Da và điều hoà thân nhiệt
Nêu được cấu tạo và chức năng của da, giải thích được cách da và hệ thần kinh giữ thân nhiệt khoảng 37 °C khi trời nóng, trời lạnh, và biết cách đo thân nhiệt, chăm sóc da, phòng chống cảm nóng, cảm lạnh.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 39
⚡ Nhớ nhanh
- 1Da gồm ba lớp: biểu bì (tầng sừng + tầng tế bào sống), bì (mạch máu, dây thần kinh, tuyến mồ hôi, tuyến nhờn, thụ quan, cơ co chân lông), mỡ dưới da.
- 2Da bảo vệ, cảm giác (thụ quan), bài tiết (mồ hôi) và tham gia điều hoà thân nhiệt.
- 3Thân nhiệt người bình thường khoảng 37 °C, dao động không quá 0,5 °C; dưới 35 °C hoặc trên 38 °C thì tim, hệ thần kinh… có thể bị rối loạn.
- 4Nóng: mao mạch dãn, tiết mồ hôi ⇒ toả nhiệt tăng. Lạnh: mao mạch co, ngừng tiết mồ hôi, run (cơ co dãn liên tục) ⇒ giảm toả nhiệt, tăng sinh nhiệt. Đây là các phản xạ do hệ thần kinh chủ đạo.
- 5Giữ da sạch, tránh nắng gắt, không lạm dụng mĩ phẩm; chống cảm nóng bằng che nắng, uống đủ nước; chống cảm lạnh bằng giữ ấm, vệ sinh mũi họng.
- 6⚠️ Mồ hôi chỉ làm mát khi bay hơi; trời nóng ẩm mồ hôi khó bay hơi nên vẫn thấy bức bối.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo vạch nhiệt kế môi trường lên nóng hoặc xuống lạnh để xem mao mạch dãn hay co, mồ hôi, nổi da gà, cơ run giữ thân nhiệt quanh 37 °C, rồi kéo mũ, nước, áo ấm vào để thấy cách phòng cảm nóng, giữ ấm.
Kéo đồ dùng thả lên lát da (hoặc chạm thẻ rồi chạm da). Chạm thẻ đang dùng ở dưới để bỏ.
Kết luận
Môi trường 25 °C dễ chịu: da hoạt động bình thường, thân nhiệt khoảng 37,0 °C. Kéo vạch nhiệt kế lên (nóng) hoặc xuống (lạnh).
Da làm gì lúc này
| Mao mạch dưới da | Bình thường |
| Tuyến mồ hôi | Tiết ít |
| Cơ chân lông | Bình thường |
| Cơ run | Không |
| Toả nhiệt | Vừa |
Đây là các phản xạ: hệ thần kinh nhận tín hiệu rồi ra lệnh cho da. Thân nhiệt bình thường khoảng 37 °C, dao động không quá 0,5 °C; trên 38 °C hoặc dưới 35 °C là rối loạn. Tốc độ thân nhiệt tăng khi phơi nắng ở đây được tua nhanh (mô hình đơn giản hoá).
25 °C: da bình thường, thân nhiệt khoảng 37 °C.
1 🧴 Cấu tạo và chức năng của da
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn biết cơ thể sinh vật trao đổi chất và cảm ứng; ở lớp 8 bạn đã học các hệ cơ quan, trong đó hệ thần kinh điều khiển bằng phản xạ.
- ✦Lớp 8 thêm: da là một cơ quan có cấu tạo ba lớp và cùng hệ thần kinh giữ thân nhiệt ổn định.
Ba lớp của da (Hình 39.1)
| Lớp | Có gì | Làm gì |
|---|---|---|
| Biểu bì | Tầng sừng, tầng tế bào sống | Bảo vệ: chống va đập, vi khuẩn xâm nhập, thấm nước và mất nước |
| Bì | Mạch máu, dây thần kinh, thụ quan, tuyến mồ hôi, tuyến nhờn, bao lông, cơ co chân lông | Cảm giác, bài tiết mồ hôi, điều hoà thân nhiệt |
| Mỡ dưới da | Mô mỡ | Nằm trong cùng, dưới lớp bì |
Dạng bài
Ghép bộ phận của da với chức năng
- 1 Xác định bộ phận nằm ở lớp nào (nhìn Hình 39.1).
- 2 Ghép: tầng sừng ⇒ bảo vệ; thụ quan ⇒ nhận kích thích; tuyến mồ hôi ⇒ bài tiết + toả nhiệt; mao mạch, cơ chân lông ⇒ co/dãn điều hoà thân nhiệt.
- 3 Nhớ lớp bì là lớp “làm việc nhiều nhất”: cảm giác, bài tiết, điều hoà thân nhiệt.
- 4 Kiểm tra: mỗi bộ phận nêu ra phải gắn được với ít nhất một chức năng của da ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng tuyến mồ hôi nằm ở lớp biểu bì vì mồ hôi ra tận bề mặt. Tuyến nằm ở lớp bì; chỉ có lỗ tuyến mồ hôi mở ra ngoài biểu bì.
Một người bị bỏng làm mất cả lớp biểu bì và phần lớn lớp bì ở một vùng da rộng. Những chức năng nào của da sẽ bị ảnh hưởng?
Hướng dẫn giải
2 🌡️ Thân nhiệt và cơ chế điều hoà
Thân nhiệt là gì
- ✦Thân nhiệt là nhiệt độ của cơ thể: cao nhất ở gan, rồi đến máu, thấp nhất ở da. Bình thường khoảng 37 °C, dao động không quá 0,5 °C.
- ✦Thân nhiệt giữ ổn định ngay cả khi nhiệt độ môi trường cao hoặc thấp hơn cơ thể. Dưới 35 °C hoặc trên 38 °C thì tim, hệ thần kinh và các cơ quan khác có thể bị rối loạn.
Da giữ thân nhiệt khi trời nóng và trời lạnh (Hình 39.3)
| Trời nóng | Trời lạnh | |
|---|---|---|
| Mao mạch dưới da | Dãn | Co |
| Tuyến mồ hôi | Tiết mồ hôi | Không tiết mồ hôi |
| Cơ chân lông | Dãn | Co |
| Toả nhiệt | Tăng | Giảm |
| Thêm | — | Cơ co, dãn liên tục (run) ⇒ tăng phân giải chất ở tế bào, tăng sinh nhiệt |
Dạng bài
Giải thích phản ứng của cơ thể khi nhiệt độ thay đổi
- 1 Xác định môi trường đang nóng hay lạnh hơn thân nhiệt.
- 2 Nóng ⇒ cần tăng toả nhiệt: mao mạch dãn, tiết mồ hôi. Lạnh ⇒ cần giảm toả nhiệt, tăng sinh nhiệt: mao mạch co, ngừng tiết mồ hôi, run.
- 3 Nhớ đây là các phản xạ: não gửi tín hiệu tới mao mạch, tuyến mồ hôi, cơ ở da ⇒ hệ thần kinh giữ vai trò chủ đạo.
- 4 Kiểm tra: kết quả cuối là thân nhiệt quay về quanh 37 °C ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói trời lạnh da nhợt “là do thiếu máu”. Đó là do mao mạch dưới da co lại để giữ nhiệt; cơ thể không thiếu máu.
Ngồi trong phòng lạnh, bạn thấy tay chân nhợt và run. Hãy giải thích bằng điều hoà thân nhiệt.
Hướng dẫn giải
Nhận tín hiệu từ da và máu, ra lệnh cho mao mạch, tuyến mồ hôi, cơ ⇒ giữ vai trò chủ đạo.
Là cơ quan thực hiện: mao mạch co/dãn, tuyến mồ hôi tiết, cơ chân lông co/dãn; có vai trò quan trọng nhất trong điều hoà thân nhiệt.
3 🧪 Thực hành: đo thân nhiệt bằng nhiệt kế điện tử
Dạng bài
Quy trình đo (SGK)
- 1 Chuẩn bị nhiệt kế điện tử và bông y tế; dùng bông lau sạch đầu nhiệt kế, bật nhiệt kế.
- 2 Đưa đầu nhiệt kế vào vị trí cần đo (trán, tai…) rồi ấn nút bật một lần nữa.
- 3 Đợi khoảng 3 đến 5 giây rồi đọc kết quả trên màn hình.
- 4 Tắt nhiệt kế, lau sạch, cất đúng nơi quy định. Kiểm tra: kết quả của người khoẻ thường quanh 37 °C ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đo ngay sau khi chạy nhảy, tắm nước nóng hoặc khi đầu nhiệt kế chưa lau sạch rồi kết luận “bị sốt”. Nên nghỉ một lúc, lau đầu nhiệt kế và đo lại.
Bạn đo thân nhiệt lúc nghỉ ngơi được 36,8 °C. Nhận xét giá trị này và nêu ý nghĩa của việc đo thân nhiệt.
Hướng dẫn giải
Quan sát gì, thấy gì
| Việc | Kết quả cần thấy | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Lau đầu nhiệt kế, bật máy | Màn hình sáng, sẵn sàng đo | Quên lau ⇒ mất vệ sinh, dễ sai |
| Đặt vào trán hoặc tai | Nhiệt kế đo sau khi ấn nút | Đặt lệch vị trí ⇒ số đo sai |
| Đọc sau 3 đến 5 giây | Số quanh 37 °C | Đọc quá sớm, chưa ổn định |
4 ☀️ Bảo vệ da, chống nóng lạnh, cảm nóng và cảm lạnh
Một số bệnh về da (Hình 39.2)
| Bệnh | Nguyên nhân | Biểu hiện |
|---|---|---|
| Hắc lào | Nấm, hay gặp khi môi trường nóng, ẩm | Vùng da tổn thương tròn, đóng vảy; ngứa ở mông, bẹn, nách |
| Lang ben | Nấm, môi trường nóng, ẩm thuận lợi | Vùng da lốm đốm trắng hơn bình thường |
| Mụn trứng cá | Nang lông bị bít tắc (tế bào chết, chất nhờn tiết nhiều), vi khuẩn gây viêm | Mụn sần, mụn mủ, mụn đầu trắng, đầu đen; hay gặp ở tuổi dậy thì |
Dạng bài
Chọn việc làm để bảo vệ da và cơ thể
- 1 Xác định nguy cơ: vi khuẩn, nấm, nắng gắt, mĩ phẩm bít lỗ chân lông, nóng, lạnh.
- 2 Chọn biện pháp tương ứng: giữ da và nơi ở sạch sẽ, tránh xây xát; che nắng, đội mũ, uống đủ nước; giữ ấm ngực, cổ, chân, tay khi lạnh.
- 3 Với mĩ phẩm: không lạm dụng, tẩy trang, rửa sạch da sau khi trang điểm.
- 4 Kiểm tra: biện pháp phải giảm đúng nguy cơ đã xác định ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng da bẩn vẫn “tự diệt” được vi khuẩn. SGK nêu da sạch diệt được đến 85% vi khuẩn bám trên da, còn da bẩn chỉ khoảng 5%.
Sau khi chơi thể thao, mồ hôi ra nhiều. Vì sao không nên tắm ngay hay ngồi trước quạt, nơi có gió mạnh?
Hướng dẫn giải
Cảm nóng và cảm lạnh (tr. 163–164)
- ✦Cảm nóng: nắng lâu làm trung tâm điều hoà thân nhiệt (vùng gáy) bị tác động, rối loạn điều hoà thân nhiệt. Phòng: che nắng, uống đủ nước, tránh ánh nắng trực tiếp vào vùng sau gáy, hạn chế ra ngoài khi nắng nóng.
- ✦Cảm lạnh: do virus ở đường hô hấp. Phòng: vệ sinh mũi, miệng sạch sẽ, súc họng nước muối sinh lí 2 đến 4 lần mỗi ngày, uống nước ấm, giữ ấm cơ thể.
- ✦Khi gặp người bị say nắng: đưa vào chỗ mát, thoáng, cho nằm nghỉ, nới quần áo, lau mát; còn tỉnh thì cho uống nước từng ngụm nhỏ; nặng hoặc lơ mơ thì gọi cấp cứu ngay. Đây là cách sơ cứu thông dụng, không thay cho bác sĩ.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cấu tạo và chức năng của da
- 1Nhận biết
Da gồm những lớp nào?
- 2Thông hiểu
Bộ phận nào dưới đây nằm ở lớp bì của da?
- 3Thông hiểu
Chức năng nhận biết kích thích của môi trường nhờ bộ phận nào của da?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai về chức năng của da?
a)Da giúp chống thấm nước và mất nước.
b)Da không tham gia điều hoà thân nhiệt.
c)Da bài tiết qua tuyến mồ hôi.
- 5Vận dụng
Một vùng da bị tổn thương mất lớp bì. Chức năng nào của vùng da đó chắc chắn bị ảnh hưởng?
Thân nhiệt và điều hoà thân nhiệt
- 1Nhận biết
Thân nhiệt người bình thường khoảng:
- 2Thông hiểu
Khi trời nóng, da điều hoà thân nhiệt bằng cách nào?
- 3Thông hiểu
Khi trời quá lạnh, hiện tượng run (cơ co và dãn liên tục) có tác dụng gì?
- 4Thông hiểu
Việc co, dãn mao mạch và tăng giảm tiết mồ hôi là:
- 5Vận dụng
Một người đo được thân nhiệt 39 °C. Nhận xét hợp lí nhất theo SGK là:
Thực hành đo thân nhiệt
- 1Nhận biết
Vị trí nào có thể đo thân nhiệt bằng nhiệt kế điện tử theo SGK?
- 2Thông hiểu
Sắp xếp các bước đo thân nhiệt bằng nhiệt kế điện tử theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Sau khi đặt nhiệt kế vào vị trí đo, nên đọc kết quả sau khoảng:
- 4Vận dụng
Bạn vừa chạy nhanh 400 m xong đã đo được 37,8 °C và kết luận mình “bị sốt”. Cách làm hợp lí hơn là:
- 5Vận dụng
Cả lớp đo thân nhiệt, kết quả đều dao động từ 36,5 đến 37,2 °C. Điều này cho thấy:
Bảo vệ da, cảm nóng, cảm lạnh
- 1Nhận biết
Theo SGK, da sạch có khả năng diệt đến khoảng bao nhiêu phần trăm vi khuẩn bám trên da?
- 2Thông hiểu
Bệnh hắc lào và lang ben do tác nhân nào gây ra?
- 3Thông hiểu
Biện pháp nào giúp phòng chống cảm nóng?
- 4Vận dụng
Một bạn trang điểm thường xuyên bằng mĩ phẩm đặc, ít khi tẩy trang, rồi nổi nhiều mụn trứng cá. Nguyên nhân hợp lí nhất là:
- 5Vận dụng
Gặp một bạn bị say nắng, mặt đỏ, choáng váng giữa sân trường. Việc làm đầu tiên hợp lí nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi ba lớp của da và chức năng, thân nhiệt bình thường (37 °C), và mao mạch, tuyến mồ hôi, cơ phản ứng thế nào khi nóng và khi lạnh.
- •Câu vận dụng thường là giải thích hiện tượng (da nhợt và run khi lạnh, tắm ngay sau khi vận động mạnh dễ cảm lạnh) hoặc chọn cách xử lí khi cảm nóng, cảm lạnh, chăm sóc da.
- •Là nền cho cân bằng nội môi, điều hoà thân nhiệt ở KHTN 9 và cảm ứng, hằng định nội môi ở Sinh học 11.
33. Sinh sản ở người