Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 12 · ⚗️ Hoá học

Phân bón hoá học

Nêu được vai trò của N, P, K, nhận ra từng loại phân bón qua công thức, tính được phần trăm nitrogen và lượng phân cần bón, và bón phân theo quy tắc "4 đúng".

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 12

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cây cần nguyên tố đa lượng (N, P, K), trung lượng (Mg, Ca) và vi lượng (Zn, Mn, Fe, Cu). Phân bón hoá học là hoá chất chứa nguyên tố dinh dưỡng, bón để tăng năng suất.
  • 2N nuôi thân, lá, rễ · P cần cho rễ, nở hoa, đậu quả · K giúp cây cứng cáp, chịu lạnh, hút nước và chất dinh dưỡng tốt.
  • 3Phân đạm: NH₄NO₃, urea (NH₂)₂CO, NaNO₃, Ca(NO₃)₂ · phân lân: Ca₃(PO₄)₂, superphosphate · phân kali: KCl, K₂SO₄ · phân NPK có cả ba.
  • 4% nguyên tố trong phân = (số nguyên tử · khối lượng nguyên tử) : khối lượng mol · 100 %. Urea có 46,7 % N, NH₄NO₃ có 35 % N.
  • 5Quy tắc bón phân "4 đúng": đúng liều, đúng loại, đúng lúc, đúng nơi. Bón thừa bị rửa trôi gây ô nhiễm đất và nước.
  • 6⚠️ Bón càng nhiều càng tốt là sai: phân dư thừa trôi xuống nước ngầm, sông hồ, bay ra khí ammonia, nitrogen oxide.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo bao phân đạm, lân, kali hoặc NPK thả lên luống cây đang có dấu hiệu thiếu chất để cây hồi phục, và thấy phân bón sai loại hoặc quá liều trôi xuống làm ao nổi tảo.

🐟Aonước trongLuống Athiếu N?N 0 · P 0 · K 0Luống Bthiếu P?N 0 · P 0 · K 0Luống Cthiếu K?N 0 · P 0 · K 0(số liều đã bón; mỗi luống cần 1 liều chất đang thiếu)

Kéo bao phân thả lên luống (hoặc chạm bao rồi chạm luống). Mỗi lần thả là một liều.

Kết luận

Nhìn dấu hiệu từng luống, kéo bao phân đúng loại vào. Còn luống A, B, C chưa hồi phục.

Dấu hiệu ↔ loại phân

  • • Lá vàng nhạt, cây còi → thiếu N → phân đạm: urea (NH₂)₂CO, NH₄NO₃
  • • Rễ kém, lá tím đỏ, ít hoa → thiếu P → phân lân: superphosphate Ca(H₂PO₄)₂
  • • Mép lá khô cháy, thân yếu → thiếu K → phân kali: KCl, K₂SO₄

Đọc nhãn NPK 16–16–8

Bao 50 kg: 50 · 16 % = 8 kg đạm, 8 kg lân, 50 · 8 % = 4 kg kali (cách đọc đơn giản).

Mô hình đơn giản hoá: "liều" là lượng vừa đủ cho một luống. Lá vàng còn có thể do úng nước, sâu bệnh: xem kĩ trước khi bón.

Luống A lá vàng nhạt, cây còi: thiếu N.

1 🌱 Vai trò của N, P, K với cây trồng

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 7 đã biết: cây trao đổi chất, quang hợp, hấp thụ nước và muối khoáng từ đất. Lớp 8 thêm: muối khoáng nào cây cần nhiều, cần ít, và phân bón hoá học là chất bổ sung chúng.
  • ✦Nhu cầu nước và muối khoáng khác nhau giữa loài cây và giữa các giai đoạn phát triển.

Ba nguyên tố đa lượng (Bảng 12.1 của SGK)

Nguyên tốTác dụng với câyThiếu thì thường thấy
Nitrogen (N)Cây sinh trưởng, phát triển tốt, thân, lá, rễLá vàng nhạt, cây còi
Phosphorus (P)Nở hoa, đậu quả, phát triển bộ rễRễ kém, lá tím đỏ, chậm ra hoa
Potassium (K)Cây cứng cáp, chịu lạnh, hút nước và dinh dưỡng tốtMép lá khô cháy, thân yếu

Dạng bài

Đọc dấu hiệu cây để chọn loại phân

  1. 1 Quan sát từng bộ phận: lá, rễ, hoa quả, thân.
  2. 2 Nối dấu hiệu với nguyên tố: lá vàng nhạt → N; rễ kém, ít hoa quả → P; mép lá khô, thân yếu → K.
  3. 3 Chọn loại phân chứa nguyên tố đó (đạm, lân hoặc kali).
  4. 4 Kiểm tra: loại trừ các nguyên tố còn lại (bộ phận kia bình thường) và bón thử một luống nhỏ trước ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lá vàng chưa chắc do thiếu đạm: úng nước hay sâu bệnh cũng làm vàng lá. Cần xem cả đất, nước và các bộ phận khác trước khi bón.

🌿
Làm mẫu

Ruộng rau có lá vàng nhạt, cây thấp còi, nhưng rễ vẫn tốt và mép lá không khô. Nên bón loại phân nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧪 Các loại phân bón thông thường

Bốn loại phân (theo SGK Bài 12)

LoạiNguyên tốThành phần chínhĐặc điểm
Phân đạmNNaNO₃, Ca(NO₃)₂, NH₄NO₃, urea (NH₂)₂CODễ tan trong nước; giúp thân, rễ, lá phát triển
Phân lânPCa₃(PO₄)₂ (nung chảy); Ca(H₂PO₄)₂ (superphosphate)Bón lót (rễ), bón thúc (hoa, quả)
Phân kaliKKCl, K₂SO₄; có trong troCây cứng cáp, chịu lạnh
Phân NPKN, P, KHỗn hợp, có thể thêm Ca, Mg, Zn, CuCung cấp nhiều chất cùng lúc

Dạng bài

Xếp một loại phân từ công thức

  1. 1 Viết ra các nguyên tố trong công thức.
  2. 2 Tìm nguyên tố dinh dưỡng N, P hoặc K.
  3. 3 Chỉ có N ⇒ đạm; chỉ có P ⇒ lân; chỉ có K ⇒ kali; trộn từ hai trở lên ⇒ phân hỗn hợp như NPK.
  4. 4 Kiểm tra: đếm lại nguyên tố, không nhầm Ca, Mg (trung lượng) với N, P, K ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Ca(NO₃)₂ có calcium nhưng SGK xếp vào phân đạm vì nguyên tố dinh dưỡng chính là N.

🧪
Làm mẫu

Xếp NH₄NO₃, KCl, Ca(H₂PO₄)₂ và (NH₂)₂CO vào các loại phân.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Chọn phân lân và đọc nhãn NPK

  • ✦Phân lân nung chảy không tan trong nước, tan chậm trong đất chua, nên hợp đất chua. Superphosphate hợp mọi loại đất, tốt nhất trên đất chua ít (pH = 5,6–6,5).
  • ✦Nhãn NPK ví dụ 16–16–8: cứ 100 kg phân có 16 kg đạm, 16 kg lân, 8 kg kali (cách đọc đơn giản, ngoài SGK; thực ra lân và kali tính quy đổi, lớp trên mới học).
  • ✦NPK là phân hỗn hợp, không phải một hợp chất có công thức NPK.

3 🧮 Tính phần trăm dinh dưỡng và lượng phân cần bón

Dạng bài

Tính %N rồi tính lượng phân

  1. 1 Tính khối lượng mol phân: cộng khối lượng các nguyên tử (H 1, C 12, N 14, O 16).
  2. 2 %N = (số nguyên tử N · 14) : M · 100 %. Đếm đủ số nguyên tử N trong công thức.
  3. 3 Lượng phân cần = lượng N cần : %N (viết %N dạng số thập phân).
  4. 4 Kiểm tra: nhân ngược lượng phân với %N phải ra lượng N cần ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: NH₄NO₃ có hai nguyên tử N. Chỉ tính một nguyên tử (14 : 80 = 17,5 %) rồi chia thì ra 80 kg, gấp đôi thực tế.

🌾
Làm mẫu

Ruộng cần 14 kg nitrogen. Cần bón bao nhiêu kg NH₄NO₃?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Cùng một lượng N: phân nào gọn hơn

PhânKhối lượng mol%NCần để có 28 kg N
Urea (NH₂)₂CO6046,7 %60 kg
NH₄NO₃8035 %80 kg
NaNO₃8516,5 %170 kg

4 ♻️ Dùng phân đúng cách và làm phân hữu cơ

Bón sai thì hại gì

  • ✦Phân dư thừa bị rửa trôi khỏi đất, ngấm vào nước ngầm, đi vào sông, hồ, gây ô nhiễm đất và nước.
  • ✦Một số phân bị phân huỷ thành khí ammonia, nitrogen oxide gây ô nhiễm không khí.
  • ✦Lạm dụng phân bón có thể gây tồn dư hoá chất trong thực phẩm, hại sức khoẻ con người.
  • ✦Khi bón phân nên mặc đồ bảo hộ, đeo khẩu trang, đeo găng tay; cất phân đúng nơi, xa trẻ em, nhà bếp, nơi ăn uống.

Dạng bài

Soát cách bón theo quy tắc "4 đúng"

  1. 1 Đúng liều: không vượt khả năng hấp thụ của đất và cây.
  2. 2 Đúng loại: hợp với cây, với loại đất (lân nung chảy hợp đất chua).
  3. 3 Đúng lúc (giai đoạn sinh trưởng, tránh mưa lớn) và đúng nơi (gần gốc, cách xa nguồn nước).
  4. 4 Kiểm tra: đủ cả bốn đúng thì mới yên tâm, thiếu một là có nguy cơ ô nhiễm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Bón phân hoá học không có nghĩa là bỏ phân hữu cơ: nên giảm lạm dụng phân vô cơ và tăng phân hữu cơ để đất tơi xốp.

🌧️
Làm mẫu

Một bác nông dân bón gấp đôi lượng urea ngay trước trận mưa lớn, ruộng sát kênh. Bác vi phạm những "đúng" nào, hậu quả gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Thực hành ủ phân hữu cơ: làm gì, thấy gì (làm cùng thầy cô hoặc người lớn)

  1. 1 Chuẩn bị khoảng 3 kg rác thải hữu cơ (rau thừa, vỏ củ quả), khoảng 6 g chế phẩm vi sinh (Trichoderma, Bacillus), thùng nhựa khoảng 5 L. Đeo găng tay.
  2. 2 Băm nhỏ rác, xếp vào thùng; rắc chế phẩm vi sinh lên rác và trộn đều, đậy nắp.
  3. 3 Thỉnh thoảng bổ sung nước để hỗn hợp vẫn ẩm.
  4. 4 Kết quả cần thấy: sau 25–30 ngày rác mục, thu được phân hữu cơ.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho thức ăn thừa có nguồn gốc động vật (xương, thịt, cá) vào thùng ủ là lỗi SGK nhắc.

🥬
Làm mẫu

Bạn muốn cho xương cá và thịt thừa vào thùng ủ cho "nhiều chất". Có nên không?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🌱

Vai trò N, P, K

  1. 1
    Nhận biết

    Nguyên tố cần cho cây nở hoa, đậu quả và phát triển bộ rễ là:

  2. 2
    Nhận biết

    Nhóm nguyên tố đa lượng cây cần nhiều gồm:

  3. 3
    Thông hiểu

    Cây có lá vàng nhạt, thấp còi, rễ và mép lá bình thường. Cây nhiều khả năng thiếu:

  4. 4
    Thông hiểu

    Zn, Mn, Cu, Fe cần với lượng rất nhỏ nhưng không thể thiếu vì:

  5. 5
    Vận dụng

    Luống cà chua thân lá xanh tốt nhưng rất ít hoa, rễ kém. Nên nghĩ tới nguyên tố nào và bón loại phân nào?

🧪

Các loại phân bón

  1. 1
    Nhận biết

    Chất nào sau đây là phân kali?

  2. 2
    Thông hiểu

    NH₄NO₃ là loại phân nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Phân NPK là:

  4. 4
    Thông hiểu

    Phân lân nung chảy không tan trong nước nhưng vẫn dùng cho đất chua vì:

  5. 5
    Thông hiểu

    Ca(NO₃)₂ được xếp vào loại phân nào?

🧮

Tính %N và lượng phân

  1. 1
    Thông hiểu Phần trăm khối lượng N trong NH₄NO₃ (N 14, H 1, O 16) là %.
  2. 2
    Vận dụng Phần trăm khối lượng N trong urea (NH₂)₂CO (C 12, N 14, O 16, H 1), làm tròn một chữ số thập phân, là %.
  3. 3
    Vận dụng Ruộng cần 14 kg nitrogen. Nếu dùng NH₄NO₃ thì cần bón kg.
  4. 4
    Vận dụng Ruộng cần 28 kg nitrogen. Dùng urea cần kg phân.
  5. 5
    Vận dụng Cũng cần 28 kg nitrogen nhưng dùng NaNO₃ (Na 23, N 14, O 16) thì cần kg phân.
  6. 6
    Thông hiểu

    Một bao phân NPK 50 kg ghi 16–16–8. Theo cách đọc đơn giản, trong bao có bao nhiêu kg đạm?

♻️

Dùng phân đúng cách

  1. 1
    Nhận biết

    Quy tắc bón phân "4 đúng" gồm:

  2. 2
    Thông hiểu

    Phân bón dư thừa trong đất có thể gây hậu quả nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Khi bón phân hoá học, cần:

  4. 4
    Thông hiểu

    Theo SGK, khi ủ phân hữu cơ KHÔNG nên cho vào thùng:

  5. 5
    Vận dụng

    Một ruộng sát ao cá bón gấp đôi liều phân đạm vào đúng ngày sắp mưa to. Hai "đúng" bị vi phạm và hậu quả có thể xảy ra là:

  6. 6
    Thông hiểu

    Lợi ích của phân hữu cơ so với phân hoá học là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Giữa kì và cuối kì hay hỏi phân loại phân bón từ công thức (đạm, lân, kali, NPK) và tính %N hoặc lượng phân cần bón theo khối lượng mol.
  • •Câu thực tế hay gặp: giải thích quy tắc "4 đúng" và tác hại của bón phân sai (rửa trôi, ô nhiễm nước, tồn dư trong thực phẩm).
  • •Là nền cho KHTN 9 (muối, phản ứng trao đổi) và Sinh học/Sinh thái THPT (chu trình nitrogen, ô nhiễm môi trường).
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
13. Khối lượng riêng. Thực hành xác định khối lượng riêng