Khái quát cơ thể người. Hệ vận động
Kể tên được các hệ cơ quan và vai trò chính của chúng, mô tả được cấu tạo và chức năng của hệ vận động, giải thích vì sao xương vừa bền vừa dẻo và nêu được cách bảo vệ hệ vận động.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 30, Bài 31
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cơ thể người gồm đầu, cổ, thân, hai tay và hai chân; có 8 hệ cơ quan trong SGK: vận động, tuần hoàn, hô hấp, tiêu hoá, bài tiết, thần kinh (cùng các giác quan), nội tiết, sinh dục. Các hệ phối hợp chặt chẽ với nhau.
- 2Hệ vận động = bộ xương (khoảng 206 xương ở người trưởng thành) + hệ cơ (khoảng 600 cơ), nối với nhau bằng khớp và gân.
- 3Xương gồm chất hữu cơ (mềm dẻo) và chất khoáng (bền chắc). Cơ co hoặc dãn thì kéo xương cử động, giúp cơ thể di chuyển.
- 4Loãng xương do thiếu calcium và phosphorus (hay gặp ở người cao tuổi); cong vẹo cột sống do tư thế sai kéo dài hoặc mang vác nặng thường xuyên.
- 5Bảo vệ hệ vận động: ngồi đúng tư thế, mang cặp cân đối, ăn đủ chất, tập thể dục thể thao hợp lứa tuổi.
- 6⚠️ Da và phổi cũng thuộc hệ bài tiết (cùng với thận): một cơ quan có thể tham gia nhiều hệ.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo bàn tay để gập, duỗi cẳng tay (cơ hai đầu co thì cơ ba đầu dãn), rồi thả túi lên cẳng tay và kéo túi lại gần hay ra xa khớp khuỷu để thấy lực cơ phải kéo đổi theo F · 4 cm = P · d.
Kéo bàn tay để gập, duỗi — hoặc bấm ▶ Xem mẫu.
Túi xách · kéo lên cẳng tay
1 🧍 Các hệ cơ quan trong cơ thể người
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn biết thứ tự tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể; lớp 7 bạn đã xét cơ thể sinh vật qua trao đổi chất và hô hấp tế bào.
- ✦Lớp 8 thêm: đi vào cơ thể người, kể tên từng hệ cơ quan, nói được vai trò của chúng và cách các hệ cùng làm việc với nhau.
Vai trò chính của các hệ (SGK, Bảng 30.1)
| Hệ cơ quan | Gồm | Vai trò chính |
|---|---|---|
| Vận động | Cơ, xương, khớp | Định hình cơ thể, bảo vệ nội quan, giúp cử động và di chuyển |
| Tuần hoàn | Tim và mạch máu | Chở chất dinh dưỡng, oxygen, hormone… tới tế bào và chở chất thải đi |
| Hô hấp | Mũi, họng, thanh quản, khí quản, phế quản, hai lá phổi | Lấy oxygen vào, thải carbon dioxide ra |
| Tiêu hoá | Ống tiêu hoá và các tuyến tiêu hoá | Biến thức ăn thành chất hấp thụ được, thải chất bã |
| Bài tiết | Phổi, thận, da | Lọc chất thải có hại từ máu và thải ra môi trường |
| Thần kinh, giác quan | Não, tuỷ sống, dây thần kinh, hạch; thị giác, thính giác… | Nhận kích thích, điều khiển và điều hoà hoạt động |
| Nội tiết | Tuyến yên, tuyến giáp, tuyến tuỵ, tuyến trên thận… | Điều hoà hoạt động qua hormone |
| Sinh dục | Ở nam và ở nữ có cơ quan riêng | Sinh sản, duy trì nòi giống |
Dạng bài
Xếp một cơ quan vào đúng hệ
- 1 Nhớ việc chính của cơ quan (lấy khí? chở máu? lọc chất thải? điều khiển?).
- 2 Đối chiếu với cột “Vai trò chính” của bảng trên để chọn hệ.
- 3 Nếu cơ quan làm hai việc, ghi cả hai hệ (ví dụ phổi, da).
- 4 Kiểm tra: hệ vừa chọn có ghi cơ quan ấy ở cột “Gồm” không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng mỗi cơ quan chỉ thuộc một hệ. Phổi vừa thuộc hệ hô hấp vừa tham gia bài tiết (cùng với thận và da).
Xếp phổi, thận, tim, dạ dày, não vào các hệ cơ quan.
Hướng dẫn giải
Các hệ phối hợp với nhau
- ✦Tiêu hoá lấy chất dinh dưỡng, hô hấp lấy oxygen, tuần hoàn chở cả hai tới từng tế bào, bài tiết lọc bỏ chất thải; thần kinh và nội tiết điều khiển, điều hoà.
- ✦Một hệ hoạt động kém thì cả cơ thể chịu ảnh hưởng. Mỗi cơ quan còn có nhịp làm việc mạnh/nghỉ khác nhau trong ngày, nên cần ăn uống, nghỉ ngơi có kế hoạch.
2 🦴 Cấu tạo và chức năng của hệ vận động
Hệ vận động trong một bảng
| Bộ phận | Đặc điểm | Việc làm |
|---|---|---|
| Bộ xương | Khoảng 206 xương ở người trưởng thành, chia xương đầu, xương thân, xương chi (tay, chân) | Tạo khung cơ thể, giữ hình dạng, bảo vệ nội quan |
| Khớp | Nơi tiếp giáp giữa các đầu xương | Cho xương cử động; nhiều khớp là kiểu đòn bẩy |
| Hệ cơ | Khoảng 600 cơ, bám vào xương nhờ gân (mô liên kết) | Co hoặc dãn làm xương cử động |
Dạng bài
Giải thích một cử động của tay
- 1 Xác định xương nào chuyển động và khớp nào làm điểm quay.
- 2 Xác định cơ nào đang co (kéo xương) và cơ nào dãn.
- 3 Nối thành chuỗi: cơ co/dãn → kéo xương → xương quay quanh khớp → cơ thể cử động.
- 4 Kiểm tra: cơ chỉ kéo xương; không có cơ nào “đẩy” xương ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ cơ “đẩy” xương đi. Cơ chỉ co ngắn lại để kéo; muốn xương trở về chỗ cũ phải có cơ ở phía đối diện co.
Khi gập cẳng tay lại (Hình 31.2), điều gì xảy ra với cơ, xương và khớp khuỷu tay?
Hướng dẫn giải
Tay chịu tải tốt ở tư thế nào? (liên hệ đòn bẩy, M = F · d)
- ✦Cánh tay như một đòn bẩy: khớp khuỷu là điểm tựa, vật mang là lực cản, cơ là lực kéo.
- ✦Vật mang sát thân (tay gập, vật gần khớp) có cánh tay đòn của tải ngắn nên moment của tải nhỏ, đỡ mỏi hơn so với tay duỗi thẳng mang xa thân.
3 🧪 Xương: vì sao vừa bền vừa dẻo, và những tật bệnh
Chủ yếu là hợp chất của calcium và phosphorus. Làm xương bền chắc, chịu lực tốt.
Làm xương có tính mềm dẻo, nhờ đó cơ thể vận động linh hoạt và chắc chắn.
Hai bệnh, tật hay gặp (SGK)
| Cong vẹo cột sống | Loãng xương | |
|---|---|---|
| Là gì | Cột sống không giữ được trạng thái bình thường: xoay lệch một bên, cong quá mức ra trước hoặc ra sau | Mật độ chất khoáng trong xương thưa dần, xương giòn, dễ gãy |
| Nguyên nhân | Tư thế sai kéo dài, mang vác nặng thường xuyên, tai nạn, còi xương | Cơ thể thiếu calcium và phosphorus; hay gặp ở người cao tuổi |
| Hệ quả | Cột sống biến dạng | Khi chấn thương, nguy cơ gãy xương cao hơn người bình thường |
Dạng bài
Dự đoán vì sao xương dễ gãy
- 1 Hỏi: xương mất bớt chất khoáng hay mất bớt chất hữu cơ?
- 2 Chất khoáng ít ⇒ xương thưa, hết bền chắc; xét thêm tuổi và chế độ ăn.
- 3 Nêu hệ quả: chịu lực kém, chấn thương nhẹ cũng dễ gãy.
- 4 Kiểm tra: Hình 31.4, xương loãng nhìn bên trong có nhiều lỗ rỗng hơn xương bình thường ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ loãng xương là do tập thể dục nhiều. Nguyên nhân là thiếu nguyên liệu (calcium, phosphorus); tập thể dục hợp lí còn làm xương chắc hơn.
Một cụ bà bị trượt chân ngồi bệt xuống nền nhà và gãy xương, trong khi cháu nhỏ ngã mạnh hơn lại không sao. Giải thích hợp lí.
Hướng dẫn giải
4 🩹 Bảo vệ hệ vận động và sơ cứu gãy xương
Bảo vệ hệ vận động
- ✦Tập thể dục, thể thao hợp lứa tuổi giúp xương dài ra và to thêm về chu vi, cơ bắp nở nang, rắn chắc, cơ thể dẻo dai.
- ✦Ngồi học đúng tư thế, mang cặp cân đối, không mang vác quá nặng; ăn đủ chất để xương đủ calcium, phosphorus.
Dạng bài
Sơ cứu và băng bó gãy xương (SGK, thực hành)
- 1 Gãy xương cẳng tay: đặt tay bị gãy sát thân; đặt hai nẹp hai phía cẳng tay (từ khuỷu tới cổ tay), lót bông hoặc vải sạch phía trong nẹp.
- 2 Dùng dây vải rộng bản buộc cố định nẹp; dùng khăn làm dây đeo đỡ cẳng tay treo trước ngực, cẳng tay vuông góc với cánh tay.
- 3 Gãy xương chân: cho nạn nhân nằm mặt phẳng, chân duỗi thẳng; đặt hai nẹp phía trong và ngoài chân, lót bông ở chỗ tiếp giáp, buộc cố định phía trên và phía dưới chỗ gãy.
- 4 Kiểm tra: nẹp không di chuyển, dây buộc không quá chặt, vùng gãy được giữ yên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Buộc dây quá chặt hoặc buộc ngay lên chỗ gãy. Dây phải buộc cố định nẹp ở các vị trí trên và dưới vùng gãy.
Một bạn cùng lớp bị ngã, nghi gãy xương cẳng tay. Trong lúc chờ người lớn và nhân viên y tế tới, nên làm và không nên làm gì?
Hướng dẫn giải
Lưu ý an toàn
- ✦Đây là bài thực hành sơ cứu ban đầu. Gãy xương thật cần đưa tới cơ sở y tế; bạn tập băng bó cùng thầy cô, không tự thử trên người có chấn thương thật.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Các hệ cơ quan
- 1Nhận biết
Hệ cơ quan nào có vai trò vận chuyển chất dinh dưỡng, oxygen, hormone tới tế bào?
- 2Thông hiểu
Cơ quan nào dưới đây thuộc hệ bài tiết theo SGK?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Hệ thần kinh và hệ nội tiết cùng tham gia điều khiển, điều hoà hoạt động cơ thể.
b)Phổi chỉ thuộc hệ hô hấp, không liên quan gì tới bài tiết.
c)Mỗi hệ cơ quan làm việc riêng, không liên quan đến hệ khác.
- 4Thông hiểu
Hệ tiêu hoá giúp cơ thể:
- 5Vận dụng
Người bị suy tim nặng thường mệt mỏi toàn thân. Giải thích hợp lí nhất:
Cấu tạo hệ vận động
- 1Nhận biết
Bộ xương người trưởng thành có khoảng bao nhiêu xương?
- 2Nhận biết Các cơ bám vào xương nhờ các mô liên kết như dây chằng, .
- 3Thông hiểu
Bộ xương được chia thành ba phần:
- 4Thông hiểu
Khi cơ co, điều gì xảy ra?
- 5Vận dụng
Bạn An xách túi nặng. Cách nào mỏi tay ít hơn?
Xương và các tật, bệnh
- 1Nhận biết
Chất làm cho xương bền chắc là:
- 2Thông hiểu
Loãng xương xảy ra do:
- 3Thông hiểu
Nguyên nhân hay gặp gây cong vẹo cột sống ở học sinh là:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai về xương?
a)Chất hữu cơ giúp xương có tính mềm dẻo.
b)Loãng xương thường gặp ở người cao tuổi.
c)Người bị loãng xương khi chấn thương ít gãy xương hơn người bình thường.
- 5Vận dụng
Một cụ bà bị loãng xương, ngã nhẹ đã gãy xương. Điều chỉnh nào hợp lí nhất để phòng gãy xương về sau?
Bảo vệ và sơ cứu
- 1Thông hiểu
Tập thể dục, thể thao hợp lứa tuổi có tác dụng:
- 2Thông hiểu
Sắp xếp các bước sơ cứu gãy xương cẳng tay:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Vận dụng
Khi sơ cứu gãy xương chân, vì sao cần buộc cố định hai nẹp ở vị trí trên và dưới chỗ gãy?
- 4Vận dụng
Bạn nhỏ hay đeo cặp nặng một bên vai, thỉnh thoảng thấy lệch vai. Lời khuyên hợp lí nhất:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi kể tên các hệ cơ quan và vai trò (hay có chỗ bẫy “phổi, da thuộc hệ bài tiết”), cấu tạo hệ vận động và hai tật, bệnh: cong vẹo cột sống, loãng xương.
- •Câu vận dụng thường là tình huống đời sống: mang cặp, người cao tuổi ngã gãy xương, các bước sơ cứu và băng bó cố định.
- •Là nền cho các bài cơ thể người sau (tuần hoàn, hô hấp, thần kinh) ở KHTN 8–9 và cho Sinh học THPT.
26. Dinh dưỡng và tiêu hoá ở người