Tốc độ phản ứng và chất xúc tác
Phân biệt được phản ứng nhanh và phản ứng chậm, dự đoán được nhiệt độ, nồng độ, diện tích tiếp xúc làm tốc độ phản ứng đổi theo chiều nào, và nhận ra được chất xúc tác.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tốc độ phản ứng là đại lượng cho biết phản ứng hoá học xảy ra nhanh hay chậm. Đốt cháy xảy ra rất nhanh, sắt gỉ trong không khí ẩm xảy ra chậm hơn nhiều.
- 2Muốn so sánh, hãy theo dõi sự thay đổi của thể tích khí, khối lượng chất rắn hoặc nồng độ chất tan trong một khoảng thời gian (khí thoát nhanh hơn, kết tủa hiện nhanh hơn thì phản ứng nhanh hơn).
- 3Tốc độ phản ứng tăng khi tăng nhiệt độ, tăng nồng độ, tăng diện tích bề mặt tiếp xúc (đập nhỏ, nghiền bột). Làm ngược lại thì phản ứng chậm đi.
- 4Chất xúc tác làm tăng tốc độ phản ứng nhưng sau phản ứng vẫn giữ nguyên khối lượng và tính chất hoá học. Ví dụ: MnO₂ với H₂O₂, enzyme amylase với tinh bột.
- 5Khi so sánh hai thí nghiệm, chỉ được đổi một yếu tố, giữ nguyên các yếu tố còn lại; nếu đổi hai thứ cùng lúc thì không kết luận được yếu tố nào gây ra.
- 6⚠️ Đập nhỏ, đun nóng hay thêm chất xúc tác chỉ giúp phản ứng tới đích sớm hơn, không làm sinh ra nhiều sản phẩm hơn: lượng sản phẩm do lượng chất phản ứng quyết định.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đá vôi viên hoặc bột vào ống HCl, kéo thanh nhiệt độ và nồng độ, hoặc thả MnO₂ vào H₂O₂ để thấy bọt khí và đường lượng khí theo thời gian dốc hơn hay thoải hơn đường lần trước, mà lượng khí cuối cùng không đổi.
Kéo thứ cần thả vào ống nghiệm (hoặc chạm thẻ rồi chạm ống).
Kết luận
Kéo đá vôi viên hoặc đá vôi bột vào ống nghiệm HCl để bắt đầu đo lượng khí CO₂ thoát ra.
CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + CO₂ + H₂O
- • Đường đỏ: lần đo này. Nét đứt xám: lần đo trước, để so.
- • Đường càng dốc ⇒ khí thoát càng nhanh ⇒ phản ứng càng nhanh.
- • 0,2 g đá vôi, 10 mL HCl (acid dư): hết đá vôi thu ≈ 50 mL CO₂. Thể tích quy về 25 °C, 1 bar.
- • Độ dốc là mô hình định tính: đúng chiều nhanh/chậm, không phải số đo thật.
Đá vôi viên + HCl 1 M ở 25 °C: khí thoát từ từ.
1 ⏱️ Tốc độ phản ứng: nhanh hay chậm
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn đã thấy có biến đổi xảy ra nhanh (cháy, nổ) và có biến đổi xảy ra chậm (sắt gỉ) nhưng mới chỉ kể tên. Lớp 8 đặt cho độ nhanh chậm ấy một tên gọi chung: tốc độ phản ứng.
- ✦Ở các bài trước bạn đã biết viết phương trình hoá học của phản ứng. Bài này hỏi thêm: phản ứng ấy xảy ra nhanh đến mức nào và làm thế nào để đổi nó.
Phản ứng nhanh và phản ứng chậm quanh ta
| Phản ứng | Nhanh hay chậm | Dấu hiệu quan sát |
|---|---|---|
| Đốt cháy cồn, than, củi, giấy | Rất nhanh | Cháy ngay, toả nhiệt và phát sáng |
| Sắt, thép (chứa sắt) phản ứng với oxygen trong không khí ẩm | Chậm hơn nhiều | Sau một thời gian mới có lớp gỉ nâu, xốp |
Dạng bài
So sánh tốc độ của hai phản ứng
- 1 Tìm dấu hiệu quan sát được của phản ứng: bọt khí thoát ra, kết tủa hiện ra hay chất rắn nhỏ dần.
- 2 Đặt hai phản ứng vào cùng khoảng thời gian và so lượng dấu hiệu (nhiều bọt khí hơn, kết tủa xuất hiện sớm hơn), hoặc đo thời gian để có cùng một lượng dấu hiệu.
- 3 Kết luận: dấu hiệu xuất hiện nhiều hơn / sớm hơn thì phản ứng ấy nhanh hơn.
- 4 Kiểm tra: hai phản ứng có đo trong cùng điều kiện (cùng thời gian hoặc cùng lượng khí) không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Phản ứng nhanh hơn không có nghĩa là sinh nhiều sản phẩm hơn về cuối. Đá vôi bột và đá vôi viên cùng khối lượng cho cùng một lượng khí, chỉ khác thời gian.
Cho cùng một lượng hydrochloric acid vào hai ống: ống (1) đá vôi dạng bột, ống (2) đá vôi dạng viên. Ống (1) bọt khí nhiều hơn và đá tan hết trước. Phản ứng nào nhanh hơn?
Hướng dẫn giải
2 🌡️ Nhiệt độ, nồng độ, diện tích tiếp xúc
Ba yếu tố làm đổi tốc độ phản ứng
| Yếu tố | Tăng lên thì | Thí nghiệm / đời sống |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Phản ứng nhanh hơn | Viên C sủi tan nhanh hơn trong nước nóng; thực phẩm để tủ lạnh lâu hỏng hơn |
| Nồng độ | Phản ứng nhanh hơn | Đinh sắt sủi bọt nhanh hơn trong HCl 1 M so với HCl 0,1 M |
| Diện tích bề mặt tiếp xúc | Phản ứng nhanh hơn | Đá vôi bột phản ứng nhanh hơn đá vôi viên; nung đá vôi cần đập nhỏ |
Đập nhỏ đá vôi để nung thành vôi sống nhanh hơn. Dùng men để quá trình lên men diễn ra nhanh; dùng chất xúc tác trong sản xuất công nghiệp.
Bảo quản thực phẩm trong tủ lạnh để chậm ôi thiu. Sơn hoặc bôi dầu mỡ phủ kim loại để chậm gỉ.
Dạng bài
Dự đoán tốc độ phản ứng khi đổi điều kiện
- 1 Xác định yếu tố nào đã đổi: nhiệt độ, nồng độ hay diện tích tiếp xúc (kích thước hạt).
- 2 Xác định yếu tố đó tăng hay giảm.
- 3 Tăng thì phản ứng nhanh hơn, giảm thì chậm hơn.
- 4 Kiểm tra: lượng chất phản ứng ban đầu có đổi không? Nếu không đổi thì lượng sản phẩm cuối cùng không đổi ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đập nhỏ thì khí nhiều hơn là sai. Khối lượng chất rắn không đổi khi đập nhỏ, nên lượng khí cuối cùng không đổi. Chỉ có diện tích tiếp xúc tăng lên nên khí thoát nhanh hơn.
Cho hai đinh sắt giống nhau vào hai ống nghiệm: ống (1) 5 mL dung dịch HCl 0,1 M, ống (2) 5 mL dung dịch HCl 1 M. Phản ứng ở ống nào xảy ra nhanh hơn?
Hướng dẫn giải
3 ⚗️ Chất xúc tác
Chất xúc tác là gì
- ✦Chất xúc tác là chất làm tăng tốc độ phản ứng nhưng sau phản ứng vẫn giữ nguyên về khối lượng và tính chất hoá học.
- ✦Chất xúc tác thường được ghi trên mũi tên của phương trình, không phải là chất phản ứng cũng không phải là sản phẩm: 2H₂O₂ → (MnO₂) 2H₂O + O₂.
Một số chất xúc tác trong SGK
| Chất xúc tác | Phản ứng được đẩy nhanh | Ở đâu |
|---|---|---|
| Manganese dioxide MnO₂ | Phân huỷ H₂O₂ thành nước và oxygen | Thí nghiệm ở phòng học |
| Enzyme amylase | Chuyển hoá tinh bột thành đường | Nước bọt, dịch tiết của hệ tiêu hoá |
| Vanadium(V) oxide V₂O₅ | 2SO₂ + O₂ → 2SO₃ (sản xuất sulfuric acid) | Nhà máy hoá chất |
| Chất xúc tác trong ống xả ô tô | Chuyển khí carbon monoxide, các oxide của nitrogen thành khí không độc hại | Ống xả của ô tô |
Dạng bài
Nhận ra chất xúc tác
- 1 Chất đó có làm phản ứng nhanh hơn khi thêm vào không?
- 2 Cân hoặc kiểm tra chất đó sau phản ứng: khối lượng và tính chất hoá học có giữ nguyên không?
- 3 Chất đó nằm trên mũi tên, không bị tiêu hao như chất phản ứng.
- 4 Kiểm tra: cả hai điều kiện (làm nhanh + còn nguyên) đều đúng thì mới là chất xúc tác ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chất xúc tác không làm tăng lượng sản phẩm. Lượng khí oxygen thu được cuối cùng chỉ phụ thuộc lượng H₂O₂ ban đầu, có hay không có MnO₂ đều như nhau, chỉ khác thời gian.
Cho 3 mL nước oxy già H₂O₂ 3 % vào ống nghiệm thì bọt khí thoát rất chậm. Cho thêm một ít bột MnO₂ thì bọt khí thoát mạnh; sau phản ứng, lọc lấy MnO₂ thì khối lượng vẫn như lúc đầu. MnO₂ có phải chất xúc tác không?
Hướng dẫn giải
4 🔬 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Bốn thí nghiệm của sách (xem thầy cô làm hoặc xem mô phỏng)
| Thí nghiệm | Chỉ đổi | Cần thấy |
|---|---|---|
| Đinh sắt giống nhau vào 5 mL HCl 0,1 M và 5 mL HCl 1 M | Nồng độ acid | Ống HCl 1 M sủi bọt nhanh hơn |
| Một viên C sủi vào cốc nước nóng, một viên vào cốc nước lạnh | Nhiệt độ nước | Cốc nước nóng viên tan và sủi nhanh hơn |
| Đá vôi bột và đá vôi viên (khoảng 1 g mỗi loại) với 3 mL HCl 0,1 M | Kích thước hạt | Ống đá vôi bột sủi nhanh hơn, hết trước |
| 3 mL H₂O₂ 3 % ở hai ống, thêm bột MnO₂ vào ống (2) | Có hay không chất xúc tác | Ống (2) bọt khí oxygen thoát nhanh hơn rõ rệt |
Lưu ý an toàn
- ✦Acid, nước oxy già và các chất ở trên chỉ làm ở phòng thí nghiệm có thầy cô hướng dẫn, đeo kính và găng tay. Ở nhà chỉ nên quan sát viên C sủi trong nước nóng và nước lạnh, có người lớn bên cạnh.
- ✦Không nếm, không ngửi trực tiếp hoá chất; cốc nước nóng cần cầm cẩn thận.
Dạng bài
Làm thí nghiệm so sánh công bằng
- 1 Chọn đúng một yếu tố muốn khảo sát (nồng độ, nhiệt độ hoặc kích thước hạt).
- 2 Hai ống chỉ khác nhau ở yếu tố đó; giữ giống nhau lượng chất, thể tích dung dịch, thời điểm bắt đầu.
- 3 Quan sát cùng một dấu hiệu (độ mạnh của bọt khí hoặc thời gian tan hết).
- 4 Kiểm tra: nếu thay đổi hai yếu tố cùng lúc thì kết quả không chỉ ra yếu tố nào quyết định ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lỗi hay mắc là đổi cùng lúc hai yếu tố, ví dụ so HCl nồng độ khác nhau nhưng một ống dùng đá vôi bột, một ống dùng đá vôi viên.
Một bạn muốn kiểm tra nhiệt độ ảnh hưởng thế nào tới phản ứng của viên C sủi với nước. Bạn cho một viên vào 200 mL nước nóng, và một viên khác vào 100 mL nước lạnh. Cách làm này có công bằng không?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tốc độ phản ứng
- 1Nhận biết
Tốc độ phản ứng là đại lượng đặc trưng cho:
- 2Thông hiểu
Trong các phản ứng sau, phản ứng nào xảy ra chậm nhất?
- 3Thông hiểu
Phản ứng của kim loại với acid sinh ra khí. Cách hợp lí để so sánh tốc độ hai phản ứng là:
- 4Thông hiểu
Đánh dấu đúng hoặc sai cho các phát biểu về tốc độ phản ứng:
a)Tốc độ phản ứng cho biết phản ứng hoá học xảy ra nhanh hay chậm.
b)Có thể theo dõi tốc độ phản ứng qua sự thay đổi thể tích chất khí hoặc khối lượng chất rắn trong một khoảng thời gian.
c)Phản ứng xảy ra nhanh thì sinh ra nhiều sản phẩm hơn phản ứng chậm.
- 5Vận dụng
Cho Mg vào hai cốc acid giống nhau. Cốc X thu được 10 mL khí H₂ sau 20 giây, cốc Y thu được 10 mL khí H₂ sau 60 giây. Kết luận đúng là:
Các yếu tố ảnh hưởng
- 1Nhận biết
Yếu tố nào sau đây làm tăng tốc độ phản ứng?
- 2Nhận biết Nghiền đá vôi thành bột làm tăng với acid nên phản ứng xảy ra nhanh hơn.
- 3Thông hiểu
Cho hai đinh sắt giống nhau vào dung dịch HCl 0,1 M (ống 1) và HCl 1 M (ống 2). Hiện tượng đúng là:
- 4Thông hiểu
Thả một viên C sủi vào cốc nước nóng và một viên vào cốc nước lạnh cùng lúc. Viên nào tan và sủi bọt nhanh hơn?
- 5Thông hiểu
Bảo quản thực phẩm trong tủ lạnh là đã tác động vào yếu tố nào để làm chậm tốc độ phản ứng gây hỏng thức ăn?
- 6Vận dụng
Cho hai mẩu kẽm khối lượng bằng nhau, một mẩu nguyên khối và một mẩu nghiền vụn, vào hai cốc HCl dư giống nhau. Kết luận đúng là:
- 7Vận dụng
Bột mì chất đống trong bao khó bắt lửa, nhưng bụi bột mì mịn lơ lửng trong không khí ở xưởng xay có thể bùng cháy rất nhanh. Vì sao?
Chất xúc tác
- 1Nhận biết
Chất xúc tác là chất:
- 2Thông hiểu Khi cho MnO₂ vào nước oxy già, phản ứng phân huỷ H₂O₂ xảy ra nhanh hơn; sau phản ứng khối lượng MnO₂ .
- 3Thông hiểu
Trong phản ứng 2SO₂ + O₂ → 2SO₃ có mặt vanadium(V) oxide làm phản ứng xảy ra nhanh hơn. Vanadium(V) oxide đóng vai trò:
- 4Thông hiểu
Đánh dấu đúng hoặc sai về chất xúc tác:
a)Chất xúc tác làm tăng lượng sản phẩm thu được.
b)Sau phản ứng, chất xúc tác giữ nguyên khối lượng và tính chất hoá học.
c)Enzyme amylase giúp đẩy nhanh phản ứng chuyển hoá tinh bột thành đường nên là một chất xúc tác.
- 5Vận dụng
Hai ống nghiệm đều chứa 3 mL nước oxy già H₂O₂ 3 %, chỉ ống (2) cho thêm bột MnO₂. Sau khi chờ đủ lâu để cả hai ống ngừng thoát khí, so sánh thể tích khí O₂ thu được ở hai ống:
Làm thí nghiệm so sánh
- 1Thông hiểu
Muốn khảo sát ảnh hưởng của nồng độ acid tới phản ứng với đinh sắt, cần giữ giống nhau những gì?
- 2Thông hiểu
Trong thí nghiệm viên C sủi với nước nóng và nước lạnh, dấu hiệu dùng để so sánh tốc độ phản ứng là:
- 3Vận dụng
Nam cho đá vôi bột vào HCl 1 M ở ống (1), đá vôi viên vào HCl 0,1 M ở ống (2) cùng lúc. Ống (1) sủi nhanh hơn, Nam kết luận nồng độ càng cao phản ứng càng nhanh. Kết luận này sai ở chỗ nào?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa và cuối kỳ hay cho một tình huống đời sống hoặc thí nghiệm rồi hỏi yếu tố nào (nhiệt độ, nồng độ, diện tích tiếp xúc, chất xúc tác) làm phản ứng nhanh hay chậm, và lượng sản phẩm cuối cùng có đổi không.
- •Câu vận dụng thường bắt tìm chỗ sai trong cách làm thí nghiệm (đổi hai yếu tố cùng lúc) hoặc nhận ra chất xúc tác qua khối lượng không đổi.
- •Là nền cho tốc độ phản ứng định lượng và cân bằng hoá học ở THPT, cho enzyme ở Sinh học THPT và cho phần kim loại, acid của KHTN 9.
8. Acid