Dòng điện, nguồn điện. Mạch điện đơn giản
Giải thích được khi nào mạch có dòng điện, phân biệt được vật dẫn điện với vật cách điện, và vẽ được sơ đồ mạch điện có chỉ chiều dòng điện.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 21, Bài 22
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dòng điện là dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện. Nguồn điện (pin, acquy…) cung cấp năng lượng điện và có hai cực: dương (+), âm (−).
- 2Vật dẫn điện cho dòng điện chạy qua (các kim loại); vật cách điện thì không (nhựa, cao su, sứ, thuỷ tinh, gỗ khô).
- 3Mạch điện đơn giản gồm nguồn điện, dây nối, công tắc và thiết bị tiêu thụ điện. Chỉ có dòng điện khi mạch kín.
- 4Chiều quy ước của dòng điện: từ cực dương của nguồn, qua dây nối và thiết bị, tới cực âm.
- 5Cầu chì, cầu dao tự động, rơle bảo vệ hoặc điều khiển mạch; chuông điện báo tín hiệu bằng âm thanh.
- 6⚠️ Có pin chưa chắc có dòng điện. Công tắc mở hay một mối nối lỏng là mạch hở, đèn tắt dù pin còn tốt.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo pin, bóng đèn, công tắc, dây nối và vật cần thử (lá đồng, ruột bút chì, thước nhựa, gỗ khô, thuỷ tinh) vào 4 chỗ trên khung: mạch kín thì đèn sáng, dòng điện chạy từ cực +; chạm công tắc để đóng/mở, chạm pin để đảo cực, bấm "Xem sơ đồ kí hiệu" để vẽ lại bằng kí hiệu.
Kéo đồ từ khay vào 4 chỗ trên khung.
Kéo vào khung (hoặc chạm món rồi chạm chỗ). Chạm công tắc để đóng/mở, chạm pin để đảo cực, chạm vật khác để gỡ.
Khung còn trống
Kéo pin, bóng đèn, công tắc và dây nối vào 4 chỗ trên khung (hoặc chạm món ở khay rồi chạm chỗ).
Bảng thử vật dẫn điện (Hình 21.2)
Dẫn điện (đèn sáng)
…
Cách điện (đèn tắt)
…
Đặt một vật vào chỗ nối của mạch có pin, đèn, công tắc đóng. Đã thử 0/5 vật.
Chấm chạy trên dây là mô hình đơn giản hoá cho chiều quy ước: từ cực + qua dây và thiết bị về cực −. Trong sơ đồ, vạch dài là cực dương.
1 ⚡ Dòng điện và nguồn điện
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Bài nhiễm điện ngay trước đã cho bạn biết hạt mang điện (electron) chuyển từ vật này sang vật khác; ở lớp 7 bạn cũng đã nối pin với cuộn dây để làm nam châm điện.
- ✦Lớp 8 gọi tên điều đó: dòng điện là dòng hạt mang điện chuyển dời có hướng, nguồn điện là thứ duy trì nó, và bạn bắt đầu vẽ sơ đồ mạch điện bằng kí hiệu.
Hạt mang điện chuyển dời có hướng. Trong thí nghiệm hai điện nghiệm: nối hai quả cầu bằng thanh kim loại thì điện nghiệm A giảm độ xoè, B xoè ra vì hạt mang điện chạy qua thanh.
Cung cấp năng lượng điện cho dụng cụ điện hoạt động. Pin, acquy có hai cực: cực dương (+) và cực âm (−).
Pin Volta: nguồn điện đầu tiên
- ✦Năm 1800, Volta chế tạo pin điện đầu tiên: hai bản kim loại đồng và kẽm nhúng trong dung dịch acid loãng.
- ✦Bản đồng thành cực dương, bản kẽm thành cực âm; nối hai cực bằng dây dẫn thì trong dây có dòng điện.
Dạng bài
Xét xem mạch có dòng điện hay không
- 1 Tìm nguồn điện và hai cực của nó.
- 2 Lần theo dây từ cực này qua các thiết bị tới cực kia: có vòng liền không? Công tắc đóng chưa, mối nối có chặt không?
- 3 Có nguồn và vòng kín thì có dòng điện; thiếu một trong hai thì không.
- 4 Kiểm tra: tháo một dây ra làm đứt vòng, dòng điện phải tắt theo ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy pin còn tốt liền kết luận "phải có dòng điện". Pin chỉ là nguồn; thiếu vòng kín thì viên pin vẫn không có dòng điện nào chạy qua.
Mạch gồm pin, bóng đèn, công tắc và dây nối. Đèn không sáng dù pin và bóng đèn còn tốt. Nêu nguyên nhân có thể nhất.
Hướng dẫn giải
2 🔌 Vật dẫn điện và vật cách điện
Cần nhớ
- ✦Vật dẫn điện là vật cho dòng điện chạy qua, thường gặp là các vật làm bằng kim loại (đồng, nhôm…). Ruột bút chì (than chì) cũng dẫn điện.
- ✦Vật cách điện (vật không dẫn điện) không cho dòng điện chạy qua: nhựa, cao su, sứ, thuỷ tinh, gỗ khô.
- ✦Dây điện dùng cả hai: lõi kim loại để dẫn điện, vỏ nhựa bọc ngoài để cách điện cho người dùng an toàn.
Phân loại vật liệu thường gặp
| Vật dẫn điện | Vật cách điện |
|---|---|
| Đồng, nhôm, sắt (kim loại) | Nhựa, cao su |
| Ruột bút chì (than chì) | Gỗ khô |
| Lá đồng, lá nhôm trong thí nghiệm | Thuỷ tinh, sứ |
Dạng bài
Thử một vật bằng mạch kiểm tra
- 1 Lắp mạch: pin, công tắc, bóng đèn, dây nối và hai kẹp để kẹp vào hai đầu vật cần thử.
- 2 Kẹp vật vào hai kẹp (kẹp vào chỗ không có sơn, vỏ bọc) rồi đóng công tắc.
- 3 Đèn sáng thì vật dẫn điện; đèn không sáng thì vật cách điện.
- 4 Kiểm tra: thay vật bằng một đoạn dây đồng, đèn phải sáng, chứng tỏ mạch thử còn tốt ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Kẹp vào lớp sơn hoặc vỏ nhựa của một thanh kim loại, thấy đèn tắt liền kết luận "kim loại này cách điện". Phải kẹp vào chỗ kim loại trần mới thử đúng.
Thử lần lượt lá đồng, lá nhôm và lá nhựa trong mạch kiểm tra. Đèn sáng với lá đồng và lá nhôm, tắt với lá nhựa. Rút ra nhận xét.
Hướng dẫn giải
3 📐 Sơ đồ mạch điện và chiều dòng điện
Kí hiệu các bộ phận (SGK Bảng 22.1)
| Thiết bị | Kí hiệu | Cách nhận |
|---|---|---|
| Nguồn điện (pin, acquy) | Hai vạch song song, ghi dấu + và − | Vạch dài hơn là cực dương |
| Bóng đèn | Vòng tròn có dấu ✕ bên trong | Hai đầu nối ra hai bên |
| Dây nối | Đoạn thẳng | Nối liền các bộ phận |
| Công tắc | Đóng: hai chấm nối liền. Mở: đoạn gãy chếch lên | Mở thì mạch hở |
| Điện trở | Hình chữ nhật nhỏ nằm trên dây | Gặp lại ở bài sau |
| Ampe kế · Vôn kế | Vòng tròn chứa chữ A · chữ V, có dấu + và − | Dùng ở bài đo I và U |
Dạng bài
Vẽ sơ đồ mạch điện và chỉ chiều dòng điện
- 1 Liệt kê các bộ phận (nguồn, công tắc, thiết bị) rồi vẽ mỗi bộ phận bằng kí hiệu quy ước.
- 2 Nối các kí hiệu bằng dây thẳng thành một vòng kín, các góc vuông cho dễ đọc.
- 3 Tìm cực dương (vạch dài, dấu +) của nguồn.
- 4 Vẽ mũi tên đi ra từ cực dương, qua dây và thiết bị, vào cực âm. Kiểm tra: mũi tên không ngược chiều ở chỗ nào, và electron chạy ngược lại mũi tên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Vẽ mũi tên theo chiều chạy của electron (từ cực âm sang cực dương). Chiều quy ước là từ cực dương sang cực âm; electron mang điện âm nên đi ngược chiều quy ước.
Sơ đồ có pin ở cạnh trên, cực dương ở bên phải; bóng đèn ở cạnh dưới; công tắc đóng ở cạnh trái. Dòng điện chạy trên cạnh phải theo chiều nào?
Hướng dẫn giải
Các bóng đèn nằm liền nhau trên một đường duy nhất. Tháo một bóng ra thì mạch hở, cả dây tắt (dây đèn trang trí kiểu cũ).
Dòng điện rẽ vào nhiều nhánh rồi nhập lại. Tháo một bóng thì nhánh kia vẫn kín, đèn kia vẫn sáng (đèn trong nhà).
4 🛡️ Cầu chì, cầu dao tự động, rơle, chuông điện
Mỗi thiết bị làm việc gì
| Thiết bị | Công dụng | Cần nhớ |
|---|---|---|
| Cầu chì | Có đoạn dây chì nóng chảy ở nhiệt độ thấp; dòng điện tăng quá mức thì dây chì chảy, ngắt mạch | Chảy rồi phải thay dây mới |
| Cầu dao tự động | Tự ngắt mạch khi dòng điện tăng đột ngột để thiết bị không hỏng | Sửa xong thì đóng lại dùng tiếp |
| Rơle | Điều khiển đóng, ngắt mạch điện tự động, hay dùng cho dòng lớn | Không cần người tác động trực tiếp như công tắc |
| Chuông điện | Ứng dụng nam châm điện, phát âm thanh khi có dòng điện chạy qua | Báo tín hiệu bằng âm thanh |
Dạng bài
Chọn thiết bị cho đúng nhiệm vụ
- 1 Xác định nhiệm vụ: bảo vệ mạch khi dòng tăng quá mức, điều khiển đóng ngắt tự động, hay báo bằng âm thanh?
- 2 Bảo vệ thì chọn cầu chì (dùng một lần) hoặc cầu dao tự động (dùng lại được); điều khiển tự động thì rơle; báo âm thanh thì chuông điện.
- 3 Đặt thiết bị bảo vệ trên đường dòng điện đi vào mạch cần bảo vệ.
- 4 Kiểm tra: khi có sự cố, mạch phải tự ngắt trước khi dây dẫn kịp nóng lên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thay dây chì đã đứt bằng sợi dây đồng "cho bền, khỏi đứt". Dây đồng không chảy khi dòng quá lớn nên mạch không được ngắt, dây dẫn có thể nóng lên gây cháy.
Mạch điện trong phòng thỉnh thoảng bị dòng điện tăng đột ngột. Cần thiết bị tự ngắt mạch, sửa xong thì dùng lại được. Chọn gì?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Dòng điện và nguồn điện
- 1Nhận biết
Dòng điện là gì?
- 2Thông hiểu
Viên pin còn tốt nằm trong ngăn kéo nhiều tháng. Vì sao không có dòng điện nào chạy qua nó?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Pin và acquy là nguồn điện, đều có hai cực: dương (+) và âm (−).
b)Nguồn điện cung cấp năng lượng điện để các dụng cụ điện hoạt động.
c)Chỉ cần có nguồn điện thì mạch luôn có dòng điện, kể cả khi công tắc mở.
- 4Thông hiểu Muốn đèn sáng, mạch phải có nguồn điện và phải là mạch .
- 5Vận dụng
Mạch có pin, công tắc, bóng đèn, dây nối; đèn không sáng. Bạn thay cùng lúc pin mới và bóng mới thì đèn sáng. Kết luận chắc chắn nhất là gì?
Vật dẫn điện, vật cách điện
- 1Nhận biết
Vật nào sau đây là vật cách điện?
- 2Thông hiểu Đóng công tắc, đèn trong mạch kiểm tra sáng khi kẹp lá nhôm vào hai kẹp. Vậy nhôm là vật .
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Các vật làm bằng kim loại thường là vật dẫn điện.
b)Gỗ khô, sứ và cao su là vật cách điện.
c)Vỏ nhựa bọc dây điện để dây dẫn điện tốt hơn.
- 4Thông hiểu
Vì sao dây điện trong nhà có lõi kim loại và vỏ bọc nhựa?
- 5Vận dụng
Bạn kẹp hai kẹp của mạch kiểm tra vào hai đầu một thanh kim loại đã sơn kín thì đèn không sáng. Nên làm gì trước khi kết luận thanh này cách điện?
Sơ đồ mạch điện
- 1Nhận biết
Trong kí hiệu của pin, vạch dài hơn là cực nào?
- 2Thông hiểu
Quy ước chiều dòng điện trong mạch điện là chiều:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Dòng điện một chiều do pin, acquy cung cấp có chiều không đổi.
b)Trong dây kim loại, electron chạy cùng chiều quy ước của dòng điện.
c)Trong sơ đồ mạch điện, phải vẽ đúng hình dáng thật của pin và bóng đèn.
- 4Thông hiểu
Một dây đèn trang trí cháy một bóng thì cả dây tắt. Các bóng trong dây được mắc:
- 5Vận dụng
Sơ đồ có pin ở cạnh dưới, cực dương ở bên trái; bóng đèn ở cạnh trên; công tắc đóng. Trên cạnh trái, dòng điện và electron chạy theo chiều nào?
- 6Vận dụng
Nhà bạn có ba bóng đèn, mỗi bóng bật tắt riêng và một bóng cháy thì hai bóng kia vẫn sáng. Cách mắc và lí do đúng là:
Thiết bị bảo vệ và báo hiệu
- 1Nhận biết
Bộ phận cơ bản của cầu chì là gì?
- 2Thông hiểu
Chuông điện là thiết bị ứng dụng hoạt động của:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Cầu dao tự động ngắt mạch khi dòng điện tăng đột ngột; sửa xong thì đóng lại để dùng tiếp.
b)Rơle có tác dụng điều khiển đóng, ngắt mạch điện tự động.
c)Cầu chì đã chảy vẫn dùng lại được, chỉ cần nối lại dây chì.
- 4Thông hiểu
Điểm khác chính giữa rơle và công tắc thông thường là:
- 5Vận dụng
Cầu chì nhà bạn hay đứt, một người định thay bằng dây đồng to cho khỏi đứt. Vì sao không nên?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi: điều kiện để có dòng điện (nguồn + mạch kín), phân loại vật dẫn / cách điện, vẽ sơ đồ mạch điện bằng kí hiệu và chỉ chiều dòng điện.
- •Câu "đèn không sáng, tìm nguyên nhân" và câu đời sống về mắc nối tiếp / song song (đèn trong nhà, dây đèn trang trí).
- •Là nền cho cường độ dòng điện, hiệu điện thế (chủ điểm ngay sau), cho phần điện học của KHTN 9 (điện trở, đoạn mạch) và cho chương dòng điện, mạch điện ở Vật lí THPT.
20. Tác dụng của dòng điện