Acid
Nhận ra được acid và gốc acid từ công thức, viết được phương trình acid loãng tác dụng với kim loại, rồi tính được khí H₂ sinh ra theo phương trình.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 8
⚡ Nhớ nhanh
- 1Acid là hợp chất trong phân tử có nguyên tử hydrogen liên kết với gốc acid, khi tan trong nước tạo ra ion H⁺. Ví dụ: HCl, HNO₃, H₂SO₄, CH₃COOH.
- 2Dung dịch acid làm giấy quỳ tím chuyển sang đỏ: đó là cách nhận biết nhanh và an toàn, không được nếm thử.
- 3Một số kim loại (Mg, Fe, Zn…) tác dụng với dung dịch acid loãng tạo muối và khí hydrogen: kim loại + acid → muối + H₂ (muối gồm kim loại và gốc acid).
- 4Tính theo phương trình: n = m : M, tỉ lệ mol theo hệ số, rồi V(H₂) = 24,79 · n (L) ở 25 °C, 1 bar.
- 5HCl tẩy gỉ thép, có trong dạ dày; H₂SO₄ dùng trong công nghiệp (phân bón, chất tẩy rửa…); giấm ăn chứa 2–5 % acetic acid. Pha loãng acid đặc: rót acid vào nước, và chỉ làm khi có thầy cô.
- 6⚠️ Fe tác dụng với HCl loãng cho muối FeCl₂ (iron(II)) chứ không phải FeCl₃; và quỳ tím hoá đỏ là của acid, hoá xanh mới là của base.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo Mg, Zn, Fe, Cu hoặc giấy quỳ tím vào ba ống HCl 1 M và một ống nước cất để thấy kim loại nào sủi bọt khí hydrogen, quỳ hoá đỏ trong acid, còn Cu và ống nước cất thì không đổi.
Kéo kim loại hoặc giấy quỳ vào ống (hoặc chạm thẻ rồi chạm ống). Chạm ống đã dùng để thay ống mới.
Kết luận
Kéo kim loại hoặc giấy quỳ tím vào ống nghiệm. Ống A, B, C đựng hydrochloric acid HCl 1 M; ống D đựng nước cất để đối chứng.
Phương trình với HCl loãng
- Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂
- Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂
- Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂
- Cu + HCl: không phản ứng
⚠️ Acid làm bỏng da: đeo kính, găng tay, chỉ làm khi có thầy cô. Pha loãng acid đặc thì rót acid vào nước, không làm ngược lại.
Ống A, B, C đựng HCl 1 M; ống D là nước cất để so.
1 🍋 Acid là gì: H⁺ và gốc acid
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn đã gặp HCl, H₂SO₄ như ví dụ về công thức hoá học và gặp nhóm nguyên tử SO₄, NO₃ trong bảng hoá trị, nhưng chưa xếp chúng thành một loại chất.
- ✦Lớp 8 lần đầu gọi chúng là acid: hợp chất có H liên kết với gốc acid, tan trong nước cho ion H⁺, và có chung những tính chất hoá học.
Một số acid thông dụng (Bảng 8.1)
| Tên acid | Công thức | Cation | Gốc acid (anion) |
|---|---|---|---|
| Hydrochloric acid | HCl | H⁺ | Cl⁻ |
| Nitric acid | HNO₃ | H⁺ | NO₃⁻ |
| Sulfuric acid | H₂SO₄ | H⁺ | SO₄²⁻ |
| Acetic acid (trong giấm) | CH₃COOH | H⁺ | CH₃COO⁻ |
Dạng bài
Nhận ra acid và gốc acid từ công thức
- 1 Tìm nguyên tử hydrogen viết đầu công thức, liên kết với một nhóm nguyên tử hay nguyên tố khác.
- 2 Phần còn lại sau khi bỏ H là gốc acid.
- 3 Khi tan trong nước, mỗi nguyên tử H cho một ion H⁺; gốc acid mang điện tích âm, số điện tích âm bằng số H đã tách ra.
- 4 Kiểm tra: tổng điện tích của H⁺ và gốc acid bằng 0 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Có nguyên tử H trong công thức chưa chắc là acid. NaOH và H₂O đều có H, nhưng NaOH khi tan tạo ion OH⁻ nên là base, không phải acid; acid phải tạo ra ion H⁺.
Cho biết gốc acid trong H₂SO₄ và các ion tạo ra khi H₂SO₄ tan trong nước.
Hướng dẫn giải
2 🔴 Tính chất hoá học: quỳ tím và kim loại
Hai tính chất của dung dịch acid (HCl là ví dụ)
| Thử với | Hiện tượng | Kết luận |
|---|---|---|
| Giấy quỳ tím (nhỏ 1–2 giọt HCl) | Giấy chuyển từ tím sang đỏ | Nhận biết acid |
| Kim loại Mg, Fe, Zn (ống nghiệm có 3 mL HCl) | Sủi bọt khí, kim loại nhỏ dần | Sinh muối và khí hydrogen |
Phản ứng của acid với kim loại
- ✦Nguyên tử hydrogen của acid được thay thế bằng nguyên tử kim loại, tạo muối và giải phóng khí hydrogen: Mg + H₂SO₄ → MgSO₄ + H₂.
- ✦Không phải kim loại nào cũng sủi bọt: đồng (Cu) thả vào HCl loãng không thấy bọt khí (vì sao thì lớp 9 học). SGK nói rõ HNO₃ và H₂SO₄ đặc tác dụng với kim loại sẽ được học sau.
Dạng bài
Viết phương trình kim loại + acid loãng
- 1 Viết sơ đồ: kim loại + acid → muối + H₂.
- 2 Viết công thức muối: kim loại ghép với gốc acid theo hoá trị (Mg, Zn, Fe hoá trị II; gốc Cl hoá trị I; gốc SO₄ hoá trị II).
- 3 Cân bằng bằng hệ số (không đổi chỉ số): thường cần hệ số 2 trước HCl.
- 4 Kiểm tra: đếm từng nguyên tố hai vế ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Sắt trong HCl loãng cho FeCl₂ (iron(II)): Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂. Viết FeCl₃ là nhầm hoá trị của sắt trong phản ứng này.
Viết phương trình hoá học của magnesium với dung dịch hydrochloric acid.
Hướng dẫn giải
3 🧮 Tính khí H₂ và lượng acid theo phương trình
Dạng bài
Tính thể tích H₂ khi cho kim loại vào acid dư
- 1 Viết phương trình đã cân bằng.
- 2 Tính số mol kim loại: n = m : M.
- 3 Dùng tỉ lệ hệ số để suy ra n(H₂), rồi V(H₂) = 24,79 · n (L) ở 25 °C, 1 bar.
- 4 Kiểm tra: đảo lại, V : 24,79 ra đúng n(H₂) và n(kim loại) khớp tỉ lệ hệ số ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhớ tỉ lệ hệ số. Với 2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂ thì 0,2 mol Al cho 0,3 mol H₂ (tỉ lệ 2 : 3), chứ không phải 0,2 mol. Và V mol khí ở đây là 24,79 L, không dùng 22,4 L.
Cho 6,5 g kẽm tác dụng hết với dung dịch HCl dư. Tính thể tích H₂ ở 25 °C, 1 bar. Biết Zn 65.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tính lượng acid cần dùng hoặc khối lượng muối
- 1 Tính n của chất đã biết (từ khối lượng hoặc thể tích khí).
- 2 Dùng tỉ lệ hệ số để suy ra n của chất cần tìm (HCl hoặc muối).
- 3 Đổi sang đại lượng cần hỏi: m = n · M; hoặc thể tích dung dịch V = n : CM (đổi ra lít).
- 4 Kiểm tra: với muối, cộng khối lượng các chất tham gia và sản phẩm xem có bảo toàn không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thể tích dung dịch tính bằng lít khi chia cho CM. Quên đổi 0,2 L ra mL, hoặc lấy n(HCl) bằng n(Mg) (quên hệ số 2), là hai lỗi thường gặp.
Hoà tan hoàn toàn 4,8 g magnesium cần bao nhiêu mL dung dịch HCl 2 M? Biết Mg 24.
Hướng dẫn giải
4 🥽 Ứng dụng và an toàn
Ba acid thông dụng
| Acid | Trạng thái | Ứng dụng nêu trong sách |
|---|---|---|
| Sulfuric acid H₂SO₄ | Lỏng, không màu, không bay hơi, sánh như dầu ăn, nặng gần gấp hai lần nước; tan vô hạn trong nước và toả rất nhiều nhiệt | Phẩm nhuộm, giấy và tơ sợi, sơn, chất dẻo, chất tẩy rửa, phân bón |
| Hydrochloric acid HCl | Dung dịch lỏng, không màu | Tẩy gỉ thép, tổng hợp chất hữu cơ, xử lí pH nước bể bơi; có trong dạ dày giúp tiêu hoá |
| Acetic acid CH₃COOH | Lỏng, không màu, có vị chua; giấm ăn chứa 2–5 % | Chế biến thực phẩm, dược phẩm, sơn, sợi poly(vinyl acetate) |
Dùng acid an toàn
- ✦Không nếm hay ngửi trực tiếp acid. Pha loãng acid đặc thì rót acid vào nước từ từ (và khuấy), không rót nước vào acid; SGK dặn không tự ý pha loãng H₂SO₄ đặc, chỉ làm khi có thầy cô.
- ✦Sản phẩm tẩy rửa có acid mạnh: đeo găng tay, không để dính vào da, quần áo. Dính acid thì rửa ngay nhiều nước và báo người lớn hoặc thầy cô.
Dạng bài
Chọn cách xử lí khi dùng acid trong đời sống
- 1 Xác định việc cần làm (tẩy cặn, tẩy gỉ, làm sạch).
- 2 Chọn acid vừa sức (giấm, nước quả chanh ở nhà; HCl, H₂SO₄ chỉ dùng ở phòng thí nghiệm hoặc công nghiệp).
- 3 Làm đúng cách, có bảo hộ, sau đó rửa sạch bằng nước.
- 4 Kiểm tra: không dùng acid mạnh ở nhà, không nếm, không để dính da ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng vị chua thì thử bằng cách nếm. Một số acid ăn mòn da, miệng; muốn biết có phải acid hay không phải dùng quỳ tím.
Ấm đun nước ở nhà có một lớp cặn trắng bám đáy. Bạn nên làm cách nào để loại cặn an toàn?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Acid và gốc acid
- 1Nhận biết
Acid là hợp chất mà trong phân tử có nguyên tử hydrogen liên kết với:
- 2Nhận biết
Dãy chất nào gồm toàn acid?
- 3Thông hiểu Gốc acid trong sulfuric acid H₂SO₄ là .
- 4Thông hiểu
Khi hoà tan HNO₃ vào nước, các ion tạo ra là:
- 5Thông hiểu
Đánh dấu đúng hoặc sai:
a)Khi tan trong nước, acid tạo ra ion H⁺.
b)NaOH có nguyên tử H nên NaOH là acid.
c)Giấm ăn có vị chua vì chứa acetic acid.
Quỳ tím và kim loại
- 1Nhận biết
Nhỏ dung dịch HCl lên giấy quỳ tím, giấy chuyển sang màu:
- 2Thông hiểu
Sản phẩm của phản ứng giữa dung dịch HCl loãng với kẽm là:
- 3Thông hiểu
Phương trình nào viết đúng?
- 4Thông hiểu Cho đinh sắt vào dung dịch HCl loãng, hiện tượng quan sát được là có .
- 5Vận dụng
Ba lọ không nhãn đựng nước cất, giấm ăn và dung dịch nước muối. Nhúng quỳ tím vào từng lọ, quỳ tím nhận ra được:
Tính theo phương trình
- 1Thông hiểu Cho 6,5 g Zn (Zn 65) tác dụng hết với HCl dư. Thể tích H₂ thu được ở 25 °C, 1 bar là L (làm tròn 2 chữ số thập phân).
- 2Thông hiểu Cho 11,2 g Fe (Fe 56) tác dụng hết với HCl loãng dư theo Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂. Thể tích H₂ ở 25 °C, 1 bar là L (làm tròn 2 chữ số thập phân).
- 3Thông hiểu Hoà tan hết 2,4 g Mg (Mg 24) trong HCl dư thu được MgCl₂. Khối lượng MgCl₂ là g (Cl 35,5).
- 4Vận dụng
Cho 5,4 g Al (Al 27) vào HCl dư theo 2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂. Thể tích H₂ ở 25 °C, 1 bar (làm tròn 2 chữ số thập phân) là:
- 5Vận dụng Cho Zn tác dụng hết với HCl dư, thu được 4,958 L khí H₂ ở 25 °C, 1 bar. Khối lượng Zn đã phản ứng là g (Zn 65).
- 6Vận dụng Hoà tan hoàn toàn 4,8 g Mg (Mg 24) cần mL dung dịch HCl 2 M.
- 7Vận dụng Cho 6,5 g Zn (Zn 65) phản ứng vừa đủ với dung dịch HCl. Khối lượng HCl đã phản ứng là g (H 1, Cl 35,5).
Ứng dụng và an toàn
- 1Nhận biết
Acid nào được dùng để tẩy gỉ thép (theo SGK)?
- 2Thông hiểu
Khi pha loãng acid đặc ở phòng thí nghiệm (có thầy cô hướng dẫn), thao tác đúng là:
- 3Vận dụng
Ấm đun nước ở nhà bạn bám cặn. Cách xử lí an toàn nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa và cuối kỳ I hay hỏi nhận ra acid và gốc acid, màu quỳ tím và viết phương trình kim loại + acid loãng (có cả bẫy FeCl₂ và hệ số của HCl).
- •Câu vận dụng là bài tính theo phương trình: từ khối lượng kim loại tính thể tích H₂ ở 24,79 L, ngược lại tính khối lượng kim loại, hoặc tính thể tích dung dịch HCl cần dùng từ nồng độ CM.
- •Là nền cho dãy hoạt động hoá học của kim loại, acid đặc, oxide, muối ở KHTN 8–9, rồi acid–base và cân bằng ion ở Hoá THPT.
9. Base. Thang pH