Năng lượng nhiệt và nội năng
Giải thích được vì sao vật nóng lên bằng chuyển động của phân tử, phân biệt nhiệt năng, nội năng, nhiệt lượng và tính được nhiệt lượng cần để đun nóng nước.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 26, Bài 27
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nhiệt độ càng cao, các phân tử chuyển động hỗn loạn càng nhanh. Năng lượng vật có được nhờ chuyển động nhiệt gọi là nhiệt năng; mọi vật đều có.
- 2Nội năng của vật là tổng động năng và thế năng của các phân tử cấu tạo nên vật. Vật được làm nóng thì nội năng tăng.
- 3Nội năng đổi bằng hai cách: thực hiện công (xoa tay, cọ xát, nén khí) và truyền nhiệt (hơ trên lửa, thả vào nước nóng).
- 4Nhiệt lượng (J) là phần nhiệt năng vật nhận được hay mất đi khi truyền nhiệt: Q = m·c·(t₂ − t₁); nước có c = 4180 J/(kg·K).
- 5Joulemeter đo năng lượng điện đã cung cấp cho dây đốt; số đo thường lớn hơn Q tính cho nước vì có hao phí.
- 6⚠️ Khối lượng phải đổi ra kg trước khi thay vào Q = m·c·Δt. Để 250 g nguyên vậy là sai 1000 lần.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo dây đốt vào bình nhiệt lượng kế rồi chạm joulemeter để thấy phân tử nước chạy nhanh dần, nhiệt kế dâng và Q = m·c·Δt hiện số thật (joulemeter luôn chỉ nhiều hơn vì hao phí); kéo thẻ +0,1 kg nước để đổi khối lượng, kéo đồng xu qua lại trên tấm gỗ để thấy cọ xát cũng làm nóng.
Kéo dây đốt vào bình, chạm joulemeter. Kéo đồng xu qua lại để cọ.
Kéo vào bình nước (hoặc chạm để thêm):
m
0,2 kg
Δt
0,0 °C
Q nước nhận
0 J
Joulemeter
0 J
Q = m · c · Δt = 0,2 · 4180 · 0,0 = 0 J Thời gian đun: 0 phút 0 giây (hình chạy nhanh 40 lần). Khối lượng luôn tính bằng kg.
Bình 0,2 kg nước 25 °C
Các phân tử nước luôn chuyển động hỗn loạn, nên nước đã có nội năng. Kéo dây đốt vào bình để cung cấp thêm năng lượng.
Cách thứ hai: kéo đồng xu qua lại trên tấm gỗ thật nhanh, xem xu có nóng lên không.
Hạt chạy nhanh/chậm là mô hình đơn giản hoá (tốc độ đã phóng đại). Dây đốt nhận 42 J mỗi giây, 90 % năng lượng vào nước là số minh hoạ; nhiệt độ đồng xu là minh hoạ.
1 🔥 Nhiệt năng và nội năng
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn đã biết mọi chất cấu tạo từ các hạt (phân tử, nguyên tử) và quen với nhiệt độ, nhiệt kế, chuyện vật nóng thì năng lượng nhiệt nhiều hơn.
- ✦Lớp 8 gắn nhiệt độ với chuyển động của hạt: nóng nghĩa là hạt chạy nhanh. Từ đó định nghĩa nhiệt năng và nội năng, rồi tính được nhiệt lượng.
Hai tính chất của phân tử (SGK)
- ✦Nhiệt độ của vật càng cao thì các phân tử chuyển động hỗn loạn càng nhanh.
- ✦Giữa các phân tử có lực hút và lực đẩy (lực tương tác phân tử).
- ✦Thí nghiệm Brown: hạt phấn hoa trong nước chuyển động không ngừng về mọi hướng vì bị các phân tử nước va chạm. Nước càng nóng, hạt phấn hoa chạy càng nhanh.
Động năng và thế năng của phân tử
| Loại | Do đâu có | Lớn hơn khi |
|---|---|---|
| Động năng | Phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng | Phân tử chạy nhanh hơn |
| Thế năng phân tử | Các phân tử tương tác với nhau bằng lực hút, đẩy | Khoảng cách giữa các phân tử thay đổi |
Dạng bài
Giải thích hiện tượng bằng chuyển động của phân tử
- 1 Nói rõ vật nào nóng hơn (nhiệt độ cao hơn).
- 2 Vật nóng hơn: phân tử chuyển động nhanh hơn, động năng lớn hơn.
- 3 Suy ra nội năng (tổng động năng và thế năng) của nó lớn hơn, nếu cùng một lượng chất.
- 4 Kiểm tra: đối chiếu lại ý "nóng ⇒ phân tử nhanh", không dùng từ "chứa nhiều nhiệt" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói "cốc A lạnh nên không có nhiệt năng". Phân tử luôn chuyển động nên mọi vật đều có nhiệt năng, chỉ là nhiều hay ít.
Hai cốc đựng cùng lượng nước: cốc A ở 30 °C, cốc B ở 60 °C. So sánh chuyển động của phân tử và nội năng của hai cốc.
Hướng dẫn giải
2 🤲 Làm nội năng thay đổi
Cần nhớ
- ✦Khi vật được làm nóng, phân tử chạy nhanh lên, nội năng của vật tăng. Vật nguội đi thì nội năng giảm.
- ✦Thả quả cầu kim loại ở nhiệt độ phòng vào cốc nước nóng: cầu nóng lên vì nhận thêm nhiệt năng, nước nóng nguội bớt vì truyền bớt nhiệt năng.
- ✦Hai cách làm đổi nội năng: thực hiện công (có lực và có chuyển dời, như xoa tay) và truyền nhiệt (do chênh lệch nhiệt độ).
Hai cách đổi nội năng
| Cách | Ví dụ | Dấu hiệu |
|---|---|---|
| Thực hiện công | Xoa hai tay, bơm xe, cưa gỗ | Có lực tác dụng và có chuyển dời |
| Truyền nhiệt | Hơ tay trên bếp, thả cầu vào nước nóng | Có vật nóng hơn, vật lạnh hơn |
Dạng bài
Xác định nội năng đổi bằng cách nào
- 1 Tìm xem có vật nào nóng hơn tiếp xúc hay toả nhiệt tới vật đang xét không.
- 2 Có ⇒ truyền nhiệt. Không có, mà vật bị cọ xát, nén, kéo giãn ⇒ thực hiện công.
- 3 Nói rõ nội năng của vật tăng hay giảm.
- 4 Kiểm tra: trả lời được câu "năng lượng đến từ đâu" (từ vật nóng, hay từ lực ta tác dụng) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ cứ vật nóng lên là do ai đó đun. Xoa tay, cưa gỗ, bơm xe đều nóng lên mà không có nguồn nhiệt nào.
Bơm xe đạp một lúc thì thân bơm nóng lên. Nội năng của thân bơm đổi bằng cách nào?
Hướng dẫn giải
Nước sôi: nhiệt độ không tăng nữa (bổ sung nhẹ)
- ✦Từ lúc đun đến lúc nước bắt đầu sôi, nhiệt độ nước tăng dần. Khi đã sôi, dù vẫn đun, nhiệt độ không tăng.
- ✦Nhiệt độ gắn với động năng phân tử, còn nội năng gồm cả thế năng. Khi sôi, năng lượng nhận thêm chủ yếu làm các phân tử xa nhau hơn (nước hoá hơi) nên thế năng tăng, nội năng vẫn tăng.
3 🧮 Nhiệt lượng Q = m·c·Δt
Cần nhớ
- ✦Nhiệt lượng là phần nhiệt năng vật nhận được hay mất đi trong quá trình truyền nhiệt; đơn vị jun (J).
- ✦Nhiệt lượng cần cung cấp để m (kg) nước tăng từ t₁ lên t₂ (°C) là Q = m·c·(t₂ − t₁). Gọi Δt = t₂ − t₁ thì Q = m·c·Δt.
- ✦c là nhiệt dung riêng; nước có c = 4180 J/(kg·K), nghĩa là 1 kg nước tăng 1 °C cần 4180 J. (James Prescott Joule là người đầu tiên đo giá trị này.)
- ✦Đề kiểm tra thường cho sẵn c; nhớ m tính bằng kg, Δt tính bằng °C.
Ba đại lượng hay lẫn
| Đại lượng | Cho biết | Đơn vị |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Vật nóng hay lạnh, phân tử chạy nhanh hay chậm | °C |
| Nội năng | Tổng động năng và thế năng của cả vật | J |
| Nhiệt lượng | Phần nhiệt năng nhận thêm hay mất bớt khi truyền nhiệt | J |
Dạng bài
Tính nhiệt lượng làm nóng nước
- 1 Đổi khối lượng ra kg (250 g = 0,25 kg).
- 2 Tính Δt = t₂ − t₁.
- 3 Thay vào Q = m·c·Δt với c = 4180 J/(kg·K).
- 4 Kiểm tra: ước nhanh c ≈ 4000 thì Q ≈ m · 4000 · Δt, phải gần kết quả vừa tính ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thay m = 250 (gam) vào công thức. Kết quả lớn gấp 1000 lần vì công thức chỉ đúng khi m tính bằng kg.
Đun 0,5 kg nước từ 20 °C lên 60 °C. Cần cung cấp bao nhiêu nhiệt lượng?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tìm Δt hoặc m khi biết Q
- 1 Viết công thức gốc Q = m·c·Δt.
- 2 Chia hai vế cho phần đã biết: Δt = Q : (m·c) hoặc m = Q : (c·Δt).
- 3 Thay số, chú ý m ra kg; muốn t₂ thì cộng Δt vào t₁.
- 4 Kiểm tra: thay ngược lại vào Q = m·c·Δt phải ra đúng Q đề cho ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy Q nhân với m rồi chia cho c, hoặc quên chia cho cả m lẫn c. Hãy viết lại Q = m·c·Δt rồi mới rút Δt.
Cung cấp 41 800 J cho 2 kg nước. Nước nóng thêm bao nhiêu độ?
Hướng dẫn giải
4 🔬 Thực hành: đo năng lượng nhiệt bằng joulemeter
Dụng cụ và ý tưởng (SGK B27)
- ✦Bình nhiệt lượng kế có dây đốt và que khuấy, nhiệt kế, joulemeter đo năng lượng điện, nguồn điện 12 V, dây nối, nước sạch.
- ✦Dòng điện chạy qua dây đốt: năng lượng điện chuyển thành năng lượng nhiệt làm nóng nước. Joulemeter cho biết năng lượng đã cung cấp, đơn vị J.
- ✦⚠️ Đây là thí nghiệm có nguồn điện: xem thầy cô làm hoặc dùng mô phỏng, không tự lắp ở nhà.
Dạng bài
Làm và đọc bảng số liệu
- 1 Đổ nước ngập dây đốt và đầu nhiệt kế; khuấy liên tục, ghi nhiệt độ đầu t₀.
- 2 Bật nguồn và khuấy nhẹ; ghi số jun khi nước tăng 3 °C, 6 °C, 9 °C.
- 3 Lặp lại với lượng nước nhiều hơn và điền bảng thứ hai.
- 4 Kiểm tra: cùng lượng nước, độ tăng nhiệt độ gấp đôi thì số jun cũng xấp xỉ gấp đôi ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng số đo lớn hơn Q nghĩa là joulemeter hỏng. Số đo luôn lớn hơn một chút vì joulemeter đếm cả phần năng lượng thất thoát.
Lần 1 với 0,5 kg nước: tăng 3 °C thì joulemeter chỉ 6300 J. Dự đoán số jun khi tăng 9 °C, rồi tính Q theo công thức cho 9 °C nếu joulemeter thật sự chỉ 21 000 J.
Hướng dẫn giải
Quan sát gì, lỗi hay gặp, cách tránh
| Hiện tượng | Vì sao | Cách tránh |
|---|---|---|
| Số jun cần để tăng 9 °C lớn gần gấp 3 lần để tăng 3 °C | Q tỉ lệ với Δt | Đọc đúng lúc nhiệt kế chỉ 3, 6, 9 °C |
| Nhiều nước hơn thì cần nhiều jun hơn cho cùng độ tăng | Q tỉ lệ với m | Cân hoặc đo thể tích nước chính xác |
| Số đọc nhiệt độ nhảy lung tung | Nước gần dây đốt nóng hơn chỗ khác | Khuấy liên tục |
| Số jun lớn hơn Q tính cho nước | Nhiệt thất thoát ra bình, không khí | Bọc cách nhiệt, đậy nắp |
Dạng bài
Ước tính nhiệt lượng đun sôi một lượng nước
- 1 Lấy t₁ = nhiệt độ đầu, t₂ = 100 °C (nước sôi).
- 2 Tính Δt = 100 − t₁.
- 3 Q = m·c·Δt.
- 4 Kiểm tra: số thực tế phải lớn hơn Q tính, vì còn hao phí ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy Δt = 100 (quên trừ nhiệt độ đầu). Nước ban đầu đã ở 20 °C nên chỉ cần tăng thêm 80 °C.
Ước tính nhiệt lượng để đun 1 kg nước từ 20 °C đến sôi ở 100 °C.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhiệt năng, nội năng
- 1Nhận biết
Theo SGK, khi nhiệt độ của vật càng cao thì các phân tử cấu tạo nên vật:
- 2Nhận biết
Nội năng của một vật là:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Mọi vật đều có nhiệt năng vì phân tử luôn chuyển động.
b)Khi nhiệt độ của vật tăng thì nhiệt năng của vật tăng.
c)Nhiệt độ càng cao thì các phân tử chuyển động càng chậm.
- 4Thông hiểu
Brown thấy hạt phấn hoa trong nước chuyển động không ngừng về mọi hướng. Nguyên nhân là:
- 5Vận dụng
Một cốc nước sôi 100 °C và một bể nước 30 °C. Phát biểu nào đúng?
Đổi nội năng
- 1Nhận biết
Khi một vật được làm nóng thì nội năng của vật:
- 2Thông hiểu
Xoa hai bàn tay vào nhau thì tay nóng lên. Nội năng của tay đổi bằng cách nào?
- 3Thông hiểu
Thả quả cầu kim loại ở nhiệt độ phòng vào cốc nước nóng. Phát biểu đúng là:
- 4Thông hiểu
Chọn cách đổi nội năng đúng cho từng trường hợp:
a)Bơm xe đạp, thân bơm nóng lên: thực hiện công.
b)Hơ tay trên ngọn lửa cho ấm: truyền nhiệt.
c)Cưa gỗ, lưỡi cưa nóng lên: truyền nhiệt.
- 5Vận dụng
Đang đun nước đã sôi, nhiệt độ không tăng nữa dù vẫn đun. Giải thích hợp lí nhất là:
Tính nhiệt lượng
- 1Nhận biết
Công thức tính nhiệt lượng cần cung cấp cho m (kg) nước tăng từ t₁ lên t₂ là:
- 2Thông hiểu Đun 0,5 kg nước từ 20 °C lên 60 °C (c = 4180 J/(kg·K)). Nhiệt lượng cần là J.
- 3Thông hiểu 3 kg nước nóng thêm 5 °C cần nhiệt lượng J.
- 4Thông hiểu 250 g nước nóng thêm 20 °C cần nhiệt lượng J.
- 5Vận dụng Ước tính nhiệt lượng đun 1 kg nước từ 20 °C đến sôi ở 100 °C: J.
- 6Vận dụng Cung cấp 41 800 J cho 2 kg nước. Nước nóng thêm °C.
- 7Vận dụng Một lượng nước nhận 83 600 J, nóng từ 25 °C lên 45 °C. Khối lượng nước là kg.
Thực hành joulemeter
- 1Nhận biết
Trong bài thực hành, joulemeter dùng để đo:
- 2Thông hiểu Với 0,5 kg nước, tăng 3 °C ứng 6300 J. Nếu năng lượng tỉ lệ với độ tăng nhiệt độ thì tăng 9 °C ứng khoảng J.
- 3Thông hiểu
Lặp lại thí nghiệm với lượng nước nhiều hơn, cùng tăng 3 °C. Số jun trên joulemeter sẽ:
- 4Vận dụng 0,5 kg nước tăng 9 °C, joulemeter chỉ 21 000 J. Nhiệt lượng nước nhận Q = J; phần hao phí là J.
- 5Vận dụng
Số jun joulemeter chỉ lớn hơn nhiệt lượng m·c·Δt tính cho nước. Giải thích và cách giảm sai lệch hợp lí là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ hay hỏi khái niệm: nhiệt năng, nội năng, nhiệt độ, nhiệt lượng; hai cách đổi nội năng; giải thích hiện tượng xoa tay, bơm xe, thả vật nóng vào nước lạnh.
- •Câu tính Q = m·c·Δt thường cho sẵn c; điểm hay mất ở chỗ đổi gam ra kg và tính Δt.
- •Là nền cho phần năng lượng và sự chuyển hoá năng lượng ở KHTN 9, và cho nhiệt học, nội năng, nhiệt dung riêng ở Vật lí THPT.
23. Sự truyền nhiệt