Sự truyền nhiệt
Phân biệt được dẫn nhiệt, đối lưu, bức xạ nhiệt, nêu hình thức truyền nhiệt trong từng môi trường và giải thích được các hiện tượng quen thuộc, kể cả hiệu ứng nhà kính.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 28
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dẫn nhiệt: truyền năng lượng trực tiếp từ phân tử có động năng lớn sang phân tử có động năng nhỏ hơn nhờ va chạm. Chất rắn dẫn nhiệt tốt (kim loại tốt nhất), chất lỏng và chất khí dẫn nhiệt kém.
- 2Đối lưu: truyền năng lượng bằng dòng chất lưu (lỏng, khí) đi từ vùng nóng lên, vùng lạnh đi xuống.
- 3Bức xạ nhiệt: truyền bằng tia nhiệt, truyền được cả trong chân không. Mặt xù xì, sẫm màu hấp thụ mạnh; mặt nhẵn, sáng màu phản xạ mạnh.
- 4Nhiệt Mặt Trời tới Trái Đất bằng bức xạ nhiệt. Hiệu ứng nhà kính: khí quyển (nhất là CO₂) giữ lại bức xạ nhiệt của Trái Đất làm bề mặt nóng lên.
- 5Vật dẫn nhiệt tốt (đồng, nhôm, thép) dùng khi cần truyền nhiệt; vật cách nhiệt tốt (gỗ, len, không khí) dùng khi cần giữ nhiệt hoặc tránh bỏng.
- 6⚠️ Chất rắn không có đối lưu, và giữa Mặt Trời với Trái Đất không dẫn nhiệt hay đối lưu được. Đối lưu cần chất chảy được.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thìa đồng, nhôm, thép, đũa thuỷ tinh, thìa gỗ vào cốc nước nóng để xem viên sáp dọc cán rơi nhanh hay chậm; kéo đèn cồn dưới đáy cốc và thả hạt thuốc tím vào nước để thấy dòng đối lưu (đun sát mặt nước thì không có); kéo bình sơn đen, sơn trắng ra hai bên đèn và kéo tấm gỗ chắn tia bức xạ.
Kéo hai thìa khác chất vào cốc nước nóng.
Kéo vào hình (hoặc chạm để đặt):
Chưa có thìa nào
Kéo hai thìa khác chất vào cốc nước nóng để so: viên sáp nào rơi là nhiệt đã truyền tới đó.
Tốc độ lan nhiệt, nhiệt độ các bình và dòng nước là minh hoạ (đúng thứ tự, không phải số đo thật). Số trong ngoặc là khả năng dẫn nhiệt so với không khí = 1 (SGK Bảng 28.1).
1 🥄 Dẫn nhiệt
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn biết nhiệt truyền từ vật nóng hơn sang vật lạnh hơn (cốc nước nóng nguội dần, thìa nóng lên trong cốc trà) và biết ba thể rắn, lỏng, khí.
- ✦Lớp 8 gọi tên ba cách truyền nhiệt (dẫn nhiệt, đối lưu, bức xạ nhiệt) và giải thích từng cách bằng chuyển động của phân tử.
Thí nghiệm SGK: quan sát gì, thấy gì
- ✦Thanh đồng AB gắn các đinh a, b, c, d, e bằng sáp, đốt nóng đầu A.
- ✦Thấy các đinh rơi lần lượt theo thứ tự a, b, c, d, e (từ gần ngọn lửa đến xa).
- ✦Giải thích: nguyên tử đồng ở đầu A chạy nhanh lên, va chạm và truyền bớt động năng cho nguyên tử bên cạnh; cứ thế năng lượng đi dần từ A đến B. Các nguyên tử không đi theo, chỉ truyền năng lượng.
- ✦⚠️ Đèn cồn nóng: xem thầy cô làm, không tự làm ở nhà.
Khả năng dẫn nhiệt so với không khí = 1 (SGK Bảng 28.1)
| Chất, vật liệu | Khả năng dẫn nhiệt |
|---|---|
| Len | 2 |
| Gỗ | 7 |
| Nước | 25 |
| Thuỷ tinh | 44 |
| Đất | 65 |
| Thép | 2860 |
| Nhôm | 8770 |
| Đồng | 17 370 |
Dạng bài
Chọn vật dẫn nhiệt tốt hay cách nhiệt tốt
- 1 Với từng bộ phận, hỏi: cần truyền nhiệt (nấu, đun) hay giữ nhiệt, chống bỏng?
- 2 Cần truyền nhiệt ⇒ chọn vật có số trong Bảng 28.1 lớn (kim loại).
- 3 Cần giữ nhiệt hay tránh bỏng ⇒ chọn số nhỏ (gỗ, len, không khí).
- 4 Kiểm tra: so hai số trong bảng, vật được chọn dẫn nhiệt hơn hẳn (hoặc kém hẳn) vật còn lại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Làm cán chảo bằng kim loại "cho bền". Kim loại dẫn nhiệt rất tốt nên cán cũng nóng theo và bỏng tay.
Vì sao chảo có thân bằng kim loại mà cán bằng gỗ? (Đồng 17 370; gỗ 7.)
Hướng dẫn giải
2 🌊 Đối lưu
Thí nghiệm SGK: quan sát gì, thấy gì
- ✦Hai ống nghiệm đựng nước, ống (1) có viên sáp ở đáy, ống (2) có viên sáp ở miệng.
- ✦Đun nóng nước gần miệng ống (1): nước ở miệng sôi mà viên sáp ở đáy không chảy.
- ✦Đun nóng đáy ống (2): chỉ sau thời gian ngắn, sáp ở miệng chảy.
- ✦Thí nghiệm hạt thuốc tím: đun đáy bình thấy nước nóng đi lên, nước lạnh ở trên đi xuống; các dòng ngược chiều này là dòng đối lưu.
Cần nhớ
- ✦Chất lỏng và chất khí (gọi chung là chất lưu) dẫn nhiệt kém, nhưng vẫn truyền nhiệt tốt bằng đối lưu.
- ✦Đối lưu là sự truyền năng lượng bằng các dòng chất lưu di chuyển từ vùng nóng hơn lên vùng lạnh hơn.
- ✦Vì sao chất nóng đi lên (bổ sung): khi nóng, chất lưu nở ra, khối lượng riêng giảm, nhẹ hơn nên nổi lên; chất lạnh nặng hơn thì chìm xuống thế chỗ.
- ✦Đốt hai ngọn nến cạnh cánh quạt giấy: khí nóng bốc lên làm cánh quạt quay.
Dạng bài
Giải thích hiện tượng đối lưu
- 1 Tìm chỗ được làm nóng (hoặc làm lạnh) trong chất lỏng, chất khí.
- 2 Chất lưu ở đó nóng lên, nhẹ đi, đi lên; chất lưu lạnh hơn chìm xuống thế chỗ.
- 3 Nói rõ dòng chuyển động vòng mang năng lượng đi khắp nơi.
- 4 Kiểm tra: dòng đi lên ở chỗ nóng, đi xuống ở chỗ lạnh ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đặt nguồn nóng ở mặt nước cho "nhanh sôi". Nước nóng nổi ở trên, không tạo dòng đối lưu, chỉ lớp mặt nóng còn đáy vẫn lạnh.
Vì sao khi đun nước phải đặt bếp ở đáy ấm, còn máy điều hoà thường lắp cao sát trần?
Hướng dẫn giải
3 ☀️ Bức xạ nhiệt và hiệu ứng nhà kính
Thí nghiệm SGK: quan sát gì, thấy gì
- ✦Bình thuỷ tinh sơn đen có nhiệt kế bên trong; bật đèn điện dây tóc: nhiệt độ trong bình tăng dần.
- ✦Đặt tấm gỗ dày chắn giữa đèn và bình: nhiệt độ giảm dần về lúc đầu.
- ✦Không khí dẫn nhiệt kém, nên nhiệt đến bình chủ yếu bằng tia nhiệt truyền thẳng từ đèn; tấm gỗ chắn lại như chắn ánh sáng nên bình nguội dần.
Cần nhớ
- ✦Tia nhiệt giống tia sáng ở chỗ mang năng lượng, truyền thẳng, phản xạ, không xuyên qua vật chắn sáng. Vật nhận tia nhiệt thì nóng lên.
- ✦Bức xạ nhiệt là sự truyền năng lượng bằng tia nhiệt; truyền được cả trong chân không, nên Mặt Trời mới truyền năng lượng tới Trái Đất được.
- ✦Mặt ngoài xù xì, sẫm màu thì hấp thụ tia nhiệt mạnh. Mặt ngoài nhẵn, sáng màu thì phản xạ tia nhiệt mạnh.
- ✦Phích (bình thuỷ): hai lớp thuỷ tinh có chân không ở giữa (chặn dẫn nhiệt và đối lưu), hai mặt đối diện tráng bạc (phản xạ tia nhiệt), có nút đậy kín.
Bề mặt khoảng 6000 °C nên bức xạ nhiệt mạnh, dễ xuyên qua khí quyển và các lớp kính trong suốt.
Bề mặt khoảng 18 °C nên bức xạ nhiệt yếu, không xuyên qua được khí quyển và kính trong suốt, bị giữ lại.
Hiệu ứng nhà kính
- ✦Nhà lồng kính giữ nhiều năng lượng Mặt Trời: bức xạ mạnh của Mặt Trời xuyên qua kính, còn bức xạ yếu của vật bên trong không thoát ra được. Tác dụng này gọi là hiệu ứng nhà kính.
- ✦Khí quyển bao quanh Trái Đất cũng giữ bức xạ nhiệt của Trái Đất, làm bề mặt Trái Đất và không khí nóng lên: hiệu ứng nhà kính khí quyển. Khí carbon dioxide (CO₂) đóng vai trò quan trọng nhất.
- ✦Giảm tác hại: giảm khí thải CO₂ (tiết kiệm điện, dùng năng lượng sạch, đi xe đạp hay xe buýt), trồng thêm cây xanh.
Dạng bài
Chọn màu và bề mặt để hấp thụ hay phản xạ tia nhiệt
- 1 Xác định cần nhận nhiều nhiệt (hấp thụ) hay tránh nóng (phản xạ).
- 2 Muốn hấp thụ ⇒ mặt xù xì, sẫm màu. Muốn phản xạ ⇒ mặt nhẵn, sáng màu.
- 3 Nêu hệ quả: vật nhận nhiều hay ít tia nhiệt thì nóng nhanh hay chậm.
- 4 Kiểm tra: màu sáng, nhẵn thì phản xạ tốt nên ít nóng hơn ngoài nắng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng áo trắng "không nhận nhiệt". Áo trắng vẫn hấp thụ một phần, chỉ là ít hơn áo đen vì phản xạ nhiều hơn.
Vì sao mùa hè người ta thường mặc áo màu trắng, ít mặc áo đen?
Hướng dẫn giải
4 🔍 Nhận ra cách truyền nhiệt trong đời sống
Ba cách truyền nhiệt
| Dẫn nhiệt | Đối lưu | Bức xạ nhiệt | |
|---|---|---|---|
| Môi trường | Chủ yếu chất rắn | Chất lỏng, khí | Mọi môi trường, kể cả chân không |
| Cách truyền | Phân tử va chạm nhau | Dòng chất lưu chuyển động | Tia nhiệt |
| Ví dụ | Cán thìa nóng lên | Nước đun nóng đáy ấm | Mặt Trời sưởi ấm Trái Đất |
Dạng bài
Chọn cách truyền nhiệt chủ yếu
- 1 Xác định môi trường giữa nơi nóng và nơi lạnh: rắn, lỏng/khí hay chân không.
- 2 Rắn ⇒ dẫn nhiệt. Lỏng, khí ⇒ đối lưu (nếu có dòng chảy). Chân không hay tia từ nguồn nóng ⇒ bức xạ.
- 3 Nếu một chuỗi nhiều đoạn, chọn cách cho từng đoạn.
- 4 Kiểm tra: cách chọn phải khớp môi trường (rắn không có đối lưu; chân không chỉ có bức xạ) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói nhiệt từ Mặt Trời tới Trái Đất truyền bằng dẫn nhiệt hay đối lưu qua không khí. Khoảng không gian giữa hai bên là chân không nên chỉ có bức xạ nhiệt.
Đun nước trong nồi nhôm trên bếp. Nhiệt đi qua đáy nồi và trong nước bằng cách nào?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Dẫn nhiệt
- 1Nhận biết
Dẫn nhiệt là sự truyền năng lượng trực tiếp từ phân tử có động năng lớn hơn sang phân tử có động năng nhỏ hơn thông qua:
- 2Thông hiểu
Đốt nóng đầu A thanh đồng. Xếp các đinh sáp theo thứ tự rơi xuống (a gần A nhất, e xa nhất):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai (theo SGK Bảng 28.1)?
a)Chất rắn dẫn nhiệt tốt, chất lỏng và chất khí dẫn nhiệt kém.
b)Gỗ dẫn nhiệt tốt hơn thép.
c)Nhôm dẫn nhiệt tốt hơn nước.
- 4Thông hiểu
Chảo có cán bằng gỗ hoặc nhựa vì:
- 5Vận dụng
Nhà mái ngói mùa hè mát hơn, mùa đông ấm hơn nhà mái tôn. Giải thích hợp lí nhất là:
Đối lưu
- 1Nhận biết
Đối lưu xảy ra trong:
- 2Thông hiểu
Đun nóng nước gần miệng ống nghiệm, viên sáp ở đáy ống không chảy. Lí do là:
- 3Thông hiểu
Đun nóng đáy ống nghiệm thì viên sáp ở miệng ống chảy. Nhiệt đã tới miệng ống chủ yếu bằng:
- 4Vận dụng
Đốt hai ngọn nến hai bên cánh quạt giấy treo phía trên, cánh quạt quay. Vì sao?
- 5Vận dụng
Lò sưởi thường đặt thấp, điều hoà làm mát thường lắp cao. Điểm chung trong cách làm là:
Bức xạ nhiệt, nhà kính
- 1Nhận biết
Hình thức truyền nhiệt nào có thể xảy ra trong chân không?
- 2Nhận biết
Khí đóng vai trò quan trọng nhất trong hiệu ứng nhà kính khí quyển là:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai về tia nhiệt?
a)Tia nhiệt truyền thẳng và có thể phản xạ.
b)Tia nhiệt xuyên qua được tấm gỗ dày.
c)Tia nhiệt chỉ truyền được khi có không khí.
- 4Thông hiểu
Mặt ngoài của vật như thế nào thì hấp thụ tia nhiệt mạnh nhất?
- 5Thông hiểu
Đứng gần bếp lửa ta thấy nóng ở mặt hướng về bếp. Nhiệt năng cơ thể nhận được chủ yếu do:
- 6Vận dụng
Phích nước nóng có hai lớp thuỷ tinh, giữa là chân không, hai mặt đối diện tráng bạc, nút đậy kín. Vai trò đúng của các bộ phận là:
- 7Vận dụng
Cốc nước đặt trong lồng kính ngoài nắng nóng hơn cốc đặt ngoài lồng. Giải thích đúng là:
Nhận ra cách truyền nhiệt
- 1Thông hiểu
Nhúng một đầu thìa kim loại vào cốc nước nóng, cán thìa nóng dần lên. Đó là:
- 2Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Chất rắn truyền nhiệt bằng đối lưu.
b)Nhiệt từ Mặt Trời tới Trái Đất truyền bằng bức xạ nhiệt.
c)Trong chất lỏng, nhiệt truyền chủ yếu bằng đối lưu.
- 3Vận dụng
Đun nước trong nồi nhôm trên bếp. Nhiệt qua đáy nồi và trong nước lần lượt bằng:
- 4Vận dụng
Xe đỗ ngoài nắng, ghế bọc da đen nóng hơn ghế bọc vải trắng. Cách truyền nhiệt chủ yếu và lí do là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi nhận ra cách truyền nhiệt trong tình huống đời sống (thìa nóng, đun nước, ngồi cạnh lửa, Mặt Trời) và giải thích vì sao chọn vật dẫn nhiệt hay cách nhiệt.
- •Hay có câu chọn màu áo, vật liệu và câu hỏi về phích, hiệu ứng nhà kính (nhắc CO₂).
- •Là nền cho các chủ đề môi trường, biến đổi khí hậu ở các lớp trên và cho nhiệt học, truyền nhiệt ở Vật lí THPT.
24. Sự nở vì nhiệt