Dung dịch và nồng độ
Phân biệt được dung dịch chưa bão hoà và bão hoà, tính được độ tan, nồng độ phần trăm, nồng độ mol, rồi tính được lượng muối và nước cần để pha một dung dịch theo nồng độ cho trước.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 4
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dung dịch là hỗn hợp đồng nhất của chất tan và dung môi. Khối lượng dung dịch = khối lượng chất tan + khối lượng dung môi.
- 2Dung dịch bão hoà không hoà tan thêm được chất tan ở nhiệt độ đó; chưa bão hoà thì còn hoà tan thêm được.
- 3Độ tan S = (m chất tan : m nước) · 100, đơn vị g trong 100 g nước, ở nhiệt độ và áp suất xác định.
- 4Nồng độ phần trăm C% = (m chất tan : m dung dịch) · 100 %. Nồng độ mol CM = n chất tan : V dung dịch, đơn vị mol/L (M), V tính bằng lít.
- 5Muốn pha 100 g dung dịch muối ăn 0,9 %: cân 0,9 g muối khan, cho vào cốc, thêm nước cất cho đủ 100 g dung dịch rồi khuấy tan hết.
- 6⚠️ Mẫu số của C% là khối lượng dung dịch, không phải khối lượng nước: 20 g muối + 80 g nước cho 20 %, không phải 25 %.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thìa muối ăn, copper(II) sulfate hoặc nước vào cốc để thấy chất tan dần tới bão hoà rồi lắng đáy, C% hiện ngay, và kéo thanh nhiệt độ để độ tan đổi trên đồ thị.
Kéo thìa chất tan vào cốc, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.
Kéo vào cốc
1 🧂 Dung dịch, bão hoà và độ tan
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6 bạn đã biết hỗn hợp đồng nhất và huyền phù, nhũ tương. Lớp 7 bạn biết công thức hoá học và khối lượng phân tử của chất tan như NaCl hay CuSO₄.
- ✦Lớp 8 thêm cách đo mức đậm đặc của dung dịch bằng con số: độ tan, nồng độ phần trăm, nồng độ mol, và gắn nó với mol vừa học ở bài trước.
Ở nhiệt độ đó, dung dịch còn hoà tan thêm được chất tan. Cho thêm muối vào thì muối vẫn tan.
Dung dịch không hoà tan thêm được chất tan ở nhiệt độ đó. Cho thêm muối thì muối lắng dưới đáy cốc.
Thí nghiệm SGK: bốn cốc, 20 mL nước mỗi cốc
| Cốc | Cho vào | Quan sát |
|---|---|---|
| 1 | 1 thìa muối ăn | Muối tan hết, trong suốt: là dung dịch |
| 2 | 1 thìa copper(II) sulfate | Tan hết, dung dịch màu xanh: là dung dịch |
| 3 | 1 thìa sữa bột | Đục, có thể lắng: không phải dung dịch đồng nhất trong |
| 4 | 4 thìa muối ăn | Còn muối không tan ở đáy: dung dịch bão hoà ở nhiệt độ phòng |
Dạng bài
Tính độ tan của một chất
- 1 Xác định khối lượng chất đã hoà tan (không tính phần còn lắng lại không tan).
- 2 Xác định khối lượng nước đã dùng, ở dung dịch bão hoà.
- 3 Lập S = (m chất tan : m nước) · 100, đơn vị g trong 100 g nước.
- 4 Kiểm tra: đổi lại, trong 100 g nước hoà tan được đúng S gam chất đó ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Phải trừ phần muối chưa tan khỏi lượng đã cho. Lấy 30 : 50 · 100 = 60 là sai vì 4 g muối kia không hề tan.
Ở một nhiệt độ xác định, cho 30 g muối X vào 50 g nước, khuấy kĩ thì còn lại 4 g muối không tan. Tính độ tan của muối X.
Hướng dẫn giải
Độ tan thay đổi thế nào
- ✦Độ tan của hầu hết chất rắn (đường, muối ăn…) tăng khi nhiệt độ tăng, nên nước nóng hoà tan được nhiều đường hơn nước lạnh.
- ✦Độ tan của chất khí thường giảm khi nhiệt độ tăng hoặc áp suất giảm. Vì vậy ngày nóng, cá hay ngoi lên mặt nước thở do oxygen tan trong nước ít đi.
2 📏 Nồng độ phần trăm
Nồng độ phần trăm C%
- ✦C% cho biết trong 100 g dung dịch có bao nhiêu gam chất tan: C% = (m chất tan : m dung dịch) · 100 %.
- ✦m dung dịch = m chất tan + m dung môi. Biết hai đại lượng thì tìm được đại lượng còn lại: m chất tan = m dung dịch · C% : 100.
Dạng bài
Tính theo nồng độ phần trăm
- 1 Viết ra m chất tan và m dung dịch (nếu đề cho nước thì cộng chất tan với nước).
- 2 Chọn công thức cần dùng: tìm C%, tìm m chất tan hay tìm m dung dịch.
- 3 Thay số, tính, ghi đơn vị (% hoặc gam).
- 4 Kiểm tra: m chất tan nhỏ hơn m dung dịch và C% nhỏ hơn 100 % ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Mẫu số là khối lượng dung dịch (chất tan + nước). Hoà 20 g muối vào 80 g nước cho 20 : 100 = 20 %, không phải 20 : 80 = 25 %.
Hoà tan 15 g đường vào 135 g nước. Tính nồng độ phần trăm của dung dịch, rồi tính khối lượng đường có trong 200 g dung dịch này.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tính khối lượng nước cần dùng
- 1 Từ khối lượng chất tan và C% muốn pha, tính m dung dịch = m chất tan · 100 : C%.
- 2 Tính m nước = m dung dịch − m chất tan.
- 3 Ghi rõ cần bao nhiêu gam chất tan và bao nhiêu gam nước.
- 4 Kiểm tra: m chất tan + m nước = m dung dịch ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng lấy cả 300 g làm khối lượng nước. Đó là khối lượng dung dịch; nước chỉ còn 285 g sau khi trừ chất tan.
Pha dung dịch 5 % từ 15 g chất tan. Cần bao nhiêu gam dung dịch và bao nhiêu gam nước?
Hướng dẫn giải
3 🧮 Nồng độ mol
Hai loại nồng độ
| Nồng độ phần trăm C% | Nồng độ mol CM | |
|---|---|---|
| Cho biết | Số gam chất tan trong 100 g dung dịch | Số mol chất tan trong 1 lít dung dịch |
| Công thức | m chất tan : m dung dịch · 100 % | n chất tan : V dung dịch |
| Đơn vị | % | mol/L, kí hiệu M |
Dạng bài
Tính nồng độ mol
- 1 Tính số mol chất tan n = m : M (nếu đề cho khối lượng).
- 2 Đổi thể tích dung dịch ra lít (1 L = 1 000 mL).
- 3 CM = n : V.
- 4 Kiểm tra: nhân ngược CM · V có ra lại số mol ban đầu không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Phải đổi mL sang L. Lấy 0,2 : 200 = 0,001 là sai đơn vị rất nhiều lần.
Hoà tan 11,7 g NaCl vào nước, được 200 mL dung dịch. Tính nồng độ mol (Na 23, Cl 35,5).
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Trộn hai dung dịch cùng chất tan
- 1 Tính số mol chất tan trong từng dung dịch: n = CM · V (V đổi ra lít).
- 2 Cộng số mol, cộng thể tích: n sau = n₁ + n₂, V sau = V₁ + V₂ (khi đề cho V sau trộn bằng tổng).
- 3 CM sau trộn = n sau : V sau.
- 4 Kiểm tra: kết quả nằm giữa hai nồng độ ban đầu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng lấy trung bình cộng hai nồng độ: (0,5 + 0,1) : 2 = 0,3 là sai, vì hai dung dịch có thể tích khác nhau.
Trộn 1 L dung dịch đường 0,5 M với 3 L dung dịch đường 0,1 M. Tính nồng độ mol của dung dịch sau trộn.
Hướng dẫn giải
4 🥼 Thực hành: pha 100 g dung dịch muối ăn 0,9 %
Dạng bài
Pha một dung dịch theo nồng độ cho trước
- 1 Tính khối lượng: m muối = 100 · 0,9 : 100 = 0,9 g; m nước = 100 − 0,9 = 99,1 g.
- 2 Cân 0,9 g muối ăn khan (khô), cho vào cốc thuỷ tinh.
- 3 Cân 99,1 g nước cất, rót vào cốc.
- 4 Lắc đều (hoặc khuấy) cho muối tan hết, kiểm tra: dung dịch trong, không còn muối ở đáy ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng muối bị ẩm thì phần nước trong muối làm lượng chất tan thật ít đi, nồng độ pha ra thấp hơn 0,9 %. Vì vậy SGK dùng muối ăn khan.
Cần pha 250 g dung dịch muối ăn 0,9 %. Cần bao nhiêu gam muối và bao nhiêu gam nước?
Hướng dẫn giải
Kết quả cần thấy và dùng để làm gì
- ✦Muối tan hết sau khi lắc, được dung dịch trong suốt; nếu còn cặn thì chưa khuấy đủ hoặc cân nhầm.
- ✦Dung dịch muối 0,9 % là nước muối sinh lí, có thể dùng thay trong một số trường hợp; việc dùng cho cơ thể nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Làm thực hành này ở phòng thí nghiệm có thầy cô hướng dẫn.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Dung dịch và độ tan
- 1Nhận biết
Dung dịch là:
- 2Nhận biết
Dung dịch bão hoà ở một nhiệt độ là dung dịch:
- 3Thông hiểu
Khuấy kĩ 4 thìa muối ăn vào 20 mL nước, vẫn còn muối ở đáy cốc. Dung dịch trong cốc là:
- 4Thông hiểu Cho 30 g muối X vào 50 g nước, còn lại 4 g không tan. Độ tan của muối X là g trong 100 g nước.
- 5Vận dụng Ở 25 °C, độ tan của chất A là 25 g trong 100 g nước. Có thể hoà tan tối đa g chất A trong 80 g nước ở nhiệt độ đó.
Nồng độ phần trăm
- 1Nhận biết
Nồng độ phần trăm của dung dịch cho biết:
- 2Thông hiểu Hoà tan 15 g đường vào 135 g nước, nồng độ phần trăm dung dịch là %.
- 3Thông hiểu Trong 200 g dung dịch muối ăn 0,9 % có g muối.
- 4Thông hiểu
Hoà tan 20 g muối vào 80 g nước. Nồng độ phần trăm dung dịch là:
- 5Vận dụng Dung dịch bão hoà của chất có độ tan 25 g trong 100 g nước có nồng độ phần trăm là %.
- 6Vận dụng
Muốn pha dung dịch 5 % từ 15 g chất tan thì cần bao nhiêu gam nước?
Nồng độ mol
- 1Nhận biết
Nồng độ mol CM = n : V, trong đó V là thể tích dung dịch tính bằng:
- 2Thông hiểu Hoà tan 11,7 g NaCl (M = 58,5 g/mol) thành 200 mL dung dịch, nồng độ mol là mol/L.
- 3Thông hiểu 250 mL dung dịch NaOH 0,4 M chứa mol NaOH.
- 4Thông hiểu
Một dung dịch có 0,3 mol chất tan trong 100 mL. Nồng độ mol của nó là:
- 5Vận dụng Cần g NaOH (M = 40 g/mol) để pha 250 mL dung dịch NaOH 0,4 M.
- 6Vận dụng Trộn 1 L dung dịch 0,5 M với 3 L dung dịch cùng chất tan 0,1 M. Nồng độ mol dung dịch sau trộn là M.
- 7Vận dụng Hoà tan 40 g CuSO₄ (M = 160 g/mol) thành 500 mL dung dịch, nồng độ mol là mol/L.
Thực hành pha dung dịch
- 1Nhận biết Pha 100 g dung dịch muối ăn 0,9 % cần cân g muối ăn khan.
- 2Thông hiểu
Vì sao khi pha dung dịch theo nồng độ phần trăm nên dùng muối ăn khan (khô)?
- 3Thông hiểu
Thứ tự đúng khi pha 100 g dung dịch muối 0,9 % là:
- 4Vận dụng Pha 250 g dung dịch muối ăn 0,9 % cần g muối.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa và cuối kỳ I hay hỏi tính độ tan, C% và CM từ số liệu cho sẵn, nhận ra dung dịch bão hoà, cùng bẫy chia cho khối lượng nước hoặc quên đổi mL sang L.
- •Câu vận dụng thường bắt tính khối lượng chất tan và nước cần để pha một dung dịch, hoặc trộn hai dung dịch rồi tính nồng độ mol.
- •Là nền cho tính theo phương trình hoá học với dung dịch ở KHTN 8–9 (acid, base, muối) và cho phần dung dịch, pH, chuẩn độ ở Hoá THPT.
5. Định luật bảo toàn khối lượng và phương trình hoá học