Muối
Gọi tên và viết công thức muối, tra bảng tính tan để đoán phản ứng trao đổi có xảy ra hay không, và viết phương trình của muối với kim loại, acid, base, muối.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 11
⚡ Nhớ nhanh
- 1Muối là hợp chất tạo khi thay ion H⁺ của acid bằng ion kim loại hoặc ion ammonium NH₄⁺: Na₂SO₄, NH₄Cl.
- 2Tên muối = tên kim loại (kèm hoá trị nếu kim loại nhiều hoá trị) + tên gốc acid: copper(II) sulfate CuSO₄, zinc chloride ZnCl₂.
- 3Tính tan theo bảng của SGK: t dễ tan · i ít tan (dưới 1 g/100 g nước) · k không tan (dưới 0,01 g/100 g nước). Muối K, Na và mọi nitrate đều tan.
- 4Muối tác dụng với kim loại, acid, base, muối. Phản ứng trao đổi trong dung dịch xảy ra khi sản phẩm có ít nhất một chất không tan, ít tan hoặc chất khí.
- 5Có năm cách điều chế muối (acid + base, acid + oxide base, acid + muối, oxide acid + base, muối + muối).
- 6⚠️ Muối không tan vẫn phản ứng được với acid: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + CO₂↑ + H₂O.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo lọ thứ nhất vào ống nghiệm, lọ thứ hai vào ống nhỏ giọt để xem có kết tủa, bọt khí, kim loại bám đinh hay không có gì, rồi tra tính tan của sản phẩm.
Kéo lọ vào ống nghiệm, lọ thứ hai vào ống nhỏ giọt (hoặc chạm lọ rồi chạm chỗ). Chất rắn chỉ vào ống nghiệm.
Kết luận
Kéo một lọ vào ống nghiệm, lọ thứ hai vào ống nhỏ giọt: xem có kết tủa, bọt khí hay không có gì.
Sản phẩm, tra bảng tính tan
Đổ hai chất vào nhau để xem sản phẩm.
t tan · i ít tan · k không tan. Phản ứng trao đổi xảy ra khi sản phẩm có ít nhất một chất không tan, ít tan hoặc chất khí; acid + base luôn phản ứng (tạo nước). Hạt kết tủa, bọt khí vẽ phóng to: mô hình đơn giản hoá.
Ống (1): đinh sắt, nhỏ CuSO₄ vào…
1 🧂 Muối là gì, gọi tên và viết công thức
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 đã biết: hoá trị, quy tắc hoá trị, công thức hoá học (có cả nhóm OH, NO₃, SO₄). Ngay trước bài này, lớp 8 đã học acid (B8) và base (B9).
- ✦Lớp 8 thêm: muối là gì, gọi tên, bảng tính tan và các phản ứng của muối.
Một số gốc acid (Bảng 11.2 của SGK)
| Gốc | Tên | Gốc | Tên |
|---|---|---|---|
| −Cl | chloride | −CH₃COO | acetate |
| −NO₃ | nitrate | =CO₃ | carbonate |
| =SO₄ | sulfate | −HCO₃ | hydrogencarbonate |
| =SO₃ | sulfite | ≡PO₄ | phosphate |
| −HSO₄ | hydrogensulfate | =S | sulfide |
Dạng bài
Viết công thức muối từ tên
- 1 Tách tên thành kim loại (kèm hoá trị) và gốc acid.
- 2 Ghi hoá trị: kim loại (a), gốc acid (b). Gốc −Cl, −NO₃ hoá trị I; =SO₄, =CO₃ hoá trị II; ≡PO₄ hoá trị III.
- 3 Lập tỉ lệ x : y = b : a (quy tắc hoá trị x · a = y · b). Gốc có từ hai nguyên tử trở lên mà chỉ số lớn hơn 1 thì đặt trong ngoặc.
- 4 Kiểm tra: x · a = y · b ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết Al₂SO₄₃ (quên ngoặc) là sai: chỉ số 3 sẽ chỉ thuộc oxygen. Phải là Al₂(SO₄)₃.
Viết công thức của aluminium sulfate.
Hướng dẫn giải
2 💧 Bảng tính tan của muối
Rút gọn Bảng 11.3 của SGK (t: tan · i: ít tan · k: không tan)
| Gốc | Tan (t) | Ít tan (i) | Không tan (k) |
|---|---|---|---|
| −Cl | Hầu hết muối chloride | PbCl₂ | AgCl |
| −NO₃ | Tất cả muối nitrate | — | — |
| =SO₄ | Hầu hết (K, Na, Mg, Zn, Cu, Fe, Al) | CaSO₄, Ag₂SO₄ | BaSO₄, PbSO₄ |
| =CO₃ | Chỉ của K, Na | — | CaCO₃, MgCO₃, BaCO₃, ZnCO₃… |
| ≡PO₄ | Chỉ của K, Na | — | Ca₃(PO₄)₂ và các muối còn lại |
Dạng bài
Tra bảng tính tan
- 1 Viết công thức muối, tách ra kim loại và gốc acid.
- 2 Tìm gốc acid (hàng) và kim loại (cột) trong bảng, đọc ô giao nhau.
- 3 Kết luận t, i hay k.
- 4 Kiểm tra: nhớ muối K, Na và mọi nitrate đều tan, đối chiếu với kết luận ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cùng là muối của bạc nhưng độ tan rất khác nhau theo gốc acid. Đừng suy từ AgNO₃ sang AgCl.
Muối nào trong ba muối AgCl, Ag₂SO₄, AgNO₃ tan được trong nước?
Hướng dẫn giải
Mẹo nhớ
- ✦Muối của K, Na và mọi muối nitrate: luôn tan.
- ✦Chloride: tan hết, trừ AgCl (kết tủa trắng). Sulfate: tan hết, trừ BaSO₄ (kết tủa trắng); CaSO₄ chỉ ít tan.
- ✦Carbonate và phosphate: hầu hết không tan, trừ của K và Na.
3 ⚗️ Tính chất hoá học và điều chế muối
Muối tác dụng với gì (ví dụ của SGK)
| Tác dụng với | Điều kiện | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kim loại | Chỉ một số kim loại (lớp 9 sẽ có dãy hoạt động) | Zn + FeSO₄ → ZnSO₄ + Fe |
| Acid | Sản phẩm có chất khí, ít tan hoặc không tan | CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + CO₂↑ + H₂O |
| Base | Sản phẩm có chất ít tan hoặc không tan | FeSO₄ + 2NaOH → Fe(OH)₂↓ + Na₂SO₄ |
| Muối | Hai muối đều tan, sản phẩm có muối ít tan hoặc không tan | 2AgNO₃ + BaCl₂ → 2AgCl↓ + Ba(NO₃)₂ |
Dạng bài
Đoán phản ứng trao đổi có xảy ra không
- 1 Hai chất đầu đều tan trong dung dịch? (kiểm tra bằng bảng tính tan)
- 2 Đổi chỗ kim loại và gốc acid (hoặc nhóm OH) của hai chất để viết hai sản phẩm dự kiến.
- 3 Tra bảng: có sản phẩm không tan, ít tan hoặc chất khí không?
- 4 Có thì viết phương trình và cân bằng; không có thì không phản ứng. Kiểm tra đếm nguyên tử ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Muối không tan vẫn phản ứng được với acid nếu sinh khí. CaCO₃ không tan trong nước nhưng tan và sủi bọt trong HCl.
Trộn dung dịch BaCl₂ với dung dịch Na₂SO₄. Có phản ứng không?
Hướng dẫn giải
Năm cách điều chế muối (SGK) — cũng là sơ đồ Hình 11.2
- ✦Acid + base: HCl + NaOH → NaCl + H₂O. Acid + oxide base: 2HNO₃ + CuO → Cu(NO₃)₂ + H₂O.
- ✦Acid + muối: H₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄↓ + 2HCl. Oxide acid + base: CO₂ + 2NaOH → Na₂CO₃ + H₂O.
- ✦Muối + muối: NaCl + AgNO₃ → AgCl↓ + NaNO₃.
- ✦Muối ăn sản xuất từ nước biển: cho nước biển vào ruộng muối, nước bốc hơi nhờ nắng, còn lại muối; hoặc khai thác từ muối mỏ.
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dạng bài
Thí nghiệm Hình 11.1 của SGK: bốn ống nghiệm (xem thầy cô làm hoặc mô phỏng)
- 1 Ống (1): đinh sắt đã làm sạch + khoảng 2 mL CuSO₄. Ống (2): 1 mL BaCl₂ + 1 mL H₂SO₄ loãng. Ống (3): 1 mL BaCl₂ + 1 mL Na₂SO₄. Ống (4): 1 mL CuSO₄ + 1 mL NaOH loãng.
- 2 Quan sát: (1) lớp đỏ bám đinh, màu xanh nhạt dần · (2) và (3) kết tủa trắng · (4) kết tủa xanh lam.
- 3 Viết phương trình: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu · H₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄↓ + 2HCl · BaCl₂ + Na₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2NaCl · CuSO₄ + 2NaOH → Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄.
- 4 Kiểm tra: ống (2) và (3) cùng cho BaSO₄ vì cùng có Ba²⁺ và gốc sulfate ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ống (1) là kim loại + muối, không phải phản ứng trao đổi. Phản ứng trao đổi là ba ống còn lại (muối + acid, muối + muối, muối + base).
Ở ống (1), vì sao đinh sắt phủ lớp màu đỏ còn dung dịch nhạt màu xanh dần?
Hướng dẫn giải
Không thấy hiện tượng thì xem lại chỗ nào
| Hiện tượng | Nguyên nhân hay gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đinh sắt không đổi màu | Đinh còn gỉ hoặc dầu mỡ | Làm sạch đinh trước |
| Ống (2), (3) không đục | Dung dịch pha loãng quá hoặc lấy nhầm chất | Đọc kĩ nhãn lọ |
| Hoá chất dính tay | Muối đồng, muối barium độc | Đeo găng, rửa tay, không nếm hoá chất |
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Khái niệm và gọi tên
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây là muối?
- 2Nhận biết
CuSO₄ có tên là:
- 3Thông hiểu Công thức của aluminium sulfate là Al₂()₃.
- 4Thông hiểu
Công thức của calcium hydrogenphosphate là:
Bảng tính tan
- 1Nhận biết
Muối nào sau đây không tan trong nước?
- 2Thông hiểu
Muối nào dưới đây KHÔNG tan trong nước?
- 3Thông hiểu
Trong các muối carbonate, muối nào tan được trong nước?
- 4Vận dụng
Dung dịch X chứa muối chloride. Nhỏ vào X dung dịch AgNO₃ thấy kết tủa trắng. Vì sao đây là cách nhận biết ion chloride?
Phản ứng của muối
- 1Nhận biết
Cặp chất nào xảy ra phản ứng trong dung dịch?
- 2Thông hiểu
Điều kiện để phản ứng trao đổi trong dung dịch xảy ra là sản phẩm có ít nhất một chất:
- 3Thông hiểu Hoàn thành: CuSO₄ + 2NaOH → ↓ + Na₂SO₄
- 4Thông hiểu
Cho CaCO₃ vào dung dịch HCl, hiện tượng là:
- 5Vận dụng Cho 20,8 g BaCl₂ tác dụng đủ với dung dịch Na₂SO₄ (Ba 137, Cl 35,5, S 32, O 16). Khối lượng BaSO₄ thu được là g.
- 6Vận dụng Cho 10 g CaCO₃ tác dụng hết với dung dịch HCl dư. Thể tích CO₂ thu được ở 25 °C, 1 bar là L.
- 7Vận dụng Cho 5,85 g NaCl tác dụng hết với dung dịch AgNO₃ dư (Na 23, Cl 35,5, Ag 108). Khối lượng AgCl thu được là g.
Thí nghiệm của SGK
- 1Nhận biết
Nhúng đinh sắt sạch vào dung dịch CuSO₄, hiện tượng là:
- 2Thông hiểu
Nhỏ dung dịch NaOH vào dung dịch CuSO₄ thấy:
- 3Vận dụng
Ống 1 chứa BaCl₂ và H₂SO₄ loãng, ống 2 chứa BaCl₂ và Na₂SO₄. Cả hai đều có kết tủa trắng. Vì sao?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Giữa kì và cuối kì hay hỏi tra bảng tính tan để đoán phản ứng trao đổi, rồi viết phương trình và nêu hiện tượng (kết tủa trắng BaSO₄, AgCl; kết tủa xanh lam Cu(OH)₂; sủi bọt CO₂).
- •Câu vận dụng thường tính khối lượng kết tủa hoặc thể tích khí theo phương trình, và phân biệt các dung dịch bằng thuốc thử.
- •Là nền cho KHTN 9 (dãy hoạt động, kim loại + muối) và Hoá THPT (phản ứng ion, nhận biết ion).
12. Phân bón hoá học