Học liệu STEAM
Ngữ văn lớp 9
Chủ điểm 7 · Học kỳ 2

Giải mã những bí mật — truyện trinh thám

Nhận ra không gian hiện trường, manh mối, hệ thống nhân vật và ngôi kể trong truyện trinh thám, phân tích được cách người điều tra phá án, dùng đúng các kiểu câu ghép và viết một truyện kể sáng tạo.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Truyện trinh thám kể về quá trình điều tra một vụ án: bí ẩn đặt ra ở đầu, hành trình phá án ở giữa, sự thật sáng tỏ ở cuối.
  • 2Nhân vật thường có bốn vai: người điều tra, nạn nhân, nghi phạm, thủ phạm. Người điều tra thắng nhờ quan sát tinh và suy luận lô-gíc, không nhờ may mắn đoán bừa.
  • 3Không gian hiện trường và manh mối (vết tích, lời nói, cử chỉ) là chìa khoá; áp lực thời gian làm truyện căng thẳng.
  • 4Hay kể ở ngôi thứ nhất qua người bạn của thám tử: người đọc biết ngang người kể, cùng đoán rồi cùng bất ngờ.
  • 5Tiếng Việt: câu ghép đẳng lập / chính phụ, nối bằng kết từ hoặc cặp từ hô ứng; chọn câu đơn hay câu ghép tuỳ điều mình muốn nhấn.
  • 6Viết: truyện kể sáng tạo = ngôi kể → bối cảnh, nhân vật → chuỗi sự kiện có mở, diễn biến, kết → thêm miêu tả, biểu cảm.

📚 Đọc cùng sách

Mở SGK đọc từng văn bản; trang này đi cùng bạn trước, trong và sau khi đọc.

Ba chàng sinh viên

A-thơ Cô-nan Đoi-lơ (Arthur Conan Doyle) · Truyện ngắn về Sơ-lốc Hôm, in trong tập "Sự trở về của Sơ-lốc Hôm" (Anh, 1905); SGK dùng bản dịch, có lược một số đoạn.

Bản dịch có bản quyền 📖 Bạn đọc bản dịch trong SGK — trang này chỉ tóm tắt và đặt câu hỏi.

1 · Trước khi đọc — nghĩ một chút, không có đáp án đúng sai

  • 🤔 Nếu đề kiểm tra ngày mai bị lộ, bạn sẽ bắt đầu tìm người làm lộ từ đâu: hỏi người, hay xem xét căn phòng trước?
  • 🤔 Một vết xước trên mặt bàn, một nhúm đất nhỏ — những thứ ấy có thể "kể" gì về người vừa đi qua?

2 · Trong khi đọc — mở sách, tìm đúng chỗ rồi mới xem gợi ý

  1. 📍 Đoạn lược đầu truyện

    Thầy Xôm nhờ Sơ-lốc Hôm việc gì? Vì sao việc ấy gấp?

  2. 📍 Đoạn lược đầu — phòng làm việc

    Kể những dấu vết để lại trong phòng thầy Xôm và phòng ngủ bên cạnh.

  3. 📍 Đoạn giới thiệu ba sinh viên

    Ba sinh viên ở cùng nhà là ai, mỗi người có nét gì?

  4. 📍 Cảnh đi xem ba căn phòng

    Ở phòng thứ ba, chuyện gì xảy ra? Sau đó Hôm hỏi thầy Xôm điều gì có vẻ lạ?

  5. 📍 Trên đường về, Hôm hỏi Oát-xơn

    Oát-xơn nghi ai? Còn Hôm thấy khó hiểu ở người nào?

  6. 📍 Đoạn lược — sáng hôm sau

    Sáng sớm Hôm đi đâu và mang về vật gì?

  7. 📍 Cảnh "toà án nhỏ"

    Bị Hôm gặng hỏi, Ben-ni-xtơ phản ứng thế nào?

3 · Đọc xong

Tóm tắt và câu hỏi hiểu sâu mở sau khi bạn đọc xong — để bạn tự hiểu trước, rồi mới so.

Trang không chép văn bản, câu hỏi hay chú thích của SGK. Tóm tắt và câu hỏi do Học liệu STEAM soạn.

🎮 Chơi mà hiểu

Mở từng hồ sơ manh mối, bấm "Loại" những nghi phạm đã có bằng chứng ngoại phạm, chọn hung thủ rồi bấm "Kiểm tra" để xem lời suy luận.

🕵️ Thứ Sáu, 9 giờ 30 trống ra chơi. 9 giờ 50, cô Tổng phụ trách vào phòng truyền thống lấy cúp vô địch cờ vua để trao trong lễ chiều nay — chiếc cúp trên kệ cao đã biến mất. Phòng chỉ có một cửa ra vào, cửa sổ có song sắt. Chìa khoá phòng chỉ có hai chiếc: một của bác bảo vệ, một của lớp trưởng 9A (lớp đang trực tuần, phụ trách trang trí phòng).

1 · Mở hồ sơ manh mối (0/6)

2 · Loại nghi phạm, chọn hung thủ

Bấm "Loại" khi đã có manh mối gạt người đó đi; bấm 🎯 cho người bạn tin là hung thủ.

  • 👮 Bác Hùng

    Bảo vệ, giữ một chìa khoá phòng.

  • ♟️ Lan

    Đội trưởng đội cờ, cao 1 m 72. Buồn vì năm nay không được lên nhận cúp.

  • 🧽 Tú

    Trực nhật hành lang, bị thấy đứng gần cửa phòng lúc 9 giờ 40.

  • 🙋 Minh

    Lớp trưởng 9A, giữ chìa thứ hai, thấp nhất nhóm trang trí (1 m 52).

Chưa chọn hung thủ · còn 6 hồ sơ chưa mở

1 🔎 Nhận ra truyện trinh thám

Cần nhớ

  • ✦Cốt truyện đi theo ba chặng: bí ẩn được đặt ra → hành trình phá án → sự thật sáng tỏ (thường ở cuối truyện).
  • ✦Chi tiết về khung cảnh, cử chỉ, lời nói thường là manh mối. Đọc trinh thám là đọc chậm, để ý cả chuyện vặt.
  • ✦Người điều tra thường dũng cảm, hiểu biết, quan sát tinh, suy luận chặt — và đặt sự thật lên trên hết.
  • ✦⚠️ Ví dụ "Cách phân tích" bên dưới nói kết truyện "Ba chàng sinh viên" — hãy đọc truyện trong sách trước.

Các yếu tố — soi vào "Ba chàng sinh viên"

Yếu tốLà gìTrong truyện (chưa lộ kết)
🏚️ Không gian hiện trườngNơi xảy ra vụ án, nơi người điều tra tìm dấu vếtPhòng làm việc của thầy Xôm, cửa sổ nhìn ra sân, phòng ngủ bên cạnh
⏰ Thời gian, áp lựcMốc thời gian cụ thể; cuộc chạy đua với đồng hồChiều hôm trước kì thi; phải tìm ra trước sáng mai
🧩 Manh mốiDấu vết, đồ vật, lời nói giúp tìm ra sự thậtVỏ bút chì, vết rách trên bàn, những mẩu đất đen
👥 Nhân vậtNgười điều tra · nạn nhân · nghi phạm · thủ phạmSơ-lốc Hôm · thầy Xôm · ba sinh viên · (đọc tới cuối mới biết!)
🗣️ Ngôi kểThứ nhất (người bạn của thám tử) hoặc thứ baOát-xơn xưng "tôi", kể lại những gì anh thấy

Dạng bài

Phân tích cách người điều tra phá án

  1. 1 Gom dấu vết: ở hiện trường người điều tra đã thấy gì, hỏi được gì.
  2. 2 Đặt các khả năng: những ai có thể đã làm.
  3. 3 Loại trừ: mỗi khả năng bị gạt đi nhờ dấu vết nào.
  4. 4 Kiểm chứng rồi công bố: bằng chứng nào xác nhận khả năng còn lại; người điều tra bộc lộ tài gì.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kể lại diễn biến vụ án từ đầu đến cuối mà không chỉ ra dấu vết nào dẫn tới kết luận nào. Đề hỏi "cách phá án" thì phải có chuỗi "vì thấy… nên loại… / nên biết…".

🧑‍🎓
Làm mẫu

Sơ-lốc Hôm đi đến kết luận về kẻ xem trộm đề thi như thế nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔗 Các kiểu câu ghép và phương tiện nối

Cần nhớ

  • ✦Câu đơn có một cụm chủ ngữ – vị ngữ nòng cốt. Câu ghép có từ hai cụm trở lên, mỗi cụm là một vế.
  • ✦Theo quan hệ giữa các vế: đẳng lập (các vế ngang hàng) và chính phụ (có vế chính, vế phụ).
  • ✦Theo cách nối: có từ nối (kết từ *và, nhưng, hay…*; cặp từ hô ứng *càng… càng, vừa… vừa…*) hoặc không có từ nối (chỉ dùng dấu phẩy, chấm phẩy).
  • ✦Đổi chỗ hai vế có thể đổi trọng tâm thông báo: vế đứng sau từ nối thường là điều người nói muốn nhấn.

Quan hệ và phương tiện nối hay gặp (ví dụ tự soạn)

KiểuQuan hệPhương tiện nốiVí dụ
Đẳng lậpđồng thời, bổ sungvà, còn, vừa… vừaThám tử quan sát căn phòng, còn bạn anh ghi chép từng chi tiết.
Đẳng lậptương phảnnhưng, màCửa vẫn khoá, nhưng đề thi đã bị xê dịch.
Đẳng lậplựa chọnhay, hoặcKẻ gian vào bằng cửa chính, hay hắn trèo qua cửa sổ?
Đẳng lậptăng cấpcàng… càng, không những… mà cònÔng càng hỏi, bà giúp việc càng lúng túng.
Chính phụnguyên nhân – kết quảvì… nên, bởi… nên, doVì cầu thang kêu cót két nên ai xuống nhà cũng bị nghe thấy.
Chính phụđiều kiện, giả thiết – hệ quảnếu… thì, hễ… thìNếu chìa khoá không bị bỏ quên thì chuyện đã chẳng xảy ra.
Chính phụnhượng bộtuy… nhưng, mặc dù… nhưngTuy manh mối còn ít nhưng thám tử vẫn rất bình tĩnh.
Chính phụmục đíchđể, nhằmĐể không ai nghi ngờ, hắn lau sạch cái chặn giấy.
Cặp từ phải đi đúng đôi

không những… mà còn, tuy… nhưng, vì… nên, nếu… thì, càng… càng. Ghép lệch kiểu "không những… càng", "mặc dù… còn" là lỗi dùng phương tiện nối.

Câu ghép ≠ câu đơn có vị ngữ ghép

"Ông vừa đọc thư vừa gật gù" chỉ có một chủ ngữ ⇒ câu đơn. "Ông đọc thư, bà ngồi khâu" có hai cụm C–V ⇒ câu ghép.

3 ⚖️ Chọn câu đơn hay câu ghép

Cần nhớ

  • ✦Không có kiểu câu "tốt hơn" — chọn theo mục đích, kiểu văn bản, ngữ cảnh và điều cần nói.
  • ✦Câu ghép gói các sự việc vào một câu và nói rõ quan hệ giữa chúng. Câu đơn làm từng sự việc nổi bật riêng, nhịp nhanh, gọn.
  • ✦Tách một câu ghép thành mấy câu đơn có thể mất đi mối liên hệ giữa các vế — đọc lại xem ý có bị rời rạc không.
Bạn muốn…Nên chọnVí dụ (tự soạn)
Kể dồn dập, gây hồi hộpNhiều câu đơn ngắnĐèn tắt. Cửa bật mở. Một bóng người lao ra.
Liệt kê các sự việc nối tiếp, gắn chặtCâu ghép đẳng lập nhiều vếĐèn tắt, cửa bật mở, một bóng người lao ra.
Nói rõ vì sao, nếu thế nào, trái ngược ra saoCâu ghép có từ nốiVì đèn đã tắt nên không ai thấy bóng người lao ra.
Nhấn từng hành động mộtTách thành câu đơnHắn lấy đề. Hắn chép. Hắn trốn.

4 ✍️ Viết: truyện kể sáng tạo

Dạng bài

Dàn ý truyện kể sáng tạo

  1. 1 Chọn ý tưởng và ngôi kể: tự nghĩ chuyện mới, hoặc dựa vào một truyện đã đọc (đổi nhân vật, sự việc, ngôi kể, kết thúc…). Kể ở ngôi thứ nhất hay thứ ba?
  2. 2 Mở đầu: bối cảnh (thời gian, không gian — tả bằng hình ảnh, âm thanh, mùi vị), nhân vật, sự việc mở đầu.
  3. 3 Diễn biến: chuỗi sự kiện hợp lí; dùng hội thoại để khắc hoạ nhân vật; rải chi tiết miêu tả và cảm xúc của người kể.
  4. 4 Kết thúc: bí ẩn sáng tỏ hoặc kết bất ngờ; để lại một thông điệp. Truyện dựa trên truyện khác thì ghi rõ dựa theo tác phẩm nào.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chép lại hoặc chỉ tóm tắt truyện đã đọc. Truyện mô phỏng phải sáng tạo thêm (nhân vật, sự việc, ngôi kể, kết…) và ghi rõ dựa theo truyện nào.

🌼
Làm mẫu

Đề: Viết một truyện trinh thám ngắn về một chuyện bí ẩn ở trường.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nói và nghe

  • ✦Bài 6 có phần kể một câu chuyện tưởng tượng: ghi vài ý chính (bối cảnh, nhân vật, các sự kiện), kể diễn cảm, đổi giọng giữa lời người kể và lời nhân vật, dùng cử chỉ vừa phải; nghe các bạn góp ý rồi tự sửa.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🔎

Nhận ra truyện trinh thám

  1. 1
    Nhận biết

    Hệ thống nhân vật thường gặp trong truyện trinh thám gồm những ai?

  2. 2
    Nhận biết

    Trong "Ba chàng sinh viên", ai là người kể chuyện?

  3. 3
    Thông hiểu Chọn những chi tiết có thể là manh mối của vụ án.

    , , , .

  4. 4
    Thông hiểu

    Trong "Ba chàng sinh viên", việc sáng mai đã đến giờ thi có tác dụng gì?

  5. 5
    Thông hiểu

    Vì sao truyện trinh thám hay để người bạn của thám tử kể chuyện?

  6. 6
    Vận dụng

    Ba người ở nhà khi chiếc bánh trên nóc tủ cao hai mét bị ăn mất một miếng: An cao 1 m 50, Bình cao 1 m 80, Chi đang bó bột cả hai tay. Không chiếc ghế nào bị dịch chuyển. Ai có thể đã lấy bánh?

  7. 7
    Vận dụng

    Bạn viết một truyện trinh thám. Nên đưa manh mối quan trọng vào lúc nào?

🔗

Các kiểu câu ghép

  1. 1
    Nhận biết

    Câu ghép là câu như thế nào?

  2. 2
    Nhận biết Chọn các từ dùng để nối các vế câu ghép.

    ; .

  3. 3
    Thông hiểu

    "Thám tử càng hỏi, nhân chứng càng lúng túng." Các vế có quan hệ gì, nối bằng gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Câu nào là câu ghép chính phụ?

  5. 5
    Thông hiểu Điền từ cho đúng cặp: "Nam không những học giỏi, bạn ấy còn hát rất hay."
  6. 6
    Vận dụng

    Câu nào dùng SAI phương tiện nối các vế?

⚖️

Chọn câu đơn hay câu ghép

  1. 1
    Thông hiểu

    "Vì cửa sổ thấp nên người đi ngang nhìn thấy được mặt bàn." So với hai câu đơn "Cửa sổ thấp. Người đi ngang nhìn thấy được mặt bàn.", câu ghép này khác ở đâu?

  2. 2
    Thông hiểu

    Cảnh nào trong truyện trinh thám hợp với một loạt câu đơn ngắn?

  3. 3
    Vận dụng

    Gộp hai câu đơn "Thám tử mở cửa. Căn phòng trống trơn." thành một câu ghép để nhấn sự bất ngờ. Chọn câu đúng.

  4. 4
    Vận dụng

    Trong cảnh rượt đuổi, bạn viết: "Tôi chạy. Tôi thở dốc. Cánh cửa mở toang." Một bạn khuyên gộp thành một câu ghép dài. Bạn nên trả lời thế nào?

✍️

Viết truyện kể sáng tạo

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các bước làm truyện kể sáng tạo theo đúng thứ tự.

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Viết truyện dựa trên một truyện đã đọc, điều nào cần TRÁNH?

  3. 3
    Thông hiểu

    Câu nào có yếu tố biểu cảm?

  4. 4

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn mở đầu (khoảng 150–200 chữ) cho một truyện trinh thám do bạn tự nghĩ, xảy ra ở trường, nhà hoặc khu phố của bạn.

    0 chữ / tối thiểu 120

📄 Luyện văn bản mới · kiểu đề thi vào 10

Văn bản không có trong SGK — đúng như phòng thi. Đọc kĩ một lượt rồi trả lời.

🏺

Chiếc bình men lam

Chiếc bình men lam (truyện trinh thám do Học liệu STEAM viết để luyện đọc) Sáng thứ Hai, tôi vừa bước vào lớp 9B đã nghe tiếng xôn xao. Chiếc bình men lam ông Tám – ông nội của Khoa – tặng lớp hồi đầu năm nằm vỡ tan trên nền gạch, ngay dưới bục cửa sổ cuối lớp. Cô chủ nhiệm đứng lặng hồi lâu rồi hỏi cả lớp. Không ai lên tiếng. Mấy đứa quay xuống nhìn Long. Ai cũng biết Long hay mang bóng vào lớp, tuần trước còn đá trúng bóng đèn. Mặt Long đỏ lựng: – Không phải tớ! Chiều thứ Bảy tớ về sớm đi thi đấu ở huyện cơ mà. Khoa không nhìn Long. Cậu ngồi xổm xuống, chống cằm nhìn đám mảnh vỡ như người ta xem một bức tranh. Tôi chơi với Khoa từ hồi lớp một, đủ hiểu lúc này không nên hỏi gì. – Hà, cậu thấy các mảnh vỡ nằm thế nào? – Khoa hỏi nhỏ. – Thì… vương vãi. – Không đâu. Chúng xoè ra như cái quạt giấy, gốc ở ngay dưới bục cửa sổ, càng vào trong càng thưa. Nếu ai cầm bình ném xuống thì mảnh vỡ phải toé tròn quanh một chỗ. Cậu đứng lên, đẩy nhẹ cánh cửa sổ. Cánh cửa xoay êm, đập "cạch" vào bức tường bên cạnh. Ở đúng chỗ ấy, lớp sơn vàng tróc ra một mảng nhỏ, lộ màu vôi trắng còn mới. – Vết này thứ Sáu chưa có. Tớ ngồi bàn cuối, ngày nào chẳng nhìn. Rồi Khoa chỉ vào cái móc sắt cài cửa: nó buông thõng, chưa móc vào khoen. – Chiều thứ Bảy ai trực nhật? Cả lớp im phăng phắc. Mãi một lúc Quân mới lí nhí: – Tớ… Hôm ấy trời sắp mưa, tớ vội khép cửa rồi về. Tớ không nhớ có cài móc không. – Đêm Chủ nhật mưa gió to lắm. – Khoa nói. – Cửa không cài, gió quật cánh cửa quét qua bục, hất chiếc bình rơi xuống, rồi cánh cửa đập vào tường. Vũng nước dưới sàn là nước mưa hắt vào. – Thế còn mấy dấu chân này? – Thảo lớp phó chỉ những vết chân mèo lấm bùn trên bàn đầu. – Con Mướp của bác bảo vệ hay chui vào lớp lắm. – Dấu chân dừng ở bàn đầu, cách cửa sổ cuối lớp những bốn dãy bàn. Mướp vào đây trú mưa thôi, nó vô can. Cô chủ nhiệm khẽ gật đầu. Quân cúi mặt: – Em xin lỗi cô và cả lớp. Em sẽ tự nói với ông Tám. Giờ ra chơi, Long ra ngồi cạnh Khoa, gãi đầu: – Cảm ơn cậu nhé. Suýt nữa thì cả lớp tin là tớ. Khoa cười: – Tớ có làm gì đâu. Tớ chỉ hỏi những mảnh vỡ trước, rồi mới hỏi người. Chiều hôm ấy, ông Tám đến lớp. Ông không trách ai, chỉ nhặt mảnh men lam to nhất, bảo sẽ gắn nó lên một chiếc khung gỗ cho lớp treo cạnh bảng. Ông nói đồ vỡ thì còn gắn lại được, chỉ lòng tin vỡ mới khó gắn.

  1. 1
    Nhận biết

    Truyện được kể theo ngôi thứ mấy? Người kể là ai?

  2. 2
    Nhận biết

    Chi tiết nào KHÔNG phải manh mối Khoa dùng để giải mã vụ việc?

  3. 3
    Thông hiểu

    Chi tiết dấu chân mèo dừng ở bàn đầu có tác dụng gì?

  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao cả lớp quay xuống nhìn Long? Chi tiết này góp gì cho truyện?

  5. 5
    Thông hiểu

    Câu nào trong truyện là câu ghép?

  6. 6
    Thông hiểu

    Lời ông Tám về đồ vỡ và lòng tin vỡ gửi gắm điều gì?

  7. 7
    Vận dụng

    Truyện này gần với "Ba viên ngọc bích" ở điểm nào?

  8. 8

    ✍️ Viết · tự soát theo tiêu chí

    Viết đoạn văn khoảng 150 chữ nêu suy nghĩ của bạn về câu nói của Khoa: hỏi những mảnh vỡ trước, rồi mới hỏi người.

    0 chữ / tối thiểu 100

🎯 Chủ điểm này ra thi vào 10 thế nào?

  • •Đề Ngữ văn theo chương trình mới thường dùng văn bản ngoài SGK cho phần đọc hiểu — gặp một truyện trinh thám lạ là chuyện bình thường. Phần "Văn bản mới" ở trên luyện đúng tình huống đó.
  • •Câu hỏi đọc hiểu hay có: nhận biết ngôi kể, không gian, thời gian, hệ thống nhân vật; chỉ ra manh mối và nêu tác dụng; phân tích cách người điều tra phá án; nhận diện câu ghép và quan hệ giữa các vế.
  • •Phần viết hay có viết truyện kể sáng tạo hoặc đoạn văn nêu suy nghĩ về một nhân vật — nhớ ngôi kể, bối cảnh, chuỗi sự kiện và yếu tố miêu tả, biểu cảm.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
8. Hồn thơ muôn điệu — thơ tám chữ