Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 18 · ⚡ Vật lí

Hiện tượng nhiễm điện do cọ xát

Giải thích được vì sao cọ xát làm vật nhiễm điện và dự đoán được hai vật nhiễm điện sẽ đẩy hay hút nhau.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 20

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Vật cọ xát với vật khác có thể hút các vật nhẹ (mẩu giấy vụn): ta nói vật đó nhiễm điện hay mang điện tích.
  • 2Có hai loại điện tích: dương (+) và âm (−). Thuỷ tinh cọ lụa mang điện dương; nhựa cọ len mang điện âm (quy ước).
  • 3Vật nhiễm điện cùng dấu thì đẩy nhau, khác dấu thì hút nhau.
  • 4Nguyên nhân: khi cọ xát, electron dịch chuyển từ vật này sang vật kia. Vật mất electron nhiễm điện dương, vật nhận thêm electron nhiễm điện âm.
  • 5⚠️ Cọ xát không tạo ra điện tích mới, chỉ chuyển electron. Hai vật cọ xát với nhau luôn nhiễm điện trái dấu.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo đũa nhựa qua lại trên vải len (hoặc đũa thuỷ tinh trên lụa) để thấy electron chuyển sang, rồi đưa đũa tới giấy vụn cho giấy bay lên bám và tới đũa nhựa treo để thấy cùng dấu đẩy, khác dấu hút.

Electron đã chuyển

0

đũa nhựa

0

vải len

0

Đũa nhựa chưa nhiễm điện

Số electron bằng số điện tích dương: trung hoà, không hút giấy. Kéo đũa qua lại trên vải len.

Mô hình đơn giản hoá: chỉ vẽ điện tích thừa/thiếu (vật nào cũng có rất nhiều điện tích + và − bằng nhau); electron bay thành chấm và số electron là minh hoạ, thật ra hàng tỉ electron chuyển sang.

1 🧲 Vật nhiễm điện

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 7 bạn đã học cấu tạo nguyên tử: hạt nhân mang điện dương, electron mang điện âm chuyển động xung quanh, nguyên tử trung hoà về điện.
  • ✦Lớp 8 dùng chính cấu tạo đó để giải thích một hiện tượng quen thuộc: cọ xát làm vật nhiễm điện, và mở đầu cho chương Điện.

Dạng bài

Kiểm tra một vật có nhiễm điện không (Thí nghiệm 1 SGK)

  1. 1 Đưa đũa nhựa chưa cọ xát lại gần mẩu giấy vụn: giấy không bị hút (đối chứng).
  2. 2 Cọ đũa nhựa vào mảnh vải len, rồi đưa lại gần mẩu giấy vụn.
  3. 3 Làm tương tự với đũa thuỷ tinh cọ vào mảnh vải lụa.
  4. 4 Kiểm tra: vật nào hút được giấy vụn sau khi cọ (mà trước khi cọ thì không) là vật đã nhiễm điện ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng bất kì vật nào đưa lại gần cũng hút giấy. Vật chưa nhiễm điện không hút; phải so sánh trước và sau khi cọ.

📏
Làm mẫu

Thước nhựa để yên không hút giấy vụn. Cọ thước vào tóc khô một lúc thì giấy vụn bị hút dính lên thước. Kết luận gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ➕ Hai loại điện tích, đẩy và hút

Quy ước dấu điện tích (SGK)

Cọ xátĐiện tích trên vật
Đũa thuỷ tinh cọ vải lụaDương (+)
Đũa nhựa cọ vải lenÂm (−)
🔁 Cùng dấu

Hai đũa nhựa cùng cọ len, hoặc hai đũa thuỷ tinh cùng cọ lụa: đẩy nhau.

🧲 Khác dấu

Đũa nhựa cọ len và đũa thuỷ tinh cọ lụa: hút nhau.

Dạng bài

Dự đoán hai vật nhiễm điện đẩy hay hút

  1. 1 Xác định dấu điện tích của mỗi vật (từ cách cọ xát, hoặc từ dữ kiện).
  2. 2 So dấu: cùng dấu ⇒ đẩy nhau; khác dấu ⇒ hút nhau.
  3. 3 Nếu chưa biết dấu một vật: dùng vật đã biết dấu thử. Đẩy ⇒ cùng dấu.
  4. 4 Kiểm tra: đẩy nhau là kết luận chắc chắn cùng dấu; hút nhau thì còn có thể do vật kia chưa nhiễm điện ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy hai vật hút nhau liền kết luận cả hai nhiễm điện trái dấu. Một vật nhiễm điện cũng hút vật chưa nhiễm điện (giấy vụn), nên chỉ "đẩy nhau" mới chắc chắn cùng dấu.

🎯
Làm mẫu

Ba quả cầu nhỏ nhẹ A, B, C. A đẩy B, B hút C. Biết C mang điện âm. Quả cầu A mang điện gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 ⚛️ Giải thích bằng electron

Cần nhớ

  • ✦Bình thường số điện tích dương (hạt nhân) bằng số điện tích âm (electron), vật trung hoà về điện, nên không hút giấy.
  • ✦Chỉ electron dịch chuyển được từ vật này sang vật kia khi cọ xát; hạt nhân thì không.
  • ✦Vật nhận thêm electron ⇒ thừa điện tích âm ⇒ nhiễm điện âm. Vật mất bớt electron ⇒ thừa điện tích dương ⇒ nhiễm điện dương.

Hai ví dụ trong SGK

Cọ xátElectron điKết quả
Thuỷ tinh với lụaTừ thuỷ tinh sang lụaThuỷ tinh (+), lụa (−)
Nhựa với lenTừ len sang nhựaNhựa (−), len (+)

Dạng bài

Tìm dấu điện tích của hai vật sau khi cọ xát

  1. 1 Xác định vật nào mất electron, vật nào nhận electron.
  2. 2 Vật mất electron ⇒ dương; vật nhận electron ⇒ âm.
  3. 3 Hai vật nhiễm điện trái dấu, và số electron mất bằng số electron nhận.
  4. 4 Kiểm tra: hai vật vừa cọ xát xong đưa lại gần phải hút nhau ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nói "cọ xát sinh ra điện tích". Thực ra điện tích có sẵn trong nguyên tử, cọ xát chỉ làm electron chuyển từ vật này sang vật kia.

🧪
Làm mẫu

Cọ xát đũa nhựa vào vải len thì electron dịch chuyển từ len sang đũa nhựa. Mỗi vật nhiễm điện gì? Đưa len lại gần đũa thì có hiện tượng gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 ⚡ Nhiễm điện trong đời sống

Dạng bài

Giải thích hiện tượng đời sống bằng nhiễm điện

  1. 1 Tìm hai vật cọ xát với nhau (tóc với lược, cánh quạt với không khí, khăn với kính…).
  2. 2 Nói rõ vật nào nhiễm điện nhờ cọ xát.
  3. 3 Vật nhiễm điện hút vật nhẹ (bụi, sợi tóc, vải vụn).
  4. 4 Kiểm tra: hiện tượng hay xảy ra khi thời tiết khô và chỉ có khi có cọ xát ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng bụi bám vì cánh quạt dính hoặc bẩn sẵn. Lý do chính là bụi nhẹ bị cánh quạt nhiễm điện hút.

🌀
Làm mẫu

Vì sao cánh quạt điện dùng một thời gian thì bụi bám nhiều ở cánh quạt?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Điện nghiệm (SGK Hình 20.4)

  • ✦Điện nghiệm phát hiện vật có nhiễm điện hay không: thanh kim loại có quả cầu ở trên, đầu dưới gắn hai lá kim loại mỏng đặt trong hộp kín.
  • ✦Chạm vật vào quả cầu: nếu hai lá xoè ra thì vật nhiễm điện, vì hai lá nhiễm điện cùng dấu nên đẩy nhau. Góc xoè càng lớn thì vật nhiễm điện càng mạnh.

Sấm sét và cách phòng tránh (SGK)

  • ✦Trong luồng không khí bốc lên cao khi mưa dông, các giọt nước cọ xát mạnh làm đám mây nhiễm điện. Hai đám mây tích điện trái dấu hay đám mây với mặt đất phóng điện ⇒ tia sét; không khí nóng lên đột ngột, nở ra phát tiếng sấm.
  • ✦Khi ở trong nhà: đứng xa cửa sổ, tránh chỗ ẩm ướt, rút phích cắm thiết bị điện, không dùng điện thoại cắm sạc.
  • ✦Khi ở ngoài trời: không trú dưới tán cây cao, tránh khu vực cao hơn xung quanh, tránh xa vật kim loại như xe đạp, xe máy, hàng rào sắt.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧲

Vật nhiễm điện

  1. 1
    Nhận biết

    Sau khi bị cọ xát, vật nhiễm điện có tính chất nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Đũa nhựa chưa cọ xát hút được giấy vụn.

    b)Đũa thuỷ tinh cọ vào lụa cũng hút được giấy vụn.

    c)Chỉ đũa nhựa mới nhiễm điện khi cọ xát.

  3. 3
    Thông hiểu

    Xếp các bước Thí nghiệm 1 theo thứ tự:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn cọ quả bóng bay vào áo len rồi áp lên tường, bóng dính lại. Giải thích đúng nhất là:

➕

Hai loại điện tích

  1. 1
    Nhận biết

    Theo quy ước, điện tích xuất hiện trên đũa thuỷ tinh sau khi cọ vào vải lụa là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Hai vật nhiễm điện cùng dấu khi đưa lại gần nhau sẽ:

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai đũa nhựa cùng cọ vào vải len, đưa đũa này lại gần đũa kia đang treo. Hiện tượng là:

  4. 4
    Thông hiểu Đưa đũa thuỷ tinh đã cọ lụa lại gần đũa nhựa đã cọ len treo trên giá, hai đũa nhau.
  5. 5
    Vận dụng

    Ba quả cầu nhẹ M, N, P: M đẩy N, N hút P. Biết P nhiễm điện dương. Kết luận đúng là:

  6. 6
    Vận dụng

    Quả cầu Q đã biết mang điện dương. Đưa vật R lại gần thì Q bị đẩy ra. Kết luận chắc chắn là:

⚛️

Giải thích bằng electron

  1. 1
    Nhận biết

    Khi cọ xát làm vật nhiễm điện, hạt nào dịch chuyển từ vật này sang vật kia?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Khi cọ thuỷ tinh vào lụa, electron chuyển từ thuỷ tinh sang lụa nên thuỷ tinh nhiễm điện dương.

    b)Vật nhiễm điện dương là vật đã nhận thêm electron.

    c)Cọ xát tạo ra các electron mới.

  3. 3
    Thông hiểu Cọ đũa nhựa vào vải len, electron dịch chuyển từ sang đũa nhựa nên đũa nhựa nhiễm điện .
  4. 4
    Thông hiểu

    Trước khi cọ xát, đũa nhựa không hút giấy vụn vì:

  5. 5
    Vận dụng

    Cọ đũa nhựa vào vải len, rồi đưa chính mảnh vải len lại gần đũa nhựa. Chúng sẽ:

  6. 6
    Vận dụng

    Hai vật A và B cọ xát vào nhau. Sau đó A nhiễm điện dương. Phát biểu đúng là:

⚡

Nhiễm điện trong đời sống

  1. 1
    Nhận biết

    Điện nghiệm dùng để:

  2. 2
    Thông hiểu

    Hai lá kim loại của điện nghiệm xoè ra vì:

  3. 3
    Thông hiểu

    Góc xoè của hai lá điện nghiệm càng lớn thì:

  4. 4
    Vận dụng

    Vào ngày hanh khô, lau kính cửa sổ bằng khăn bông khô thì sau đó vẫn thấy bụi bông bám vào kính. Vì sao?

  5. 5
    Vận dụng

    Có giông sét. Cách làm nào đúng?

    a)Rút phích cắm thiết bị điện trước lúc có giông.

    b)Ở ngoài trời, trú mưa dưới tán cây cao.

    c)Ở trong nhà, đứng xa cửa sổ và tránh chỗ ẩm ướt.

    d)Vừa dùng điện thoại đang cắm sạc vừa đứng gần ổ điện.

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa kỳ hay hỏi giải thích hiện tượng (lược nhựa hút tóc, bụi bám quạt, bóng bay dính tường) bằng cọ xát và nhiễm điện, và dự đoán đẩy hay hút khi biết dấu điện tích.
  • •Câu chuyển electron: vật mất electron thì dương, nhận electron thì âm; hay mất điểm khi nói "cọ xát sinh ra điện tích".
  • •Là nền cho dòng điện, mạch điện ngay sau trong KHTN 8, cho điện trường ở Vật lí THPT, và cho phần an toàn điện, sét trong đời sống.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
19. Dòng điện, nguồn điện. Mạch điện đơn giản