Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 24 · ⚡ Vật lí

Sự nở vì nhiệt

So sánh được sự nở vì nhiệt của chất rắn, lỏng, khí, dự đoán được chiều cong của băng kép và giải thích được công dụng, tác hại của sự nở vì nhiệt.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 29

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Các chất (rắn, lỏng, khí) nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi.
  • 2Các chất rắn khác nhau nở khác nhau; các chất lỏng khác nhau nở khác nhau; các chất khí khác nhau nở giống nhau.
  • 3Mức nở vì nhiệt: chất khí > chất lỏng > chất rắn.
  • 4Băng kép là hai thanh kim loại nở khác nhau ghép chặt; khi nóng lên nó cong về phía kim loại nở ít hơn.
  • 5Nước đặc biệt: từ 0 °C đến 4 °C thể tích nước giảm; ở 4 °C nước có khối lượng riêng lớn nhất.
  • 6⚠️ Băng kép cong về phía kim loại nở ít (nở nhiều thì nằm ở mặt ngoài). Nở bị cản sẽ sinh lực rất mạnh nên phải chừa khe hở.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo thẻ không khí, oxygen, rượu, thuỷ ngân, nhôm, sắt… vào ba bình rồi kéo nhiệt kế để cột trong ống dâng đúng tỉ lệ Bảng 29.1 (khí > lỏng > rắn); ở trạm thứ hai, kéo thanh ray chỉnh khe hở và thả băng kép đồng–sắt vào bộ ổn nhiệt bàn là để thấy ray cong vênh khi hết khe, băng kép cong về phía sắt làm mạch tự ngắt.

20 °C

Ba bình đang trống

Kéo thẻ chất vào bình: nên chọn một chất khí, một chất lỏng, một chất rắn để so.

Bảng 29.1 · 1000 cm³ nóng thêm 50 °C

Khí (không khí, oxygen): +183 cm³ · rượu +58 · dầu hoả +55 · thuỷ ngân +9 · nhôm +3,45 · đồng +2,55 · sắt +1,80

Số trong ống tính theo Bảng 29.1, chia đều theo nhiệt độ. Độ cong băng kép và khe ray được phóng đại; ngưỡng tự ngắt 50 °C là minh hoạ. Nước là ngoại lệ: từ 0 °C đến 4 °C nước co lại khi nóng lên.

1 🔩 Chất rắn và băng kép

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 6 bạn đã dùng nhiệt kế và biết chất lỏng trong ống dâng lên khi nóng; lớp 7 đã quen các thể rắn, lỏng, khí và chuyển động của hạt.
  • ✦Lớp 8 so sánh sự nở của ba thể và các chất với nhau, giải thích băng kép, nước nở đặc biệt, rồi dùng vào đời sống.

Thí nghiệm SGK: quan sát gì, thấy gì

  • ✦Ba thanh nhôm, đồng, sắt cùng được hơ nóng (đặt trong khay đựng cồn); các kim chỉ thị quay.
  • ✦Kim ứng với thanh nhôm quay nhiều nhất, kim ứng với thanh sắt quay ít nhất. Tắt đèn cồn thì các kim quay về vị trí cũ.
  • ✦Kết luận: chất rắn nở ra khi nóng, co lại khi lạnh; các chất rắn khác nhau nở vì nhiệt khác nhau.
  • ✦⚠️ Đèn cồn: xem thầy cô làm, không tự làm ở nhà.

Chiều cong của băng kép đồng–sắt (SGK Hình 29.2)

Cách đặtHơ nóng bên dướiBăng kép cong
Đồng ở trên, sắt ở dướiCả hai nở, đồng nở nhiều hơnXuống dưới, về phía sắt
Sắt ở trên, đồng ở dướiCả hai nở, đồng nở nhiều hơnLên trên, về phía sắt

Dạng bài

Dự đoán chiều cong của băng kép

  1. 1 Xác định kim loại nào nở nhiều hơn (nhôm > đồng > sắt, theo SGK).
  2. 2 Khi nóng lên, thanh nở nhiều dài hơn nên nằm ở mặt ngoài của chỗ cong.
  3. 3 Suy ra băng kép cong về phía kim loại nở ít hơn (mặt trong). Khi lạnh đi thì ngược lại.
  4. 4 Kiểm tra: kim loại nở nhiều nằm ở mặt lồi, kim loại nở ít nằm ở mặt lõm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng băng kép cong về phía kim loại nở nhiều hơn. Kim loại nở nhiều dài hơn nên phải nằm ở mặt ngoài của đường cong, băng cong về phía kim loại nở ít.

🔥
Làm mẫu

Băng kép gồm đồng và sắt dán chặt, đặt đồng ở trên, sắt ở dưới, hơ nóng bằng đèn cồn. Băng kép cong lên hay xuống?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🌡️ Chất lỏng và trường hợp đặc biệt của nước

Thí nghiệm SGK: quan sát gì, thấy gì

  • ✦Bình thuỷ tinh đựng nước màu có ống thuỷ tinh xuyên qua nút. Đặt bình vào chậu nước nóng: mực nước màu trong ống dâng lên (nước nở ra).
  • ✦Lấy bình sang chậu nước lạnh: mực nước màu hạ xuống (nước co lại).
  • ✦Dùng ba bình rượu, dầu, nước: các chất lỏng khác nhau nở vì nhiệt khác nhau. Rượu và dầu hoả nở nhiều hơn thuỷ ngân (Bảng 29.1).
  • ✦Ứng dụng: nhiệt kế chất lỏng làm việc nhờ cột chất lỏng dâng lên khi nóng.

Sự nở vì nhiệt đặc biệt của nước (SGK)

  • ✦Nhiệt độ tăng từ 0 °C đến 4 °C: khối lượng riêng của nước tăng, tức thể tích nước giảm (nước co lại khi nóng lên).
  • ✦Nhiệt độ tăng từ 4 °C đến 8 °C: khối lượng riêng giảm, thể tích tăng (nước nở ra như các chất khác).
  • ✦Vì vậy nước ở 4 °C có khối lượng riêng lớn nhất, nặng nhất.
  • ✦Hệ quả: khi trời dưới 0 °C, lớp nước ở đáy hồ ở 4 °C, các lớp trên lạnh hơn, nên thuỷ sản vẫn sống được.

Dạng bài

Dự đoán thể tích của nước khi đổi nhiệt độ

  1. 1 Xác định khoảng nhiệt độ nước đi qua và so với mốc 4 °C.
  2. 2 Trong khoảng 0 → 4 °C: nóng lên thì thể tích giảm. Trên 4 °C: nóng lên thì thể tích tăng.
  3. 3 Nếu đi qua 4 °C thì thể tích nhỏ nhất ở đúng 4 °C.
  4. 4 Kiểm tra: ở 4 °C khối lượng riêng lớn nhất ứng với thể tích nhỏ nhất ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nước cũng nở ra ngay từ 0 °C như các chất lỏng khác. Trong khoảng 0 – 4 °C nước co lại khi nóng lên.

🥶
Làm mẫu

Một lượng nước đang ở 0 °C được làm nóng dần tới 8 °C. Thể tích nước thay đổi thế nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🎈 Chất khí và so sánh ba thể

Thí nghiệm SGK: quan sát gì, thấy gì

  • ✦Bình cầu nối ống thuỷ tinh trong có giọt nước màu. Chỉ cần xoa hai tay rồi áp vào bình cầu.
  • ✦Giọt nước màu bị đẩy dịch lên trong ống: khí trong bình nóng lên, nở ra và đẩy giọt nước.
  • ✦So với thí nghiệm chất lỏng, chỉ hơi ấm tay đã làm khí nở thấy ngay, nên chất khí nở vì nhiệt nhiều hơn chất lỏng.

Thể tích tăng thêm của 1000 cm³ khi nóng thêm 50 °C (SGK Bảng 29.1)

ThểChấtTăng thêm (cm³)
KhíKhông khí, hơi nước, khí oxygen183 (cả ba như nhau)
LỏngRượu58
LỏngDầu hoả55
LỏngThuỷ ngân9
RắnNhôm3,45
RắnĐồng2,55
RắnSắt1,80

Dạng bài

So sánh sự nở vì nhiệt từ bảng số liệu

  1. 1 Chắc rằng các chất được so cùng điều kiện (cùng 1000 cm³, cùng nóng thêm 50 °C).
  2. 2 Chất có số tăng thêm lớn hơn thì nở vì nhiệt nhiều hơn.
  3. 3 Gom theo thể: khí rồi lỏng rồi rắn, xếp từ lớn đến nhỏ.
  4. 4 Kiểm tra: số nhỏ nhất của thể khí (183) lớn hơn số lớn nhất của thể lỏng (58), và 9 lớn hơn 3,45 ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ các chất khí khác nhau thì nở khác nhau như chất rắn, chất lỏng. Bảng cho thấy không khí, hơi nước, oxygen đều tăng 183 cm³, tức như nhau.

📊
Làm mẫu

Dùng Bảng 29.1, so sánh sự nở của không khí, rượu và nhôm, rồi tính rượu nở hơn thuỷ ngân bao nhiêu cm³.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🚆 Công dụng và tác hại

✅ Công dụng

Nhiệt kế (chất lỏng, khí); khí cầu (khí nóng nở ra); băng kép đóng ngắt tự động dụng cụ điện: bàn là, chuông báo cháy, mạch cầu dao.

⚠️ Tác hại

Nở bị cản sinh lực rất mạnh, làm biến dạng đường sắt, ống dẫn nước, dẫn khí, gây tai nạn. Tháp thép Eiffel còn cao thêm hơn 10 cm sau 6 tháng nóng lên.

Băng kép làm việc thế nào (SGK Hình 29.7)

  • ✦Chuông báo cháy: nhiệt độ tăng, băng kép cong tới chạm tiếp điểm, mạch kín, chuông kêu.
  • ✦Bàn là: băng kép cong ra khi quá nóng, ngắt mạch; nguội đi thì thẳng lại, đóng mạch.
  • ✦Nguyên tắc chung: nóng quá mức ⇒ băng kép cong ⇒ đóng hoặc ngắt mạch điện tự động.

Dạng bài

Giải thích vì sao phải chừa khe hở hay uốn cong

  1. 1 Xác định vật có nóng lên hay lạnh đi nhiều (ray ngoài nắng, ống dẫn khí nóng).
  2. 2 Vật nở ra (hoặc co lại) theo chiều dài.
  3. 3 Nếu bị cản, sinh lực rất mạnh làm cong, vỡ ⇒ phải chừa chỗ trống (khe, chỗ uốn).
  4. 4 Kiểm tra: khe còn đủ chỗ cho lúc nóng nhất trong năm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng khe hở chỉ để thoát nước mưa nên có thể hàn kín hai đầu ray. Khe để ray nở ra vào ngày nóng.

🚆
Làm mẫu

Vì sao chỗ nối hai đầu thanh ray xe lửa chừa khe hở, còn đường ống dẫn khí thì có đoạn uốn cong?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🔩

Chất rắn, băng kép

  1. 1
    Nhận biết

    Khi nóng lên, các chất rắn:

  2. 2
    Thông hiểu

    Hơ nóng ba thanh cùng điều kiện. Xếp theo mức nở vì nhiệt từ nhiều đến ít (theo SGK):

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  3. 3
    Thông hiểu

    Băng kép đồng–sắt đặt đồng ở trên, sắt ở dưới, hơ nóng. Băng kép sẽ:

  4. 4
    Vận dụng

    Vẫn băng kép đó nhưng đặt đồng ở dưới, sắt ở trên, rồi hơ nóng. Băng kép sẽ:

  5. 5
    Vận dụng

    Một băng kép nhôm–sắt dán chặt, được làm lạnh mạnh. Băng kép cong về phía nào?

  6. 6
    Thông hiểu

    Tháp Eiffel bằng thép đo ngày 11 và 17 cho thấy cao hơn hơn 10 cm. Lí do hợp lí là:

🌡️

Chất lỏng, nước

  1. 1
    Nhận biết

    Nhiệt kế chất lỏng làm việc dựa vào:

  2. 2
    Thông hiểu

    Lấy bình nước màu từ chậu nước nóng đặt sang chậu nước lạnh, mực nước màu trong ống thuỷ tinh sẽ:

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Các chất lỏng khác nhau nở vì nhiệt khác nhau.

    b)Theo Bảng 29.1, thuỷ ngân nở nhiều hơn rượu.

    c)Từ 0 °C lên 4 °C, thể tích nước tăng.

  4. 4
    Thông hiểu

    Ở nhiệt độ nào nước có khối lượng riêng lớn nhất?

  5. 5
    Vận dụng

    Ngoài trời xuống dưới 0 °C, nước ở đáy một hồ sâu có nhiệt độ gần:

🎈

Chất khí, so sánh

  1. 1
    Nhận biết

    Thứ tự nở vì nhiệt từ nhiều đến ít là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Xoa hai tay rồi áp vào bình cầu có ống chứa giọt nước màu, giọt nước dịch lên. Vì:

  3. 3
    Thông hiểu Theo Bảng 29.1, 1000 cm³ rượu nở hơn 1000 cm³ thuỷ ngân cm³ khi cùng nóng thêm 50 °C.
  4. 4
    Thông hiểu

    Không khí, hơi nước, khí oxygen cùng 1000 cm³ nóng thêm 50 °C đều tăng 183 cm³. Kết luận đúng là:

  5. 5
    Vận dụng Thể tích tăng thêm của 1000 cm³ không khí (183 cm³) gấp khoảng lần của 1000 cm³ nhôm (3,45 cm³), làm tròn đến hàng đơn vị.
🚆

Công dụng, tác hại

  1. 1
    Nhận biết

    Băng kép trong bàn là, chuông báo cháy dùng để:

  2. 2
    Thông hiểu

    Chỗ nối hai đầu thanh ray có khe hở vì:

  3. 3
    Thông hiểu

    Khí cầu bay lên khi đốt nóng không khí bên trong, vì không khí nóng:

  4. 4
    Vận dụng

    Rót nước sôi vào cốc thuỷ tinh dày dễ làm cốc nứt hơn cốc mỏng. Giải thích hợp lí là:

  5. 5
    Vận dụng

    Dây điện mắc giữa hai cột vào mùa nóng nên để hơi chùng chứ không căng thẳng, vì:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi thứ tự nở vì nhiệt khí > lỏng > rắn, chiều cong của băng kép, và giải thích khe hở ray, ống uốn cong, cốc dày nứt.
  • •Hay có câu về nước nở đặc biệt (0 – 4 °C, 4 °C nặng nhất) giải thích vì sao thuỷ sản sống được dưới lớp băng.
  • •Là nền cho khối lượng riêng thay đổi theo nhiệt độ (đối lưu, khí cầu) và cho chất khí, nhiệt học ở Vật lí THPT.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
25. Khái quát cơ thể người. Hệ vận động