Sinh sản ở người
Nêu được chức năng của các cơ quan sinh dục nam và nữ, phân biệt được thụ tinh với thụ thai, mô tả được chu kì kinh nguyệt và nguyên tắc tránh thai, và biết phòng bệnh lây truyền qua đường sinh dục.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 40
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hệ sinh dục duy trì nòi giống: nam sản sinh tinh trùng; nữ sản sinh trứng, bảo vệ và nuôi dưỡng thai nhi cho đến khi sinh.
- 2Thụ tinh: tinh trùng kết hợp với trứng (ở ống dẫn trứng) tạo hợp tử. Thụ thai: phôi bám vào niêm mạc tử cung để làm tổ.
- 3Kinh nguyệt xảy ra theo chu kì khi trứng không được thụ tinh: thể vàng tiêu giảm, nồng độ progesterone giảm, lớp niêm mạc tử cung bong ra, chảy máu.
- 4Tránh thai theo nguyên tắc: ngăn trứng chín và rụng, ngăn tinh trùng gặp trứng, hoặc chống sự làm tổ của trứng đã thụ tinh; mang thai ngoài ý muốn ở vị thành niên có nhiều nguy cơ.
- 5Bệnh lây qua đường sinh dục như giang mai, lậu, AIDS (do HIV). Giữ lối sống lành mạnh và hỏi nhân viên y tế khi có băn khoăn.
- 6⚠️ Thụ tinh không phải là thụ thai: thụ tinh là tinh trùng gặp trứng tạo hợp tử; thụ thai là phôi làm tổ ở tử cung.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo nút ngày quanh vòng chu kì kinh nguyệt để xem niêm mạc tử cung bong, dày lên, trứng rụng khoảng ngày 14 và bong lại nếu không thụ tinh, rồi kéo thẻ biện pháp tránh thai vào khâu mà nó chặn.
Nguyên tắc tránh thai: kéo mỗi biện pháp vào khâu nó chặn (hoặc chạm thẻ rồi chạm khâu).
Kết luận
Ngày 1: lớp niêm mạc tử cung bong ra, đứt mạch máu và chảy máu: đó là kinh nguyệt. Ngày 1 là ngày bắt đầu chu kì.
Tránh thai: đã xếp 0/3
- 💊 Thuốc tránh thai hằng ngày: chặn khâu nào?
- 🛡️ Bao cao su: chặn khâu nào?
- ⭕ Vòng tránh thai: chặn khâu nào?
Chu kì 28 ngày là ví dụ ở SGK Hình 40.4. Độ dày niêm mạc, cỡ nang trứng trên hình là mô hình đơn giản hoá. Chọn biện pháp phù hợp cần hỏi nhân viên y tế.
Ngày 1–5: niêm mạc bong ra, chảy máu: kinh nguyệt.
1 🧬 Cơ quan sinh dục nam và nữ
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn biết sinh sản là đặc trưng của sinh vật (ở thực vật có hoa có thụ phấn, thụ tinh, kết hạt); tiểu học bạn biết cơ thể người có cơ quan sinh dục và tuổi dậy thì làm cơ thể thay đổi.
- ✦Lớp 8 thêm: tên và chức năng từng cơ quan của hệ sinh dục nam, nữ, quá trình thụ tinh, thụ thai, chu kì kinh nguyệt và bảo vệ sức khoẻ sinh sản.
Cơ quan sinh dục nam và nữ (Hình 40.1, 40.2)
| Nam | Nữ | |
|---|---|---|
| Nơi tạo giao tử | Tinh hoàn (2, nằm trong bìu) sản sinh tinh trùng | Buồng trứng (2, trong khoang bụng) sản sinh trứng |
| Đường dẫn | Mào tinh, ống dẫn tinh, túi tinh, ống đái, dương vật | Phễu dẫn trứng, ống dẫn trứng, tử cung, âm đạo |
| Tuyến phụ | Tuyến tiền liệt (dịch hoà với tinh trùng), tuyến hành (dịch bôi trơn) | Tuyến tiền đình (dịch nhờn bôi trơn âm đạo) |
| Vai trò thêm | — | Tử cung nuôi dưỡng thai nhi; âm đạo tiếp nhận tinh trùng và là đường ra của trẻ khi sinh |
Dạng bài
Ghép cơ quan sinh dục với chức năng
- 1 Xác định cơ quan thuộc hệ sinh dục nam hay nữ.
- 2 Nơi tạo giao tử: nam là tinh hoàn, nữ là buồng trứng. Các cơ quan còn lại là đường dẫn hoặc nơi nuôi thai.
- 3 Nhớ nhiệt độ: tinh hoàn nằm trong bìu vì nhiệt độ thích hợp để sinh tinh trùng khoảng 35 °C, thấp hơn thân nhiệt.
- 4 Kiểm tra: cơ quan nào “sinh ra” giao tử thì chỉ là tinh hoàn hoặc buồng trứng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gọi mào tinh hoặc túi tinh là nơi sinh ra tinh trùng. Tinh trùng sinh ra ở tinh hoàn; mào tinh giúp tinh trùng hoàn thiện, túi tinh chứa và nuôi dưỡng tinh trùng.
Tinh hoàn nằm trong bìu, bên ngoài khoang bụng, có lợi gì cho việc sản sinh tinh trùng?
Hướng dẫn giải
2 🌱 Thụ tinh và thụ thai
Tinh trùng kết hợp với trứng tạo thành hợp tử. Xảy ra ở ống dẫn trứng; chỉ một tinh trùng kết hợp với một trứng.
Phôi di chuyển tới tử cung và bám vào niêm mạc tử cung để làm tổ; nhau thai hình thành để trao đổi chất với cơ thể mẹ.
Dạng bài
Tóm tắt từ trứng rụng đến thai
- 1 Trứng chín rụng, được phễu dẫn trứng hứng và đưa vào ống dẫn trứng.
- 2 Tinh trùng bơi lên từ âm đạo qua tử cung tới ống dẫn trứng; nếu gặp trứng thì xảy ra thụ tinh ⇒ hợp tử.
- 3 Hợp tử vừa di chuyển về tử cung vừa phân chia thành phôi; phôi bám vào niêm mạc tử cung (thụ thai), hình thành nhau thai.
- 4 Kiểm tra: thứ tự là trứng rụng → thụ tinh (ống dẫn trứng) → phôi → làm tổ (tử cung) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng “thụ tinh” và “thụ thai” như nhau. Thụ tinh tạo hợp tử ở ống dẫn trứng; thụ thai là phôi làm tổ ở tử cung.
Có hàng triệu tinh trùng tiến vào âm đạo, nhưng nhiều tinh trùng như vậy có tạo ra nhiều hợp tử cùng lúc không?
Hướng dẫn giải
Đọc thêm: thụ tinh trong ống nghiệm
- ✦Là kĩ thuật hỗ trợ sinh sản cho các cặp vợ chồng không có khả năng sinh sản tự nhiên: tinh trùng và trứng thụ tinh trong ống nghiệm tạo phôi, sau vài ngày phôi được đưa vào tử cung của người mẹ để phát triển thành thai nhi.
- ✦Kĩ thuật này bắt đầu thực hiện tại Việt Nam năm 1997.
3 🗓️ Kinh nguyệt và các biện pháp tránh thai
Chu kì kinh nguyệt 28 ngày (Hình 40.4)
| Ngày | Niêm mạc tử cung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng 1 đến 6 | Bong ra, chảy máu (kinh nguyệt) | Ngày 1 là ngày bắt đầu chu kì |
| Khoảng 7 đến 13 | Bắt đầu dày lên | Estrogen từ buồng trứng làm lớp niêm mạc dày, xốp, nhiều mạch máu |
| Khoảng 14 | Dày | Rụng trứng |
| 15 đến 28 | Tiếp tục phát triển | Không thụ tinh: thể vàng tiêu giảm, progesterone giảm ⇒ niêm mạc bong, chu kì mới |
Dạng bài
Đọc một chu kì kinh nguyệt
- 1 Lấy ngày 1 là ngày bắt đầu chảy máu; xác định ngày rụng trứng (khoảng ngày 14).
- 2 Nếu trứng được thụ tinh: thể vàng tiết progesterone giúp niêm mạc duy trì (khoảng 3 tháng), không có kinh nguyệt.
- 3 Nếu không được thụ tinh: sau 14 ngày kể từ khi trứng rụng, thể vàng tiêu giảm, progesterone giảm ⇒ niêm mạc bong ra.
- 4 Kiểm tra: ngày rụng trứng cộng thêm 14 ngày phải trùng ngày bắt đầu chu kì mới ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng kinh nguyệt “thải bỏ máu bẩn” hoặc là bệnh. Đó là hiện tượng sinh lí bình thường khi lớp niêm mạc tử cung chuẩn bị đón phôi mà không có trứng thụ tinh thì bong ra.
Một bạn nữ có chu kì 28 ngày, trứng rụng vào ngày 14. Nếu trứng không được thụ tinh thì kinh nguyệt tiếp theo bắt đầu vào ngày nào của chu kì này (tính theo ngày 28 – hết chu kì)? Vì sao?
Hướng dẫn giải
Tránh thai: vì sao và theo nguyên tắc nào
- ✦Vì sao cần: mang thai ngoài ý muốn, nhất là ở vị thành niên, có nhiều nguy cơ: tử cung chưa phát triển hoàn thiện nên tỉ lệ sinh non, sảy thai cao; khi sinh dễ sót nhau, băng huyết, nhiễm khuẩn; con thường nhẹ cân, tỉ lệ tử vong cao; còn ảnh hưởng học tập và cơ hội phát triển.
- ✦Nguyên tắc: (1) ngăn trứng chín và rụng; (2) ngăn tinh trùng gặp trứng; (3) chống sự làm tổ của trứng đã thụ tinh.
- ✦Ví dụ SGK: bao cao su, thuốc tránh thai hằng ngày (ngăn trứng chín và rụng), thuốc tránh thai khẩn cấp, vòng tránh thai. Chọn biện pháp phù hợp cần hỏi nhân viên y tế.
4 🛡️ Bệnh lây qua đường sinh dục và sức khoẻ sinh sản vị thành niên
Ba bệnh SGK nêu
| Bệnh | Tác nhân | Đường lây và biểu hiện |
|---|---|---|
| Giang mai | Xoắn khuẩn Treponema pallidum | Quan hệ tình dục không an toàn, từ mẹ sang con; vết loét ở cơ quan sinh dục; giai đoạn sau có thể tổn thương tim, gan, hệ thần kinh |
| Lậu | Song cầu khuẩn Neisseria gonorrhoeae | Quan hệ tình dục không an toàn, từ mẹ sang con; mủ màu trắng hoặc xanh ở bộ phận sinh dục |
| AIDS | Virus HIV (gây hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải) | Tình dục không an toàn, đường máu, mẹ sang con; HIV tấn công tế bào lympho T, người bệnh giảm miễn dịch, có thể tử vong vì lao, viêm phổi… |
Dạng bài
Chọn việc làm bảo vệ sức khoẻ sinh sản
- 1 Xác định nguy cơ: bệnh lây qua đường sinh dục, mang thai ngoài ý muốn, thông tin sai.
- 2 Chọn biện pháp: lối sống lành mạnh, luyện tập thể dục thể thao phù hợp, giữ vệ sinh cơ quan sinh dục, tránh tiếp xúc máu và kim tiêm không an toàn.
- 3 Khi có băn khoăn thì hỏi người lớn tin cậy, thầy cô, nhân viên y tế; không tin lời đồn.
- 4 Kiểm tra: biện pháp phải ngăn đúng đường lây đã xác định ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ HIV và AIDS là một: HIV là virus; AIDS là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải do HIV gây ra.
Một bạn nói: “Mình sẽ không ngồi cạnh hay ăn chung với người nhiễm HIV vì sợ bị lây.” Nhận xét phát biểu này bằng kiến thức bài học.
Hướng dẫn giải
Lưu ý
- ✦Bài này nhằm hiểu cơ thể và bảo vệ sức khoẻ; nội dung về bệnh và tránh thai không thay cho tư vấn y tế, bạn cần hỏi bác sĩ hoặc nhân viên y tế khi cần.
- ✦Hiểu biết đúng giúp bạn tự bảo vệ mình và tôn trọng, không kì thị người khác.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cơ quan sinh dục nam và nữ
- 1Nhận biết
Cơ quan nào sản sinh tinh trùng?
- 2Thông hiểu
Tinh hoàn nằm trong bìu vì nhiệt độ thích hợp để sinh tinh trùng khoảng:
- 3Thông hiểu
Nhiệm vụ của tử cung là:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai về hệ sinh dục?
a)Buồng trứng sản sinh trứng.
b)Tuyến tiền liệt là nơi sản sinh tinh trùng.
c)Âm đạo tiếp nhận tinh trùng và là đường ra của trẻ khi sinh.
- 5Vận dụng
Nếu tinh hoàn bị giữ ở nhiệt độ cao hơn mức thích hợp trong thời gian dài, quá trình nào nhiều khả năng bị ảnh hưởng?
Thụ tinh và thụ thai
- 1Nhận biết
Sự kết hợp giữa tinh trùng và trứng tạo thành:
- 2Thông hiểu
Thụ tinh xảy ra ở đâu?
- 3Thông hiểu
Thụ thai là hiện tượng:
- 4Thông hiểu
Sắp xếp các sự kiện theo đúng thứ tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Một hợp tử vừa hình thành ở ống dẫn trứng. Để thai có thể phát triển, điều tiếp theo cần xảy ra là:
Kinh nguyệt và tránh thai
- 1Nhận biết
Hiện tượng kinh nguyệt xảy ra khi nào?
- 2Thông hiểu
Hormone nào từ buồng trứng làm lớp niêm mạc tử cung dày lên, xốp, nhiều mạch máu?
- 3Thông hiểu
Nếu trứng được thụ tinh, thể vàng tiết hormone nào giúp niêm mạc tử cung được duy trì?
- 4Vận dụng
Chu kì kinh nguyệt 28 ngày, trứng rụng ngày 14, không được thụ tinh. Số ngày từ lúc rụng trứng đến lúc thể vàng tiêu giảm gây kinh nguyệt là:
- 5Vận dụng
Biện pháp tránh thai nào dưới đây hoạt động theo nguyên tắc “ngăn không cho tinh trùng gặp trứng”?
Bệnh lây qua đường sinh dục, sức khoẻ vị thành niên
- 1Nhận biết
Hội chứng AIDS do tác nhân nào gây ra?
- 2Thông hiểu
Trong cơ thể, HIV tấn công loại tế bào nào của hệ miễn dịch?
- 3Thông hiểu
Bệnh lậu do tác nhân nào gây ra?
- 4Vận dụng
Bạn A cho rằng không nên ngồi cạnh bạn B vì nghe nói gia đình B có người nhiễm HIV. Nhận xét hợp lí nhất là:
- 5Vận dụng
Thói quen nào dưới đây góp phần bảo vệ sức khoẻ sinh sản vị thành niên?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi chức năng các cơ quan sinh dục nam, nữ, phân biệt thụ tinh – thụ thai, và diễn biến niêm mạc tử cung trong chu kì kinh nguyệt.
- •Câu vận dụng thường là sắp xếp thứ tự từ trứng rụng đến thụ thai, chọn biện pháp tránh thai theo nguyên tắc, hoặc xử lí tình huống về bệnh lây qua đường sinh dục, không kì thị người nhiễm HIV.
- •Là nền cho di truyền (hợp tử, giao tử) ở KHTN 9 và sinh sản ở sinh vật, điều hoà sinh sản bằng hormone ở Sinh học 11–12.
34. Môi trường và các nhân tố sinh thái