Định luật bảo toàn khối lượng và phương trình hoá học
Phát biểu được định luật bảo toàn khối lượng, lập được phương trình hoá học bằng cách cân bằng số nguyên tử mỗi nguyên tố, và đọc được tỉ lệ các chất mà phương trình cho biết.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1Định luật bảo toàn khối lượng: trong một phản ứng hoá học, tổng khối lượng các chất sản phẩm bằng tổng khối lượng các chất tham gia.
- 2Lí do: phản ứng chỉ làm liên kết giữa các nguyên tử thay đổi, số nguyên tử mỗi nguyên tố vẫn giữ nguyên.
- 3Phương trình hoá học gồm công thức các chất với hệ số sao cho số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế bằng nhau. Ba bước: viết sơ đồ, cân bằng, viết phương trình.
- 4Hệ số viết ngang với kí hiệu chất. Không đổi chỉ số trong công thức đã đúng: oxygen là O₂, không viết 6O mà viết 3O₂.
- 5Tỉ lệ số phân tử (số mol) các chất bằng tỉ lệ hệ số; từ đó suy ra tỉ lệ khối lượng, ví dụ 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃ có Al : O₂ : Al₂O₃ = 9 : 8 : 17 theo khối lượng.
- 6⚠️ Cân bằng bằng cách thêm hoặc sửa hệ số, không bao giờ sửa chỉ số: sửa O₂ thành O₃ hay O là đã đổi sang chất khác.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo cốc barium chloride đổ vào cốc sodium sulfate trên cân để thấy số cân không đổi, rồi kéo thẻ hệ số vào trước công thức cho tới khi số nguyên tử hai vế bằng nhau và cân thăng bằng.
Kéo cốc (1) đổ vào cốc (2).
1 ⚖️ Định luật bảo toàn khối lượng
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn biết biến đổi hoá học tạo chất mới và biết công thức hoá học của chất. Lớp 7 bạn cũng đã tính được khối lượng phân tử từ công thức.
- ✦Lớp 8 thêm hai thứ: khối lượng bảo toàn khi có phản ứng, và cách viết cả phản ứng bằng phương trình hoá học với hệ số.
Nội dung định luật
- ✦Trong một phản ứng hoá học, tổng khối lượng các chất sản phẩm bằng tổng khối lượng các chất tham gia phản ứng. Hai nhà khoa học Lomonosov và Lavoisier độc lập tìm ra định luật này nhờ những thí nghiệm cân đo chính xác.
- ✦Giải thích: các nguyên tử chỉ sắp xếp lại liên kết, mỗi nguyên tử vẫn còn nguyên và có khối lượng không đổi, nên tổng khối lượng không đổi.
Dạng bài
Tính khối lượng một chất bằng định luật bảo toàn khối lượng
- 1 Viết sơ đồ chữ của phản ứng, xác định chất tham gia và sản phẩm.
- 2 Viết đẳng thức: tổng khối lượng chất tham gia = tổng khối lượng sản phẩm.
- 3 Thay số đã biết, giải ra khối lượng cần tìm (n chất, biết n − 1 chất thì tìm được chất còn lại).
- 4 Kiểm tra: tổng hai vế bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng cộng cả sản phẩm đã biết vào vế chất tham gia. Chất tham gia ở một vế, sản phẩm ở vế kia; chất cần tìm = tổng vế đã đủ − phần sản phẩm đã biết.
Barium chloride tác dụng với sodium sulfate tạo barium sulfate (kết tủa trắng) và sodium chloride. Khi 41,6 g barium chloride và 28,4 g sodium sulfate phản ứng vừa đủ thì tạo 46,6 g barium sulfate. Tính khối lượng sodium chloride.
Hướng dẫn giải
Khối lượng "thay đổi" mà định luật vẫn đúng
| Hiện tượng | Vì sao có vẻ đổi | Thật ra |
|---|---|---|
| Đốt than tổ ong, xỉ nhẹ hơn than | Carbon cháy thành khí CO₂ bay đi | Tính thêm khối lượng khí thoát ra thì tổng không đổi |
| Nung đồng ngoài không khí, chất rắn nặng lên | Đồng kết hợp với oxygen của không khí | Khối lượng tăng đúng bằng khối lượng oxygen phản ứng |
| Vôi sống để hở, lọ nặng dần | Vôi sống hút CO₂ và hơi nước từ không khí | Chất tham gia có cả khí từ không khí |
2 ✍️ Lập phương trình hoá học
Phương trình hoá học là gì
- ✦Sơ đồ phản ứng chỉ ghi chất tham gia (bên trái mũi tên) và sản phẩm (bên phải), như H₂ + O₂ → H₂O. Số nguyên tử O hai vế chưa bằng nhau nên chưa phải phương trình.
- ✦Phương trình hoá học là sơ đồ đã đặt hệ số để số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế bằng nhau, như 2H₂ + O₂ → 2H₂O.
Dạng bài
Ba bước lập phương trình hoá học
- 1 Bước 1: viết sơ đồ phản ứng bằng công thức hoá học đúng của các chất.
- 2 Bước 2: cân bằng số nguyên tử từng nguyên tố ở hai vế, bắt đầu từ nguyên tố có số nguyên tử nhiều và lệch nhất (thường là O), chỉ đặt hệ số.
- 3 Bước 3: viết phương trình hoá học hoàn chỉnh với hệ số nguyên nhỏ nhất.
- 4 Kiểm tra: đếm lại từng nguyên tố ở hai vế, mỗi nguyên tố phải bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Muốn thêm oxygen thì đặt hệ số (3O₂), không đổi chỉ số hay viết 6O. O₂ là phân tử oxygen, 6O là sáu nguyên tử rời, không phải chất tồn tại.
Lập phương trình hoá học của phản ứng giữa nhôm (aluminium) và oxygen tạo aluminium oxide.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Cân bằng khi có nhóm nguyên tử giống nhau ở hai vế
- 1 Tìm các nhóm nguyên tử không đổi qua phản ứng (như SO₄, OH) và coi mỗi nhóm như một "nguyên tố".
- 2 Cân bằng nhóm đó trước, rồi tới các nguyên tố còn lại.
- 3 Đặt hệ số, viết lại phương trình.
- 4 Kiểm tra: đếm từng nguyên tố và từng nhóm ở hai vế ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ số sau ngoặc nhân cho cả nhóm: Al(OH)₃ có 3 nhóm OH, nên hệ số 2 trước nó cho 6 nhóm OH chứ không phải 2.
Cân bằng: Al₂(SO₄)₃ + NaOH → Al(OH)₃ + Na₂SO₄.
Hướng dẫn giải
3 📊 Ý nghĩa của phương trình hoá học
Phương trình cho biết điều gì
- ✦Chất tham gia và sản phẩm tuân theo một tỉ lệ xác định. Với 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃: cứ 4 nguyên tử Al phản ứng với 3 phân tử O₂ tạo 2 phân tử Al₂O₃.
- ✦Tỉ lệ số mol bằng tỉ lệ hệ số: n(Al) : n(O₂) : n(Al₂O₃) = 4 : 3 : 2. Từ đó suy ra tỉ lệ khối lượng bằng cách nhân với khối lượng mol.
Dạng bài
Tìm tỉ lệ khối lượng các chất từ phương trình
- 1 Viết phương trình đã cân bằng và đọc hệ số.
- 2 Tính khối lượng mỗi chất = hệ số · khối lượng mol.
- 3 Rút gọn tỉ lệ các khối lượng đó.
- 4 Kiểm tra: tổng khối lượng chất tham gia bằng tổng khối lượng sản phẩm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tỉ lệ hệ số (2 : 1 : 2) không phải tỉ lệ khối lượng. Muốn có tỉ lệ khối lượng phải nhân từng hệ số với khối lượng mol của chất.
Đốt cháy magnesium theo phương trình 2Mg + O₂ → 2MgO (Mg 24, O 16). Tìm tỉ lệ khối lượng Mg : O₂ : MgO và cho biết 12 g Mg phản ứng hết với bao nhiêu gam O₂.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tính khối lượng sản phẩm từ phương trình
- 1 Cân bằng phương trình, tính số mol chất đã biết: n = m : M.
- 2 Dùng tỉ lệ hệ số để suy ra số mol chất cần tìm.
- 3 Đổi mol ra gam: m = n · M.
- 4 Kiểm tra: lượng sản phẩm hợp lí so với chất tham gia (theo định luật bảo toàn khối lượng) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hệ số cho tỉ lệ mol, không phải tỉ lệ gam. Lấy 11,2 g Fe nhân ngay 2 : 4 sẽ ra 5,6 g là sai.
Sắt gỉ theo phương trình 4Fe + 3O₂ → 2Fe₂O₃. Từ 11,2 g sắt tạo được tối đa bao nhiêu gam gỉ sắt Fe₂O₃ (Fe 56, O 16)?
Hướng dẫn giải
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dạng bài
Chứng minh khối lượng không đổi trên cân (thầy cô làm mẫu)
- 1 Đặt hai cốc lên cân điện tử: cốc 1 chứa dung dịch barium chloride, cốc 2 chứa dung dịch sodium sulfate. Ghi tổng khối lượng hai cốc.
- 2 Đổ cốc 1 vào cốc 2, lắc nhẹ cho trộn lẫn: xuất hiện chất rắn màu trắng (kết tủa barium sulfate).
- 3 Đặt cả hai cốc (kể cả cốc rỗng) lại lên cân, ghi khối lượng.
- 4 So sánh hai số: bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nếu phản ứng sinh khí mà làm trong cốc hở, khí bay ra khỏi cốc nên số cân giảm. Định luật không sai, chỉ là bạn chưa cân phần khí đã thoát.
Tổng khối lượng hai cốc trước khi đổ là 148,6 g. Sau khi đổ, kết tủa trắng xuất hiện. Số cân lúc sau là bao nhiêu và vì sao?
Hướng dẫn giải
Dấu hiệu cần quan sát
| Quan sát | Cho biết |
|---|---|
| Xuất hiện kết tủa trắng ở cốc 2 | Có chất mới tạo thành (barium sulfate) |
| Số cân trước và sau bằng nhau | Khối lượng được bảo toàn |
| Số cân giảm khi có bọt khí bay ra cốc hở | Khí thoát ra: cần bình kín mới chứng minh được |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Định luật bảo toàn khối lượng
- 1Nhận biết
Phát biểu đúng của định luật bảo toàn khối lượng là:
- 2Nhận biết
Khối lượng được bảo toàn trong phản ứng hoá học vì:
- 3Thông hiểu Nung 10 g CaCO₃ thu được 5,6 g CaO và khí CO₂. Khối lượng CO₂ là g.
- 4Thông hiểu
Nung nóng thanh đồng ngoài không khí, khối lượng chất rắn tăng lên. Vì sao định luật vẫn đúng?
- 5Vận dụng Cho 41,6 g barium chloride và 28,4 g sodium sulfate phản ứng vừa đủ, thu 46,6 g barium sulfate. Khối lượng sodium chloride tạo thành là g.
- 6Vận dụng
Đốt than tổ ong (thành phần chính là carbon), thu được xỉ nhẹ hơn than ban đầu. Giải thích nào đúng?
Cân bằng phương trình
- 1Nhận biết
Khi cân bằng phương trình hoá học ta được phép:
- 2Nhận biết
Phương trình hoá học đã cân bằng của hydrogen cháy trong oxygen tạo nước là:
- 3Thông hiểu
Hệ số lần lượt của P, O₂, P₂O₅ khi cân bằng P + O₂ → P₂O₅ là:
- 4Thông hiểu Cân bằng Al + HCl → AlCl₃ + H₂ được 2Al + HCl → 2AlCl₃ + 3H₂.
- 5Thông hiểu
Bạn An cân bằng Al + O₂ → Al₂O₃ bằng cách viết Al + O₃ → Al₂O₃. Lỗi sai của An là:
- 6Vận dụng Phương trình Al₂(SO₄)₃ + 6NaOH → 2Al(OH)₃ + 3Na₂SO₄ có tổng các hệ số bằng .
- 7Vận dụng
Hệ số lần lượt của Fe₂O₃, H₂, Fe, H₂O trong phương trình Fe₂O₃ + H₂ → Fe + H₂O (nhiệt độ cao) là:
Ý nghĩa phương trình
- 1Nhận biết
Trong phương trình hoá học đã cân bằng, tỉ lệ số mol các chất bằng:
- 2Thông hiểu Theo 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃, để phản ứng hết 8 mol Al cần mol O₂.
- 3Thông hiểu
Tỉ lệ khối lượng H₂ : O₂ : H₂O trong 2H₂ + O₂ → 2H₂O (H 1, O 16) là:
- 4Thông hiểu Trong 2Mg + O₂ → 2MgO, khối lượng Mg : O₂ : MgO = 3 : 2 : 5. Vậy 12 g Mg phản ứng hết với g O₂.
- 5Vận dụng Đốt cháy hết 27 g Al thu được 51 g Al₂O₃. Khối lượng oxygen đã phản ứng là g.
- 6Vận dụng Theo 4Fe + 3O₂ → 2Fe₂O₃ (Fe 56, O 16), 11,2 g sắt tạo ra tối đa g Fe₂O₃.
Thí nghiệm trên cân
- 1Thông hiểu
Đổ dung dịch barium chloride vào dung dịch sodium sulfate trên cân, thấy kết tủa trắng. Số chỉ của cân sau phản ứng so với trước là:
- 2Thông hiểu
Thả viên sủi vào cốc nước hở đặt trên cân, số chỉ cân giảm dần. Nguyên nhân là:
- 3Vận dụng
Để chứng minh khối lượng được bảo toàn với phản ứng có sinh khí, cách làm hợp lí nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa và cuối kỳ I hay hỏi cân bằng phương trình hoá học (có nhóm trong ngoặc như Al₂(SO₄)₃, Ca(OH)₂), tìm khối lượng một chất bằng định luật bảo toàn khối lượng, và bẫy đổi chỉ số thay vì đặt hệ số.
- •Câu vận dụng thường cho một vài khối lượng rồi hỏi chất còn lại, hoặc cho phương trình và bắt suy ra tỉ lệ mol, tỉ lệ khối lượng.
- •Là nền cho tính theo phương trình hoá học ngay bài sau và mọi phản ứng acid, base, muối ở KHTN 8–9, rồi Hoá THPT.
6. Tính theo phương trình hoá học