Sự nở vì nhiệt
So sánh được sự nở vì nhiệt của chất rắn, lỏng, khí, dự đoán được chiều cong của băng kép và giải thích được công dụng, tác hại của sự nở vì nhiệt.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 29
⚡ Nhớ nhanh
- 1Các chất (rắn, lỏng, khí) nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi.
- 2Các chất rắn khác nhau nở khác nhau; các chất lỏng khác nhau nở khác nhau; các chất khí khác nhau nở giống nhau.
- 3Mức nở vì nhiệt: chất khí > chất lỏng > chất rắn.
- 4Băng kép là hai thanh kim loại nở khác nhau ghép chặt; khi nóng lên nó cong về phía kim loại nở ít hơn.
- 5Nước đặc biệt: từ 0 °C đến 4 °C thể tích nước giảm; ở 4 °C nước có khối lượng riêng lớn nhất.
- 6⚠️ Băng kép cong về phía kim loại nở ít (nở nhiều thì nằm ở mặt ngoài). Nở bị cản sẽ sinh lực rất mạnh nên phải chừa khe hở.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thẻ không khí, oxygen, rượu, thuỷ ngân, nhôm, sắt… vào ba bình rồi kéo nhiệt kế để cột trong ống dâng đúng tỉ lệ Bảng 29.1 (khí > lỏng > rắn); ở trạm thứ hai, kéo thanh ray chỉnh khe hở và thả băng kép đồng–sắt vào bộ ổn nhiệt bàn là để thấy ray cong vênh khi hết khe, băng kép cong về phía sắt làm mạch tự ngắt.
Kéo chất vào 3 bình, rồi kéo nhiệt kế bên phải.
20 °C
Kéo chất vào bình (hoặc chạm để thêm):
Ba bình đang trống
Kéo thẻ chất vào bình: nên chọn một chất khí, một chất lỏng, một chất rắn để so.
Bảng 29.1 · 1000 cm³ nóng thêm 50 °C
Khí (không khí, oxygen): +183 cm³ · rượu +58 · dầu hoả +55 · thuỷ ngân +9 · nhôm +3,45 · đồng +2,55 · sắt +1,80
Số trong ống tính theo Bảng 29.1, chia đều theo nhiệt độ. Độ cong băng kép và khe ray được phóng đại; ngưỡng tự ngắt 50 °C là minh hoạ. Nước là ngoại lệ: từ 0 °C đến 4 °C nước co lại khi nóng lên.
1 🔩 Chất rắn và băng kép
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã dùng nhiệt kế và biết chất lỏng trong ống dâng lên khi nóng; lớp 7 đã quen các thể rắn, lỏng, khí và chuyển động của hạt.
- ✦Lớp 8 so sánh sự nở của ba thể và các chất với nhau, giải thích băng kép, nước nở đặc biệt, rồi dùng vào đời sống.
Thí nghiệm SGK: quan sát gì, thấy gì
- ✦Ba thanh nhôm, đồng, sắt cùng được hơ nóng (đặt trong khay đựng cồn); các kim chỉ thị quay.
- ✦Kim ứng với thanh nhôm quay nhiều nhất, kim ứng với thanh sắt quay ít nhất. Tắt đèn cồn thì các kim quay về vị trí cũ.
- ✦Kết luận: chất rắn nở ra khi nóng, co lại khi lạnh; các chất rắn khác nhau nở vì nhiệt khác nhau.
- ✦⚠️ Đèn cồn: xem thầy cô làm, không tự làm ở nhà.
Chiều cong của băng kép đồng–sắt (SGK Hình 29.2)
| Cách đặt | Hơ nóng bên dưới | Băng kép cong |
|---|---|---|
| Đồng ở trên, sắt ở dưới | Cả hai nở, đồng nở nhiều hơn | Xuống dưới, về phía sắt |
| Sắt ở trên, đồng ở dưới | Cả hai nở, đồng nở nhiều hơn | Lên trên, về phía sắt |
Dạng bài
Dự đoán chiều cong của băng kép
- 1 Xác định kim loại nào nở nhiều hơn (nhôm > đồng > sắt, theo SGK).
- 2 Khi nóng lên, thanh nở nhiều dài hơn nên nằm ở mặt ngoài của chỗ cong.
- 3 Suy ra băng kép cong về phía kim loại nở ít hơn (mặt trong). Khi lạnh đi thì ngược lại.
- 4 Kiểm tra: kim loại nở nhiều nằm ở mặt lồi, kim loại nở ít nằm ở mặt lõm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng băng kép cong về phía kim loại nở nhiều hơn. Kim loại nở nhiều dài hơn nên phải nằm ở mặt ngoài của đường cong, băng cong về phía kim loại nở ít.
Băng kép gồm đồng và sắt dán chặt, đặt đồng ở trên, sắt ở dưới, hơ nóng bằng đèn cồn. Băng kép cong lên hay xuống?
Hướng dẫn giải
2 🌡️ Chất lỏng và trường hợp đặc biệt của nước
Thí nghiệm SGK: quan sát gì, thấy gì
- ✦Bình thuỷ tinh đựng nước màu có ống thuỷ tinh xuyên qua nút. Đặt bình vào chậu nước nóng: mực nước màu trong ống dâng lên (nước nở ra).
- ✦Lấy bình sang chậu nước lạnh: mực nước màu hạ xuống (nước co lại).
- ✦Dùng ba bình rượu, dầu, nước: các chất lỏng khác nhau nở vì nhiệt khác nhau. Rượu và dầu hoả nở nhiều hơn thuỷ ngân (Bảng 29.1).
- ✦Ứng dụng: nhiệt kế chất lỏng làm việc nhờ cột chất lỏng dâng lên khi nóng.
Sự nở vì nhiệt đặc biệt của nước (SGK)
- ✦Nhiệt độ tăng từ 0 °C đến 4 °C: khối lượng riêng của nước tăng, tức thể tích nước giảm (nước co lại khi nóng lên).
- ✦Nhiệt độ tăng từ 4 °C đến 8 °C: khối lượng riêng giảm, thể tích tăng (nước nở ra như các chất khác).
- ✦Vì vậy nước ở 4 °C có khối lượng riêng lớn nhất, nặng nhất.
- ✦Hệ quả: khi trời dưới 0 °C, lớp nước ở đáy hồ ở 4 °C, các lớp trên lạnh hơn, nên thuỷ sản vẫn sống được.
Dạng bài
Dự đoán thể tích của nước khi đổi nhiệt độ
- 1 Xác định khoảng nhiệt độ nước đi qua và so với mốc 4 °C.
- 2 Trong khoảng 0 → 4 °C: nóng lên thì thể tích giảm. Trên 4 °C: nóng lên thì thể tích tăng.
- 3 Nếu đi qua 4 °C thì thể tích nhỏ nhất ở đúng 4 °C.
- 4 Kiểm tra: ở 4 °C khối lượng riêng lớn nhất ứng với thể tích nhỏ nhất ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nước cũng nở ra ngay từ 0 °C như các chất lỏng khác. Trong khoảng 0 – 4 °C nước co lại khi nóng lên.
Một lượng nước đang ở 0 °C được làm nóng dần tới 8 °C. Thể tích nước thay đổi thế nào?
Hướng dẫn giải
3 🎈 Chất khí và so sánh ba thể
Thí nghiệm SGK: quan sát gì, thấy gì
- ✦Bình cầu nối ống thuỷ tinh trong có giọt nước màu. Chỉ cần xoa hai tay rồi áp vào bình cầu.
- ✦Giọt nước màu bị đẩy dịch lên trong ống: khí trong bình nóng lên, nở ra và đẩy giọt nước.
- ✦So với thí nghiệm chất lỏng, chỉ hơi ấm tay đã làm khí nở thấy ngay, nên chất khí nở vì nhiệt nhiều hơn chất lỏng.
Thể tích tăng thêm của 1000 cm³ khi nóng thêm 50 °C (SGK Bảng 29.1)
| Thể | Chất | Tăng thêm (cm³) |
|---|---|---|
| Khí | Không khí, hơi nước, khí oxygen | 183 (cả ba như nhau) |
| Lỏng | Rượu | 58 |
| Lỏng | Dầu hoả | 55 |
| Lỏng | Thuỷ ngân | 9 |
| Rắn | Nhôm | 3,45 |
| Rắn | Đồng | 2,55 |
| Rắn | Sắt | 1,80 |
Dạng bài
So sánh sự nở vì nhiệt từ bảng số liệu
- 1 Chắc rằng các chất được so cùng điều kiện (cùng 1000 cm³, cùng nóng thêm 50 °C).
- 2 Chất có số tăng thêm lớn hơn thì nở vì nhiệt nhiều hơn.
- 3 Gom theo thể: khí rồi lỏng rồi rắn, xếp từ lớn đến nhỏ.
- 4 Kiểm tra: số nhỏ nhất của thể khí (183) lớn hơn số lớn nhất của thể lỏng (58), và 9 lớn hơn 3,45 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ các chất khí khác nhau thì nở khác nhau như chất rắn, chất lỏng. Bảng cho thấy không khí, hơi nước, oxygen đều tăng 183 cm³, tức như nhau.
Dùng Bảng 29.1, so sánh sự nở của không khí, rượu và nhôm, rồi tính rượu nở hơn thuỷ ngân bao nhiêu cm³.
Hướng dẫn giải
4 🚆 Công dụng và tác hại
Nhiệt kế (chất lỏng, khí); khí cầu (khí nóng nở ra); băng kép đóng ngắt tự động dụng cụ điện: bàn là, chuông báo cháy, mạch cầu dao.
Nở bị cản sinh lực rất mạnh, làm biến dạng đường sắt, ống dẫn nước, dẫn khí, gây tai nạn. Tháp thép Eiffel còn cao thêm hơn 10 cm sau 6 tháng nóng lên.
Băng kép làm việc thế nào (SGK Hình 29.7)
- ✦Chuông báo cháy: nhiệt độ tăng, băng kép cong tới chạm tiếp điểm, mạch kín, chuông kêu.
- ✦Bàn là: băng kép cong ra khi quá nóng, ngắt mạch; nguội đi thì thẳng lại, đóng mạch.
- ✦Nguyên tắc chung: nóng quá mức ⇒ băng kép cong ⇒ đóng hoặc ngắt mạch điện tự động.
Dạng bài
Giải thích vì sao phải chừa khe hở hay uốn cong
- 1 Xác định vật có nóng lên hay lạnh đi nhiều (ray ngoài nắng, ống dẫn khí nóng).
- 2 Vật nở ra (hoặc co lại) theo chiều dài.
- 3 Nếu bị cản, sinh lực rất mạnh làm cong, vỡ ⇒ phải chừa chỗ trống (khe, chỗ uốn).
- 4 Kiểm tra: khe còn đủ chỗ cho lúc nóng nhất trong năm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng khe hở chỉ để thoát nước mưa nên có thể hàn kín hai đầu ray. Khe để ray nở ra vào ngày nóng.
Vì sao chỗ nối hai đầu thanh ray xe lửa chừa khe hở, còn đường ống dẫn khí thì có đoạn uốn cong?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Chất rắn, băng kép
- 1Nhận biết
Khi nóng lên, các chất rắn:
- 2Thông hiểu
Hơ nóng ba thanh cùng điều kiện. Xếp theo mức nở vì nhiệt từ nhiều đến ít (theo SGK):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Băng kép đồng–sắt đặt đồng ở trên, sắt ở dưới, hơ nóng. Băng kép sẽ:
- 4Vận dụng
Vẫn băng kép đó nhưng đặt đồng ở dưới, sắt ở trên, rồi hơ nóng. Băng kép sẽ:
- 5Vận dụng
Một băng kép nhôm–sắt dán chặt, được làm lạnh mạnh. Băng kép cong về phía nào?
- 6Thông hiểu
Tháp Eiffel bằng thép đo ngày 11 và 17 cho thấy cao hơn hơn 10 cm. Lí do hợp lí là:
Chất lỏng, nước
- 1Nhận biết
Nhiệt kế chất lỏng làm việc dựa vào:
- 2Thông hiểu
Lấy bình nước màu từ chậu nước nóng đặt sang chậu nước lạnh, mực nước màu trong ống thuỷ tinh sẽ:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Các chất lỏng khác nhau nở vì nhiệt khác nhau.
b)Theo Bảng 29.1, thuỷ ngân nở nhiều hơn rượu.
c)Từ 0 °C lên 4 °C, thể tích nước tăng.
- 4Thông hiểu
Ở nhiệt độ nào nước có khối lượng riêng lớn nhất?
- 5Vận dụng
Ngoài trời xuống dưới 0 °C, nước ở đáy một hồ sâu có nhiệt độ gần:
Chất khí, so sánh
- 1Nhận biết
Thứ tự nở vì nhiệt từ nhiều đến ít là:
- 2Thông hiểu
Xoa hai tay rồi áp vào bình cầu có ống chứa giọt nước màu, giọt nước dịch lên. Vì:
- 3Thông hiểu Theo Bảng 29.1, 1000 cm³ rượu nở hơn 1000 cm³ thuỷ ngân cm³ khi cùng nóng thêm 50 °C.
- 4Thông hiểu
Không khí, hơi nước, khí oxygen cùng 1000 cm³ nóng thêm 50 °C đều tăng 183 cm³. Kết luận đúng là:
- 5Vận dụng Thể tích tăng thêm của 1000 cm³ không khí (183 cm³) gấp khoảng lần của 1000 cm³ nhôm (3,45 cm³), làm tròn đến hàng đơn vị.
Công dụng, tác hại
- 1Nhận biết
Băng kép trong bàn là, chuông báo cháy dùng để:
- 2Thông hiểu
Chỗ nối hai đầu thanh ray có khe hở vì:
- 3Thông hiểu
Khí cầu bay lên khi đốt nóng không khí bên trong, vì không khí nóng:
- 4Vận dụng
Rót nước sôi vào cốc thuỷ tinh dày dễ làm cốc nứt hơn cốc mỏng. Giải thích hợp lí là:
- 5Vận dụng
Dây điện mắc giữa hai cột vào mùa nóng nên để hơi chùng chứ không căng thẳng, vì:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi thứ tự nở vì nhiệt khí > lỏng > rắn, chiều cong của băng kép, và giải thích khe hở ray, ống uốn cong, cốc dày nứt.
- •Hay có câu về nước nở đặc biệt (0 – 4 °C, 4 °C nặng nhất) giải thích vì sao thuỷ sản sống được dưới lớp băng.
- •Là nền cho khối lượng riêng thay đổi theo nhiệt độ (đối lưu, khí cầu) và cho chất khí, nhiệt học ở Vật lí THPT.
25. Khái quát cơ thể người. Hệ vận động