Áp suất trên một bề mặt
Phân biệt được áp lực với áp suất, tính được p = F : S và giải thích được vì sao nên tăng hay giảm diện tích tiếp xúc trong đời sống.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 15
⚡ Nhớ nhanh
- 1Áp lực là lực ép có phương vuông góc với mặt bị ép; đơn vị là niutơn (N).
- 2Áp suất là độ lớn của áp lực trên một đơn vị diện tích bị ép: p = F : S.
- 3Đơn vị: pascal (Pa), 1 Pa = 1 N/m². Còn dùng 1 bar = 10⁵ Pa, 1 atm = 1,013·10⁵ Pa, 1 mmHg = 133,3 Pa.
- 4Cùng áp lực, diện tích càng nhỏ thì áp suất càng lớn (mũi đinh, lưỡi dao); muốn giảm áp suất thì tăng diện tích (bánh xích, đế rộng).
- 5Đổi cm² ra m² (chia cho 10 000) và cộng đủ diện tích của mọi chân, mọi bánh đang chạm mặt.
- 6⚠️ Áp lực và áp suất là hai đại lượng khác nhau: cái làm lún mặt đất là áp suất, không phải áp lực.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo viên gạch lên khay bột theo cách đặt nằm, nghiêng hay dựng đứng, chồng thêm viên và kéo thanh lực tay để thấy gạch lún sâu nông theo p = F : S.
Kéo viên gạch lên khay bột mịn.
Kéo gạch lên khay bột (hoặc chạm để đặt). Mỗi viên nặng 20 N.
Kéo viên gạch lên khay bột
Thử ba cách đặt: nằm, nghiêng, dựng đứng. Cùng 20 N, xem cách nào lún sâu nhất.
Trong đời sống
- 🔪 Dao mài sắc: lưỡi mỏng, S nhỏ ⇒ p lớn, cắt ngọt.
- 📌 Đinh, ống hút vót nhọn: S rất nhỏ ⇒ dễ đâm xuyên.
- 🚜 Bánh xích, móng nhà rộng: S lớn ⇒ p nhỏ, không lún.
- 🎒 Quai cặp bản to: S lớn ⇒ đỡ đau vai.
Độ lún trên hình là minh hoạ, tỉ lệ với áp suất (không phải số đo thật).
1 🧱 Áp lực và độ lún
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn đã biết lực tiếp xúc, trọng lượng P = 10 · m và cách tính diện tích (hình chữ nhật, hình tròn).
- ✦Lớp 8 thêm hai khái niệm mới: áp lực (lực ép vuông góc) và áp suất (áp lực trên mỗi đơn vị diện tích), để giải thích vì sao vật này lún sâu hơn vật kia.
Thí nghiệm SGK Hình 15.2: khối sắt ép xuống bột mịn
| Trường hợp | Áp lực F | Diện tích bị ép S | Độ lún |
|---|---|---|---|
| a) một khối nằm | F | S (lớn) | ít |
| b) hai khối chồng, vẫn nằm | 2F (gấp đôi a) | S (như a) | nhiều hơn a |
| c) một khối dựng đứng | F (như a) | nhỏ hơn S | nhiều hơn a |
Là lực ép vuông góc với mặt bị ép, đo bằng N. Vật đặt trên mặt phẳng ngang thì áp lực bằng trọng lượng của vật.
Cho biết áp lực dồn trên mỗi mét vuông, đo bằng Pa. Áp lực lớn hay diện tích nhỏ đều làm áp suất tăng.
Dạng bài
So sánh độ lún của một vật khi đổi cách đặt
- 1 Tìm áp lực F (vật nằm ngang: F = trọng lượng, không đổi dù đặt kiểu nào).
- 2 Tìm diện tích mặt chạm S của từng cách đặt, đổi ra m².
- 3 Tính p = F : S cho từng cách rồi so sánh: p lớn hơn thì lún sâu hơn.
- 4 Kiểm tra: S nhỏ đi bao nhiêu lần thì p tăng lên đúng bấy nhiêu lần ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ viên gạch dựng đứng lún sâu hơn vì "nặng hơn". Trọng lượng (áp lực) không đổi; chỉ có diện tích tiếp xúc thay đổi nên áp suất mới đổi.
Viên gạch nặng 20 N. Đặt nằm, mặt chạm đất 0,02 m². Dựng đứng, mặt chạm đất 0,005 m². Cách đặt nào lún sâu hơn, áp suất gấp mấy lần?
Hướng dẫn giải
2 🧮 Công thức p = F : S và đơn vị
Đề cho gì thì tìm gì
| Đề cho | Tìm | Công thức |
|---|---|---|
| F và S | áp suất p | p = F : S |
| p và S | áp lực F | F = p · S |
| F và p | diện tích S | S = F : p |
Đơn vị áp suất (SGK)
- ✦F đo bằng N, S đo bằng m² thì p đo bằng N/m², gọi là pascal: 1 Pa = 1 N/m².
- ✦Đơn vị khác: 1 bar = 10⁵ Pa · 1 atm = 1,013·10⁵ Pa · 1 mmHg = 133,3 Pa.
- ✦Diện tích đo bằng cm² thì đổi ra m² trước khi tính: 1 m² = 10 000 cm².
Dạng bài
Tính áp suất khi biết khối lượng và diện tích tiếp xúc
- 1 Tính áp lực: F = P = 10 · m.
- 2 Tính tổng diện tích các chỗ chạm (hai chân, bốn bánh…), rồi đổi cm² ra m².
- 3 Tính p = F : S.
- 4 Kiểm tra: thử lại S = F : p; cm² chưa đổi sẽ làm p nhỏ đi 10 000 lần ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng S một bàn chân (150 cm²) khi bạn đứng hai chân, hoặc quên đổi cm² ra m²: 480 : 300 = 1,6 Pa là con số vô lí so với 16 000 Pa.
Bạn An nặng 48 kg đứng bằng hai chân, mỗi bàn chân tiếp xúc 150 cm² với sàn. Tính áp suất lên sàn. Khi đứng một chân thì áp suất bằng bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
3 ⚖️ Tìm áp lực, diện tích; so sánh áp suất
Dạng bài
Tìm áp lực hoặc diện tích khi biết áp suất
- 1 Viết lại công thức: F = p · S (tìm lực) hoặc S = F : p (tìm diện tích).
- 2 Đưa mọi đại lượng về N, m², Pa (1 bar = 10⁵ Pa; cm² ra m²).
- 3 Tính.
- 4 Kiểm tra: thay lại vào p = F : S phải ra đúng p đề cho ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nặng 160 kg là 160 N. Áp lực phải tính bằng niutơn: F = 10 · 160 = 1600 N.
Nền sàn chịu được áp suất tối đa 40 000 Pa. Một tủ nặng 160 kg cần đặt trên sàn đó. Đế tủ phải có diện tích tối thiểu bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
So sánh áp suất của hai vật
- 1 Tính F và S (m²) của từng vật.
- 2 Tính p₁ và p₂ riêng, không so áp lực với nhau.
- 3 So p lớn hơn, nhỏ hơn.
- 4 Kiểm tra: vật nhiều áp lực mà diện tích rất lớn thì áp suất có thể nhỏ hơn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy xe tăng nặng hơn nên kết luận nó lún sâu hơn. Phải so áp suất: bánh xích có diện tích rất lớn nên p nhỏ.
Xe tăng nặng 300 000 N, bánh xích tiếp xúc đất 3 m². Ô tô con nặng 16 000 N, bốn bánh mỗi bánh tiếp xúc 200 cm². Vật nào ép lên đất có áp suất lớn hơn?
Hướng dẫn giải
4 🔧 Tăng, giảm áp suất trong đời sống
Muốn đổi áp suất thì làm gì
| Muốn | Cách làm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tăng p | Giảm diện tích tiếp xúc (hoặc tăng lực ép) | Mài dao sắc, đinh và kim nhọn, mũi khoan |
| Giảm p | Tăng diện tích tiếp xúc (hoặc giảm lực ép) | Bánh xích, đế giày rộng, quai ba lô to, móng nhà rộng |
Cần nhớ
- ✦Chất lỏng và chất khí cũng gây áp suất lên thành bình chứa. Chất khí nén được nên có thêm hai cách tăng áp suất khí: bơm thêm khí vào bình (thể tích cố định) hoặc giảm thể tích bình chứa (lượng khí cố định).
- ✦Lốp xe, bóng bay, bơm xe đạp đều dựa trên áp suất chất khí.
Dạng bài
Giải thích một hiện tượng bằng p = F : S
- 1 Xác định đại lượng nào giữ nguyên (thường là lực ép) và đại lượng nào đổi (diện tích tiếp xúc).
- 2 Dùng p = F : S: S nhỏ đi thì p tăng; S lớn lên thì p giảm.
- 3 Kết luận hiện tượng xảy ra dễ hay khó, lún hay không lún.
- 4 Kiểm tra: lấy ví dụ cực đoan (S rất nhỏ như mũi kim, S rất lớn như tấm ván) thấy kết luận vẫn đúng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Giải thích "tấm ván làm xe nhẹ đi". Ván không đổi trọng lượng xe; nó chỉ trải áp lực ra diện tích lớn hơn.
Ô tô bị sa lầy, bánh xe lún sâu trong bùn mềm. Đặt tấm ván rộng dưới bánh xe thì xe đi qua được. Giải thích.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Áp lực và độ lún
- 1Nhận biết
Áp lực là gì?
- 2Nhận biết
Đúng hay sai?
a)Đơn vị của áp lực là niutơn (N).
b)Áp lực luôn luôn bằng áp suất.
c)Cùng áp lực, diện tích bị ép nhỏ hơn thì áp suất lớn hơn.
- 3Thông hiểu
Trong thí nghiệm khối sắt ép lên bột mịn, ở (b) người ta chồng thêm một khối sắt giống hệt lên khối ở (a), diện tích mặt chạm vẫn như cũ. Kết quả là:
- 4Thông hiểu Hộp nặng 12 N đặt mặt lớn 0,06 m² xuống bàn: áp suất p = Pa.
- 5Vận dụng
Hộp nặng 12 N có mặt lớn 0,06 m² và mặt nhỏ 0,02 m². Lật hộp để mặt nhỏ chạm bàn thì áp suất:
Công thức và đơn vị
- 1Nhận biết
Đơn vị của áp suất là:
- 2Nhận biết 1 bar = Pa.
- 3Thông hiểu Lực ép 200 N lên diện tích 0,5 m² gây áp suất Pa.
- 4Thông hiểu Thùng nặng 40 kg đặt trên sàn, mặt đáy 0,2 m². Áp suất lên sàn là Pa.
- 5Thông hiểu
Một bạn tính F = 500 N, S = 250 cm² rồi viết p = 500 : 250 = 2 Pa. Lỗi ở đâu?
- 6Vận dụng Bạn nặng 48 kg đứng một chân, bàn chân tiếp xúc 150 cm². Áp suất lên sàn là Pa.
Tìm F, S và so sánh
- 1Thông hiểu Áp suất 20 000 Pa tác dụng lên diện tích 0,05 m². Áp lực là N.
- 2Vận dụng Lốp xe bơm tới 2,5 bar (250 000 Pa). Diện tích lốp tiếp xúc mặt đường 100 cm². Áp lực của xe lên mặt đường là N.
- 3Vận dụng Nền chịu được áp suất tối đa 40 000 Pa. Tủ nặng 160 kg phải có đế diện tích tối thiểu m².
- 4Thông hiểu
Vật A: 100 N trên 0,01 m². Vật B: 200 N trên 0,04 m². Kết luận nào đúng?
- 5Vận dụng
Xe tăng nặng 300 000 N, bánh xích tiếp xúc 3 m². Ô tô nặng 16 000 N, bốn bánh mỗi bánh 200 cm². Vật nào gây áp suất lớn hơn?
Tăng, giảm áp suất
- 1Nhận biết
Muốn giảm áp suất lên mặt đất mà không đổi lực ép thì phải:
- 2Thông hiểu
Vì sao lưỡi dao được mài sắc?
- 3Thông hiểu
Ống hút có đầu vát nhọn cắm vào hộp sữa dễ hơn đầu cắt phẳng vì:
- 4Thông hiểu Mũ đinh có diện tích gấp 20 lần mũi đinh; cùng một lực qua đinh, áp suất ở mũi đinh gấp lần áp suất ở mũ đinh.
- 5Vận dụng
Ô tô sa lầy trong bùn mềm. Cách nào giúp xe qua được?
- 6Vận dụng Bàn và đồ trên bàn nặng tổng cộng 40 kg, bốn chân bàn mỗi chân tiếp xúc 20 cm². Áp suất mỗi chân lên sàn là Pa.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I hay có một câu tính p = F : S; điểm hay mất ở bước đổi cm² ra m², tính áp lực bằng P = 10 · m và cộng đủ diện tích các chân, bánh.
- •Câu giải thích hiện tượng (dao sắc, đinh nhọn, bánh xích, ván lót bùn) phải nói rõ lực giữ nguyên, diện tích đổi, nên p đổi.
- •Là nền cho áp suất chất lỏng và khí quyển (chủ điểm ngay sau) và cho áp suất chất khí và cơ học chất lưu ở Vật lí THPT.
15. Áp suất chất lỏng. Áp suất khí quyển