Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 5 · ⚗️ Hoá học ⭐ Hay ra kiểm tra

Định luật bảo toàn khối lượng và phương trình hoá học

Phát biểu được định luật bảo toàn khối lượng, lập được phương trình hoá học bằng cách cân bằng số nguyên tử mỗi nguyên tố, và đọc được tỉ lệ các chất mà phương trình cho biết.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 5

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Định luật bảo toàn khối lượng: trong một phản ứng hoá học, tổng khối lượng các chất sản phẩm bằng tổng khối lượng các chất tham gia.
  • 2Lí do: phản ứng chỉ làm liên kết giữa các nguyên tử thay đổi, số nguyên tử mỗi nguyên tố vẫn giữ nguyên.
  • 3Phương trình hoá học gồm công thức các chất với hệ số sao cho số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế bằng nhau. Ba bước: viết sơ đồ, cân bằng, viết phương trình.
  • 4Hệ số viết ngang với kí hiệu chất. Không đổi chỉ số trong công thức đã đúng: oxygen là O₂, không viết 6O mà viết 3O₂.
  • 5Tỉ lệ số phân tử (số mol) các chất bằng tỉ lệ hệ số; từ đó suy ra tỉ lệ khối lượng, ví dụ 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃ có Al : O₂ : Al₂O₃ = 9 : 8 : 17 theo khối lượng.
  • 6⚠️ Cân bằng bằng cách thêm hoặc sửa hệ số, không bao giờ sửa chỉ số: sửa O₂ thành O₃ hay O là đã đổi sang chất khác.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo cốc barium chloride đổ vào cốc sodium sulfate trên cân để thấy số cân không đổi, rồi kéo thẻ hệ số vào trước công thức cho tới khi số nguyên tử hai vế bằng nhau và cân thăng bằng.

BaCl₂ + Na₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2NaClKéo cốc (1) đổ vào cốc (2) ⟶220,0 g(2) Na₂SO₄(1) BaCl₂

Kéo cốc (1) đổ vào cốc (2).

1 ⚖️ Định luật bảo toàn khối lượng

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 6–7 bạn biết biến đổi hoá học tạo chất mới và biết công thức hoá học của chất. Lớp 7 bạn cũng đã tính được khối lượng phân tử từ công thức.
  • ✦Lớp 8 thêm hai thứ: khối lượng bảo toàn khi có phản ứng, và cách viết cả phản ứng bằng phương trình hoá học với hệ số.

Nội dung định luật

  • ✦Trong một phản ứng hoá học, tổng khối lượng các chất sản phẩm bằng tổng khối lượng các chất tham gia phản ứng. Hai nhà khoa học Lomonosov và Lavoisier độc lập tìm ra định luật này nhờ những thí nghiệm cân đo chính xác.
  • ✦Giải thích: các nguyên tử chỉ sắp xếp lại liên kết, mỗi nguyên tử vẫn còn nguyên và có khối lượng không đổi, nên tổng khối lượng không đổi.

Dạng bài

Tính khối lượng một chất bằng định luật bảo toàn khối lượng

  1. 1 Viết sơ đồ chữ của phản ứng, xác định chất tham gia và sản phẩm.
  2. 2 Viết đẳng thức: tổng khối lượng chất tham gia = tổng khối lượng sản phẩm.
  3. 3 Thay số đã biết, giải ra khối lượng cần tìm (n chất, biết n − 1 chất thì tìm được chất còn lại).
  4. 4 Kiểm tra: tổng hai vế bằng nhau ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng cộng cả sản phẩm đã biết vào vế chất tham gia. Chất tham gia ở một vế, sản phẩm ở vế kia; chất cần tìm = tổng vế đã đủ − phần sản phẩm đã biết.

🧪
Làm mẫu

Barium chloride tác dụng với sodium sulfate tạo barium sulfate (kết tủa trắng) và sodium chloride. Khi 41,6 g barium chloride và 28,4 g sodium sulfate phản ứng vừa đủ thì tạo 46,6 g barium sulfate. Tính khối lượng sodium chloride.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Khối lượng "thay đổi" mà định luật vẫn đúng

Hiện tượngVì sao có vẻ đổiThật ra
Đốt than tổ ong, xỉ nhẹ hơn thanCarbon cháy thành khí CO₂ bay điTính thêm khối lượng khí thoát ra thì tổng không đổi
Nung đồng ngoài không khí, chất rắn nặng lênĐồng kết hợp với oxygen của không khíKhối lượng tăng đúng bằng khối lượng oxygen phản ứng
Vôi sống để hở, lọ nặng dầnVôi sống hút CO₂ và hơi nước từ không khíChất tham gia có cả khí từ không khí

2 ✍️ Lập phương trình hoá học

Phương trình hoá học là gì

  • ✦Sơ đồ phản ứng chỉ ghi chất tham gia (bên trái mũi tên) và sản phẩm (bên phải), như H₂ + O₂ → H₂O. Số nguyên tử O hai vế chưa bằng nhau nên chưa phải phương trình.
  • ✦Phương trình hoá học là sơ đồ đã đặt hệ số để số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế bằng nhau, như 2H₂ + O₂ → 2H₂O.

Dạng bài

Ba bước lập phương trình hoá học

  1. 1 Bước 1: viết sơ đồ phản ứng bằng công thức hoá học đúng của các chất.
  2. 2 Bước 2: cân bằng số nguyên tử từng nguyên tố ở hai vế, bắt đầu từ nguyên tố có số nguyên tử nhiều và lệch nhất (thường là O), chỉ đặt hệ số.
  3. 3 Bước 3: viết phương trình hoá học hoàn chỉnh với hệ số nguyên nhỏ nhất.
  4. 4 Kiểm tra: đếm lại từng nguyên tố ở hai vế, mỗi nguyên tố phải bằng nhau ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Muốn thêm oxygen thì đặt hệ số (3O₂), không đổi chỉ số hay viết 6O. O₂ là phân tử oxygen, 6O là sáu nguyên tử rời, không phải chất tồn tại.

🔩
Làm mẫu

Lập phương trình hoá học của phản ứng giữa nhôm (aluminium) và oxygen tạo aluminium oxide.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Cân bằng khi có nhóm nguyên tử giống nhau ở hai vế

  1. 1 Tìm các nhóm nguyên tử không đổi qua phản ứng (như SO₄, OH) và coi mỗi nhóm như một "nguyên tố".
  2. 2 Cân bằng nhóm đó trước, rồi tới các nguyên tố còn lại.
  3. 3 Đặt hệ số, viết lại phương trình.
  4. 4 Kiểm tra: đếm từng nguyên tố và từng nhóm ở hai vế ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ số sau ngoặc nhân cho cả nhóm: Al(OH)₃ có 3 nhóm OH, nên hệ số 2 trước nó cho 6 nhóm OH chứ không phải 2.

🧴
Làm mẫu

Cân bằng: Al₂(SO₄)₃ + NaOH → Al(OH)₃ + Na₂SO₄.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 📊 Ý nghĩa của phương trình hoá học

Phương trình cho biết điều gì

  • ✦Chất tham gia và sản phẩm tuân theo một tỉ lệ xác định. Với 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃: cứ 4 nguyên tử Al phản ứng với 3 phân tử O₂ tạo 2 phân tử Al₂O₃.
  • ✦Tỉ lệ số mol bằng tỉ lệ hệ số: n(Al) : n(O₂) : n(Al₂O₃) = 4 : 3 : 2. Từ đó suy ra tỉ lệ khối lượng bằng cách nhân với khối lượng mol.

Dạng bài

Tìm tỉ lệ khối lượng các chất từ phương trình

  1. 1 Viết phương trình đã cân bằng và đọc hệ số.
  2. 2 Tính khối lượng mỗi chất = hệ số · khối lượng mol.
  3. 3 Rút gọn tỉ lệ các khối lượng đó.
  4. 4 Kiểm tra: tổng khối lượng chất tham gia bằng tổng khối lượng sản phẩm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Tỉ lệ hệ số (2 : 1 : 2) không phải tỉ lệ khối lượng. Muốn có tỉ lệ khối lượng phải nhân từng hệ số với khối lượng mol của chất.

🔥
Làm mẫu

Đốt cháy magnesium theo phương trình 2Mg + O₂ → 2MgO (Mg 24, O 16). Tìm tỉ lệ khối lượng Mg : O₂ : MgO và cho biết 12 g Mg phản ứng hết với bao nhiêu gam O₂.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tính khối lượng sản phẩm từ phương trình

  1. 1 Cân bằng phương trình, tính số mol chất đã biết: n = m : M.
  2. 2 Dùng tỉ lệ hệ số để suy ra số mol chất cần tìm.
  3. 3 Đổi mol ra gam: m = n · M.
  4. 4 Kiểm tra: lượng sản phẩm hợp lí so với chất tham gia (theo định luật bảo toàn khối lượng) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Hệ số cho tỉ lệ mol, không phải tỉ lệ gam. Lấy 11,2 g Fe nhân ngay 2 : 4 sẽ ra 5,6 g là sai.

🛠️
Làm mẫu

Sắt gỉ theo phương trình 4Fe + 3O₂ → 2Fe₂O₃. Từ 11,2 g sắt tạo được tối đa bao nhiêu gam gỉ sắt Fe₂O₃ (Fe 56, O 16)?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Dạng bài

Chứng minh khối lượng không đổi trên cân (thầy cô làm mẫu)

  1. 1 Đặt hai cốc lên cân điện tử: cốc 1 chứa dung dịch barium chloride, cốc 2 chứa dung dịch sodium sulfate. Ghi tổng khối lượng hai cốc.
  2. 2 Đổ cốc 1 vào cốc 2, lắc nhẹ cho trộn lẫn: xuất hiện chất rắn màu trắng (kết tủa barium sulfate).
  3. 3 Đặt cả hai cốc (kể cả cốc rỗng) lại lên cân, ghi khối lượng.
  4. 4 So sánh hai số: bằng nhau ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nếu phản ứng sinh khí mà làm trong cốc hở, khí bay ra khỏi cốc nên số cân giảm. Định luật không sai, chỉ là bạn chưa cân phần khí đã thoát.

👀
Làm mẫu

Tổng khối lượng hai cốc trước khi đổ là 148,6 g. Sau khi đổ, kết tủa trắng xuất hiện. Số cân lúc sau là bao nhiêu và vì sao?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dấu hiệu cần quan sát

Quan sátCho biết
Xuất hiện kết tủa trắng ở cốc 2Có chất mới tạo thành (barium sulfate)
Số cân trước và sau bằng nhauKhối lượng được bảo toàn
Số cân giảm khi có bọt khí bay ra cốc hởKhí thoát ra: cần bình kín mới chứng minh được

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

⚖️

Định luật bảo toàn khối lượng

  1. 1
    Nhận biết

    Phát biểu đúng của định luật bảo toàn khối lượng là:

  2. 2
    Nhận biết

    Khối lượng được bảo toàn trong phản ứng hoá học vì:

  3. 3
    Thông hiểu Nung 10 g CaCO₃ thu được 5,6 g CaO và khí CO₂. Khối lượng CO₂ là g.
  4. 4
    Thông hiểu

    Nung nóng thanh đồng ngoài không khí, khối lượng chất rắn tăng lên. Vì sao định luật vẫn đúng?

  5. 5
    Vận dụng Cho 41,6 g barium chloride và 28,4 g sodium sulfate phản ứng vừa đủ, thu 46,6 g barium sulfate. Khối lượng sodium chloride tạo thành là g.
  6. 6
    Vận dụng

    Đốt than tổ ong (thành phần chính là carbon), thu được xỉ nhẹ hơn than ban đầu. Giải thích nào đúng?

✍️

Cân bằng phương trình

  1. 1
    Nhận biết

    Khi cân bằng phương trình hoá học ta được phép:

  2. 2
    Nhận biết

    Phương trình hoá học đã cân bằng của hydrogen cháy trong oxygen tạo nước là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Hệ số lần lượt của P, O₂, P₂O₅ khi cân bằng P + O₂ → P₂O₅ là:

  4. 4
    Thông hiểu Cân bằng Al + HCl → AlCl₃ + H₂ được 2Al + HCl → 2AlCl₃ + 3H₂.
  5. 5
    Thông hiểu

    Bạn An cân bằng Al + O₂ → Al₂O₃ bằng cách viết Al + O₃ → Al₂O₃. Lỗi sai của An là:

  6. 6
    Vận dụng Phương trình Al₂(SO₄)₃ + 6NaOH → 2Al(OH)₃ + 3Na₂SO₄ có tổng các hệ số bằng .
  7. 7
    Vận dụng

    Hệ số lần lượt của Fe₂O₃, H₂, Fe, H₂O trong phương trình Fe₂O₃ + H₂ → Fe + H₂O (nhiệt độ cao) là:

📊

Ý nghĩa phương trình

  1. 1
    Nhận biết

    Trong phương trình hoá học đã cân bằng, tỉ lệ số mol các chất bằng:

  2. 2
    Thông hiểu Theo 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃, để phản ứng hết 8 mol Al cần mol O₂.
  3. 3
    Thông hiểu

    Tỉ lệ khối lượng H₂ : O₂ : H₂O trong 2H₂ + O₂ → 2H₂O (H 1, O 16) là:

  4. 4
    Thông hiểu Trong 2Mg + O₂ → 2MgO, khối lượng Mg : O₂ : MgO = 3 : 2 : 5. Vậy 12 g Mg phản ứng hết với g O₂.
  5. 5
    Vận dụng Đốt cháy hết 27 g Al thu được 51 g Al₂O₃. Khối lượng oxygen đã phản ứng là g.
  6. 6
    Vận dụng Theo 4Fe + 3O₂ → 2Fe₂O₃ (Fe 56, O 16), 11,2 g sắt tạo ra tối đa g Fe₂O₃.
🧪

Thí nghiệm trên cân

  1. 1
    Thông hiểu

    Đổ dung dịch barium chloride vào dung dịch sodium sulfate trên cân, thấy kết tủa trắng. Số chỉ của cân sau phản ứng so với trước là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Thả viên sủi vào cốc nước hở đặt trên cân, số chỉ cân giảm dần. Nguyên nhân là:

  3. 3
    Vận dụng

    Để chứng minh khối lượng được bảo toàn với phản ứng có sinh khí, cách làm hợp lí nhất là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề giữa và cuối kỳ I hay hỏi cân bằng phương trình hoá học (có nhóm trong ngoặc như Al₂(SO₄)₃, Ca(OH)₂), tìm khối lượng một chất bằng định luật bảo toàn khối lượng, và bẫy đổi chỉ số thay vì đặt hệ số.
  • •Câu vận dụng thường cho một vài khối lượng rồi hỏi chất còn lại, hoặc cho phương trình và bắt suy ra tỉ lệ mol, tỉ lệ khối lượng.
  • •Là nền cho tính theo phương trình hoá học ngay bài sau và mọi phản ứng acid, base, muối ở KHTN 8–9, rồi Hoá THPT.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
6. Tính theo phương trình hoá học