Phân bón hoá học
Nêu được vai trò của N, P, K, nhận ra từng loại phân bón qua công thức, tính được phần trăm nitrogen và lượng phân cần bón, và bón phân theo quy tắc "4 đúng".
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cây cần nguyên tố đa lượng (N, P, K), trung lượng (Mg, Ca) và vi lượng (Zn, Mn, Fe, Cu). Phân bón hoá học là hoá chất chứa nguyên tố dinh dưỡng, bón để tăng năng suất.
- 2N nuôi thân, lá, rễ · P cần cho rễ, nở hoa, đậu quả · K giúp cây cứng cáp, chịu lạnh, hút nước và chất dinh dưỡng tốt.
- 3Phân đạm: NH₄NO₃, urea (NH₂)₂CO, NaNO₃, Ca(NO₃)₂ · phân lân: Ca₃(PO₄)₂, superphosphate · phân kali: KCl, K₂SO₄ · phân NPK có cả ba.
- 4% nguyên tố trong phân = (số nguyên tử · khối lượng nguyên tử) : khối lượng mol · 100 %. Urea có 46,7 % N, NH₄NO₃ có 35 % N.
- 5Quy tắc bón phân "4 đúng": đúng liều, đúng loại, đúng lúc, đúng nơi. Bón thừa bị rửa trôi gây ô nhiễm đất và nước.
- 6⚠️ Bón càng nhiều càng tốt là sai: phân dư thừa trôi xuống nước ngầm, sông hồ, bay ra khí ammonia, nitrogen oxide.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo bao phân đạm, lân, kali hoặc NPK thả lên luống cây đang có dấu hiệu thiếu chất để cây hồi phục, và thấy phân bón sai loại hoặc quá liều trôi xuống làm ao nổi tảo.
Kéo bao phân thả lên luống (hoặc chạm bao rồi chạm luống). Mỗi lần thả là một liều.
Kết luận
Nhìn dấu hiệu từng luống, kéo bao phân đúng loại vào. Còn luống A, B, C chưa hồi phục.
Dấu hiệu ↔ loại phân
- • Lá vàng nhạt, cây còi → thiếu N → phân đạm: urea (NH₂)₂CO, NH₄NO₃
- • Rễ kém, lá tím đỏ, ít hoa → thiếu P → phân lân: superphosphate Ca(H₂PO₄)₂
- • Mép lá khô cháy, thân yếu → thiếu K → phân kali: KCl, K₂SO₄
Đọc nhãn NPK 16–16–8
Bao 50 kg: 50 · 16 % = 8 kg đạm, 8 kg lân, 50 · 8 % = 4 kg kali (cách đọc đơn giản).
Mô hình đơn giản hoá: "liều" là lượng vừa đủ cho một luống. Lá vàng còn có thể do úng nước, sâu bệnh: xem kĩ trước khi bón.
Luống A lá vàng nhạt, cây còi: thiếu N.
1 🌱 Vai trò của N, P, K với cây trồng
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 đã biết: cây trao đổi chất, quang hợp, hấp thụ nước và muối khoáng từ đất. Lớp 8 thêm: muối khoáng nào cây cần nhiều, cần ít, và phân bón hoá học là chất bổ sung chúng.
- ✦Nhu cầu nước và muối khoáng khác nhau giữa loài cây và giữa các giai đoạn phát triển.
Ba nguyên tố đa lượng (Bảng 12.1 của SGK)
| Nguyên tố | Tác dụng với cây | Thiếu thì thường thấy |
|---|---|---|
| Nitrogen (N) | Cây sinh trưởng, phát triển tốt, thân, lá, rễ | Lá vàng nhạt, cây còi |
| Phosphorus (P) | Nở hoa, đậu quả, phát triển bộ rễ | Rễ kém, lá tím đỏ, chậm ra hoa |
| Potassium (K) | Cây cứng cáp, chịu lạnh, hút nước và dinh dưỡng tốt | Mép lá khô cháy, thân yếu |
Dạng bài
Đọc dấu hiệu cây để chọn loại phân
- 1 Quan sát từng bộ phận: lá, rễ, hoa quả, thân.
- 2 Nối dấu hiệu với nguyên tố: lá vàng nhạt → N; rễ kém, ít hoa quả → P; mép lá khô, thân yếu → K.
- 3 Chọn loại phân chứa nguyên tố đó (đạm, lân hoặc kali).
- 4 Kiểm tra: loại trừ các nguyên tố còn lại (bộ phận kia bình thường) và bón thử một luống nhỏ trước ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lá vàng chưa chắc do thiếu đạm: úng nước hay sâu bệnh cũng làm vàng lá. Cần xem cả đất, nước và các bộ phận khác trước khi bón.
Ruộng rau có lá vàng nhạt, cây thấp còi, nhưng rễ vẫn tốt và mép lá không khô. Nên bón loại phân nào?
Hướng dẫn giải
2 🧪 Các loại phân bón thông thường
Bốn loại phân (theo SGK Bài 12)
| Loại | Nguyên tố | Thành phần chính | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Phân đạm | N | NaNO₃, Ca(NO₃)₂, NH₄NO₃, urea (NH₂)₂CO | Dễ tan trong nước; giúp thân, rễ, lá phát triển |
| Phân lân | P | Ca₃(PO₄)₂ (nung chảy); Ca(H₂PO₄)₂ (superphosphate) | Bón lót (rễ), bón thúc (hoa, quả) |
| Phân kali | K | KCl, K₂SO₄; có trong tro | Cây cứng cáp, chịu lạnh |
| Phân NPK | N, P, K | Hỗn hợp, có thể thêm Ca, Mg, Zn, Cu | Cung cấp nhiều chất cùng lúc |
Dạng bài
Xếp một loại phân từ công thức
- 1 Viết ra các nguyên tố trong công thức.
- 2 Tìm nguyên tố dinh dưỡng N, P hoặc K.
- 3 Chỉ có N ⇒ đạm; chỉ có P ⇒ lân; chỉ có K ⇒ kali; trộn từ hai trở lên ⇒ phân hỗn hợp như NPK.
- 4 Kiểm tra: đếm lại nguyên tố, không nhầm Ca, Mg (trung lượng) với N, P, K ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ca(NO₃)₂ có calcium nhưng SGK xếp vào phân đạm vì nguyên tố dinh dưỡng chính là N.
Xếp NH₄NO₃, KCl, Ca(H₂PO₄)₂ và (NH₂)₂CO vào các loại phân.
Hướng dẫn giải
Chọn phân lân và đọc nhãn NPK
- ✦Phân lân nung chảy không tan trong nước, tan chậm trong đất chua, nên hợp đất chua. Superphosphate hợp mọi loại đất, tốt nhất trên đất chua ít (pH = 5,6–6,5).
- ✦Nhãn NPK ví dụ 16–16–8: cứ 100 kg phân có 16 kg đạm, 16 kg lân, 8 kg kali (cách đọc đơn giản, ngoài SGK; thực ra lân và kali tính quy đổi, lớp trên mới học).
- ✦NPK là phân hỗn hợp, không phải một hợp chất có công thức NPK.
3 🧮 Tính phần trăm dinh dưỡng và lượng phân cần bón
Dạng bài
Tính %N rồi tính lượng phân
- 1 Tính khối lượng mol phân: cộng khối lượng các nguyên tử (H 1, C 12, N 14, O 16).
- 2 %N = (số nguyên tử N · 14) : M · 100 %. Đếm đủ số nguyên tử N trong công thức.
- 3 Lượng phân cần = lượng N cần : %N (viết %N dạng số thập phân).
- 4 Kiểm tra: nhân ngược lượng phân với %N phải ra lượng N cần ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: NH₄NO₃ có hai nguyên tử N. Chỉ tính một nguyên tử (14 : 80 = 17,5 %) rồi chia thì ra 80 kg, gấp đôi thực tế.
Ruộng cần 14 kg nitrogen. Cần bón bao nhiêu kg NH₄NO₃?
Hướng dẫn giải
Cùng một lượng N: phân nào gọn hơn
| Phân | Khối lượng mol | %N | Cần để có 28 kg N |
|---|---|---|---|
| Urea (NH₂)₂CO | 60 | 46,7 % | 60 kg |
| NH₄NO₃ | 80 | 35 % | 80 kg |
| NaNO₃ | 85 | 16,5 % | 170 kg |
4 ♻️ Dùng phân đúng cách và làm phân hữu cơ
Bón sai thì hại gì
- ✦Phân dư thừa bị rửa trôi khỏi đất, ngấm vào nước ngầm, đi vào sông, hồ, gây ô nhiễm đất và nước.
- ✦Một số phân bị phân huỷ thành khí ammonia, nitrogen oxide gây ô nhiễm không khí.
- ✦Lạm dụng phân bón có thể gây tồn dư hoá chất trong thực phẩm, hại sức khoẻ con người.
- ✦Khi bón phân nên mặc đồ bảo hộ, đeo khẩu trang, đeo găng tay; cất phân đúng nơi, xa trẻ em, nhà bếp, nơi ăn uống.
Dạng bài
Soát cách bón theo quy tắc "4 đúng"
- 1 Đúng liều: không vượt khả năng hấp thụ của đất và cây.
- 2 Đúng loại: hợp với cây, với loại đất (lân nung chảy hợp đất chua).
- 3 Đúng lúc (giai đoạn sinh trưởng, tránh mưa lớn) và đúng nơi (gần gốc, cách xa nguồn nước).
- 4 Kiểm tra: đủ cả bốn đúng thì mới yên tâm, thiếu một là có nguy cơ ô nhiễm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bón phân hoá học không có nghĩa là bỏ phân hữu cơ: nên giảm lạm dụng phân vô cơ và tăng phân hữu cơ để đất tơi xốp.
Một bác nông dân bón gấp đôi lượng urea ngay trước trận mưa lớn, ruộng sát kênh. Bác vi phạm những "đúng" nào, hậu quả gì?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Thực hành ủ phân hữu cơ: làm gì, thấy gì (làm cùng thầy cô hoặc người lớn)
- 1 Chuẩn bị khoảng 3 kg rác thải hữu cơ (rau thừa, vỏ củ quả), khoảng 6 g chế phẩm vi sinh (Trichoderma, Bacillus), thùng nhựa khoảng 5 L. Đeo găng tay.
- 2 Băm nhỏ rác, xếp vào thùng; rắc chế phẩm vi sinh lên rác và trộn đều, đậy nắp.
- 3 Thỉnh thoảng bổ sung nước để hỗn hợp vẫn ẩm.
- 4 Kết quả cần thấy: sau 25–30 ngày rác mục, thu được phân hữu cơ.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho thức ăn thừa có nguồn gốc động vật (xương, thịt, cá) vào thùng ủ là lỗi SGK nhắc.
Bạn muốn cho xương cá và thịt thừa vào thùng ủ cho "nhiều chất". Có nên không?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Vai trò N, P, K
- 1Nhận biết
Nguyên tố cần cho cây nở hoa, đậu quả và phát triển bộ rễ là:
- 2Nhận biết
Nhóm nguyên tố đa lượng cây cần nhiều gồm:
- 3Thông hiểu
Cây có lá vàng nhạt, thấp còi, rễ và mép lá bình thường. Cây nhiều khả năng thiếu:
- 4Thông hiểu
Zn, Mn, Cu, Fe cần với lượng rất nhỏ nhưng không thể thiếu vì:
- 5Vận dụng
Luống cà chua thân lá xanh tốt nhưng rất ít hoa, rễ kém. Nên nghĩ tới nguyên tố nào và bón loại phân nào?
Các loại phân bón
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây là phân kali?
- 2Thông hiểu
NH₄NO₃ là loại phân nào?
- 3Thông hiểu
Phân NPK là:
- 4Thông hiểu
Phân lân nung chảy không tan trong nước nhưng vẫn dùng cho đất chua vì:
- 5Thông hiểu
Ca(NO₃)₂ được xếp vào loại phân nào?
Tính %N và lượng phân
- 1Thông hiểu Phần trăm khối lượng N trong NH₄NO₃ (N 14, H 1, O 16) là %.
- 2Vận dụng Phần trăm khối lượng N trong urea (NH₂)₂CO (C 12, N 14, O 16, H 1), làm tròn một chữ số thập phân, là %.
- 3Vận dụng Ruộng cần 14 kg nitrogen. Nếu dùng NH₄NO₃ thì cần bón kg.
- 4Vận dụng Ruộng cần 28 kg nitrogen. Dùng urea cần kg phân.
- 5Vận dụng Cũng cần 28 kg nitrogen nhưng dùng NaNO₃ (Na 23, N 14, O 16) thì cần kg phân.
- 6Thông hiểu
Một bao phân NPK 50 kg ghi 16–16–8. Theo cách đọc đơn giản, trong bao có bao nhiêu kg đạm?
Dùng phân đúng cách
- 1Nhận biết
Quy tắc bón phân "4 đúng" gồm:
- 2Thông hiểu
Phân bón dư thừa trong đất có thể gây hậu quả nào?
- 3Thông hiểu
Khi bón phân hoá học, cần:
- 4Thông hiểu
Theo SGK, khi ủ phân hữu cơ KHÔNG nên cho vào thùng:
- 5Vận dụng
Một ruộng sát ao cá bón gấp đôi liều phân đạm vào đúng ngày sắp mưa to. Hai "đúng" bị vi phạm và hậu quả có thể xảy ra là:
- 6Thông hiểu
Lợi ích của phân hữu cơ so với phân hoá học là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Giữa kì và cuối kì hay hỏi phân loại phân bón từ công thức (đạm, lân, kali, NPK) và tính %N hoặc lượng phân cần bón theo khối lượng mol.
- •Câu thực tế hay gặp: giải thích quy tắc "4 đúng" và tác hại của bón phân sai (rửa trôi, ô nhiễm nước, tồn dư trong thực phẩm).
- •Là nền cho KHTN 9 (muối, phản ứng trao đổi) và Sinh học/Sinh thái THPT (chu trình nitrogen, ô nhiễm môi trường).
13. Khối lượng riêng. Thực hành xác định khối lượng riêng