị trí luật bằng – trắc).

    .

  5. 5
    Thông hiểu

    Vì sao thơ song thất lục bát giàu nhạc tính hơn lục bát?

  6. 6
    Vận dụng

    Bạn đang làm một câu thất dưới và cần chọn từ cho tiếng thứ 5. Từ nào làm câu SAI luật bằng – trắc?

🎭

Chơi chữ

  1. 1
    Nhận biết

    Chơi chữ là gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    "Cụ thầy bói nói: Lợi thì có lợi nhưng răng không còn." Từ "lợi" được chơi theo cách nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào dùng lối nói lái?

  4. 4
    Thông hiểu

    "Quán tên Ngọt mà chỉ bán cà phê đắng." Chơi chữ ở đây nhằm điều gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn viết khẩu hiệu cho câu lạc bộ đọc sách. Câu nào có chơi chữ?

🔁

Điệp thanh, điệp vần

  1. 1
    Nhận biết

    Câu nào có điệp thanh bằng (mọi tiếng đều thanh bằng)?

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu đầu bài "Tiếng đàn mưa" của Bích Khê là "Mưa hoa rụng, mưa hoa xuân rụng". Nhận xét nào đúng về thanh điệu?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn các tiếng cùng vần "ang" tạo điệp vần.

    .

  4. 4
    Vận dụng

    Câu "Đá dựng, vách đứng, gió giật mạnh" dùng toàn thanh trắc. Câu này hợp nhất để tả cảnh nào?

  5. 5
    Vận dụng

    Viết câu tả mưa đêm buồn, êm, nên chọn câu nào để có điệp thanh phù hợp?

✍️

Viết bài phân tích thơ

  1. 1
    Thông hiểu

    Xếp các bước làm một đoạn thân bài phân tích thơ.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Câu nào là câu phân tích tốt?

  3. 3
    Vận dụng

    Mở bài nào phù hợp cho đề "Phân tích đoạn trích Nỗi niềm chinh phụ"?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150–200 chữ phân tích cảnh người chinh phụ dõi theo bóng chồng trong 4 câu từ "Tiếng địch thổi nghe chừng đồng vọng" đến "Thiếp nhìn rặng núi ngẩn ngơ nỗi nhà" trong "Chinh phụ ngâm" (bản dịch tương truyền của Đoàn Thị Điểm, đọc trong SGK).

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề thi vào 10

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🏮

Chờ mẹ

Chờ mẹ (bài thơ song thất lục bát do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Mẹ đi làm phương xa đã mấy, Con ở nhà thức dậy một mình. Hiên nhà nắng sớm lặng thinh, Ấm trà nguội lạnh, bóng hình mẹ đâu? Con đếm ngày qua mau rồi chậm, Đêm đêm nghe giọng ấm mẹ cười. Mẹ rằng: con cứ vui tươi, Tết này mẹ sẽ về chơi với nhà. Con dán lên vách hoa giấy đỏ, Đếm từng ngày như ngõ chờ xuân. Mẹ ơi, vất vả bao lần, Cho con trang vở trắng ngần hôm nay.

  1. 1
    Nhận biết

    Bài thơ viết theo thể thơ nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Ở khổ 1, tiếng "mấy" cuối câu 1 hiệp vần với tiếng nào ở câu 2?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu "Ấm trà nguội lạnh, bóng hình mẹ đâu?" cho thấy tâm trạng gì của người con?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu "Đếm từng ngày như ngõ chờ xuân" dùng biện pháp gì, nhằm điều gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Mạch cảm xúc của bài thơ đi thế nào?

  6. 6
    Vận dụng

    So với người chinh phụ trong "Nỗi niềm chinh phụ", nỗi nhớ của người con ở đây khác chủ yếu ở điểm nào?

  7. 7

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ nêu cảm nhận của bạn về khổ thơ cuối bài "Chờ mẹ".

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Chủ điểm này ra thi vào 10 thế nào?

  • •Đề Ngữ văn theo chương trình mới thường lấy văn bản ngoài SGK — một khổ song thất lục bát lạ, hoặc đoạn trong khúc ngâm chưa học. Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận biết thể thơ (đếm 7 – 7 – 6 – 8), chỉ tiếng gieo vần, nêu tâm trạng nhân vật trữ tình; nêu tác dụng của phép đối, điệp, chơi chữ, điệp thanh, điệp vần.
  • •Phần viết thường có đoạn văn phân tích, cảm nhận một khổ thơ hoặc bài văn phân tích tác phẩm thơ — nhớ gắn nghệ thuật với cảm xúc trong cùng một đoạn.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
3. Hồn nước trong tiếng mẹ cha — truyện thơ Nôm