Quần thể và quần xã sinh vật
Nhận ra được đâu là quần thể, đâu là quần xã, tính được mật độ và tỉ lệ giới tính của quần thể, đọc được kiểu tháp tuổi và nêu được loài ưu thế, loài đặc trưng của quần xã.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 42, Bài 43
⚡ Nhớ nhanh
- 1Quần thể là tập hợp các cá thể cùng loài, sống trong một khoảng không gian xác định, ở một thời điểm nhất định, có khả năng sinh sản tạo thế hệ mới.
- 2Đặc trưng cơ bản: kích thước, mật độ (số cá thể : diện tích hoặc thể tích), tỉ lệ giới tính (đực : cái), nhóm tuổi (tháp phát triển, ổn định, suy thoái) và kiểu phân bố (đều, theo nhóm, ngẫu nhiên).
- 3Quần xã là tập hợp các quần thể thuộc nhiều loài khác nhau, cùng sống trong một không gian và thời gian nhất định, gắn bó với nhau như một thể thống nhất.
- 4Đặc trưng của quần xã: độ đa dạng (số loài và số cá thể mỗi loài), loài ưu thế (đông, hoạt động mạnh, vai trò quan trọng), loài đặc trưng (chỉ có ở quần xã đó).
- 5Bảo vệ: giữ môi trường sống, kiểm soát khai thác, lập vườn quốc gia và khu bảo tồn, cấm săn bắt loài nguy cấp.
- 6⚠️ Kích thước khác mật độ. Hai quần thể cùng số cá thể nhưng ở hai khu rộng hẹp khác nhau thì mật độ khác hẳn; mật độ luôn kèm đơn vị (cây/ha, con/m³…).
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thỏ đực, thỏ cái vào ô đất rồi kéo mép hàng rào để thấy cùng số con mà mật độ đổi theo diện tích (cáo khác loài bị trả lại); sang ngăn Tháp tuổi kéo đầu từng tầng để thấy tháp phát triển, ổn định hay suy thoái.
Kéo con vật vào trong hàng rào (hoặc chạm con vật rồi chạm ô đất).
Kết luận
Kích thước quần thể: 6 con. Mật độ = 6 : 6 = 1 con/ha. Tỉ lệ đực : cái = 3 : 3 = 1 : 1. Thử kéo mép hàng rào xem mật độ đổi thế nào.
Ghi nhớ
- • Kích thước = số cá thể của quần thể (một con số: con, cây).
- • Mật độ = số cá thể : diện tích (hoặc thể tích), luôn kèm đơn vị: con/ha, cây/m², con/m³.
- • Quần thể = các cá thể cùng loài, sinh sản được với nhau.
12 con thỏ trong 6 ha: mật độ 12 : 6 = 2 con/ha.
1 🐦 Quần thể là gì
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn đã biết cơ thể, tế bào và các nhóm sinh vật (thực vật, động vật, nấm…); ở B41 vừa rồi bạn biết sinh vật sống trong môi trường và chịu tác động của nhân tố sinh thái.
- ✦Lớp 8 thêm: nhiều cá thể sống chung tạo thành quần thể, nhiều quần thể khác loài tạo thành quần xã — những cấp độ tổ chức cao hơn cơ thể.
Dạng bài
Kiểm tra một tập hợp có phải quần thể không
- 1 Các cá thể có cùng một loài không?
- 2 Chúng có sống trong một khoảng không gian xác định, ở cùng thời điểm không?
- 3 Chúng có khả năng sinh sản với nhau để tạo thế hệ mới không?
- 4 Kiểm tra: thiếu một điều kiện là không phải quần thể ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gọi “nhiều loài cá cảnh trong một bể” là quần thể vì chúng ở chung một chỗ. Chúng khác loài, nên không phải quần thể.
Trong một ao có đàn cá rô, vài loại cá cảnh, rong và tôm. “Đàn cá rô trong ao” và “mọi sinh vật trong ao” tập hợp nào là quần thể?
Hướng dẫn giải
2 🧮 Kích thước, mật độ, tỉ lệ giới tính
Kích thước và mật độ
| Kích thước | Mật độ | |
|---|---|---|
| Là gì | Số lượng cá thể của quần thể | Số cá thể trên một đơn vị diện tích hoặc thể tích |
| Đơn vị | Con, cây (một con số) | cây/ha, cây/m², con/m³… |
| Ví dụ SGK | Voi 22 · hươu 198 · thỏ 320 · chuột 1 024 con | Cá chép 120 000 con trong 60 000 m³ ⇒ 2 con/m³ |
Rút ra từ số liệu SGK
- ✦Cùng một khu rừng, loài thân nhỏ như chuột có quần thể đông hơn nhiều loài thân lớn như voi.
- ✦Với vi sinh vật, số cá thể quá lớn nên kích thước quần thể không đếm số lượng mà tính bằng sinh khối (miligam, gam…).
- ✦Tỉ lệ giới tính là tỉ lệ giữa số cá thể đực và số cá thể cái; nó có thể đổi theo thời gian, điều kiện sống và đảm bảo hiệu quả sinh sản của quần thể.
Dạng bài
Tính mật độ quần thể
- 1 Ghi số cá thể và không gian sống (diện tích m², ha, km² hoặc thể tích m³).
- 2 Mật độ = số cá thể : diện tích (hoặc thể tích).
- 3 Ghi kèm đơn vị đúng với không gian: cây/ha, con/km², con/m³…
- 4 Kiểm tra: lấy mật độ nhân lại với không gian phải ra đúng số cá thể ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bảo hai quần thể có mật độ bằng nhau chỉ vì cùng số cá thể. Phải chia cho diện tích: 60 con trong 12 km² là 5 con/km², trong 60 km² chỉ 1 con/km².
Một khu rừng có 11 250 cây lim xanh trên diện tích 15 ha. Tính mật độ cây lim xanh. Nếu mật độ là 4 cây/ha thì 600 cây cần bao nhiêu ha?
Hướng dẫn giải
3 📊 Nhóm tuổi, phân bố, bảo vệ quần thể
Ba kiểu tháp tuổi (SGK Hình 42.3)
| Kiểu tháp | Hình dạng | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Phát triển | Đáy rộng, thu hẹp dần lên đỉnh | Nhiều cá thể trước sinh sản ⇒ quần thể đang tăng |
| Ổn định | Đáy gần bằng phần giữa | Nhóm trước sinh sản và sinh sản gần bằng nhau ⇒ ổn định |
| Suy thoái | Đáy hẹp hơn phần giữa | Ít cá thể trước sinh sản ⇒ quần thể có xu hướng giảm |
Dạng bài
Đọc kiểu tháp tuổi
- 1 Nhận ra ba tầng: trước sinh sản (đáy), sinh sản (giữa), sau sinh sản (đỉnh).
- 2 So độ rộng đáy với phần giữa.
- 3 Đáy rộng hơn nhiều ⇒ phát triển; gần bằng ⇒ ổn định; hẹp hơn ⇒ suy thoái.
- 4 Kiểm tra: kiểu tháp khớp với xu hướng đàn tăng, giữ nguyên hay giảm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhìn tổng số cá thể mà bỏ qua hình dạng. Kiểu tháp do tương quan giữa các nhóm tuổi quyết định, nhất là đáy so với giữa.
Điều tra một quần thể thấy nhóm trước sinh sản ít hơn nhóm sinh sản rõ rệt. Đó là kiểu tháp nào và xu hướng ra sao?
Hướng dẫn giải
Ba kiểu phân bố (SGK Bảng 42.2)
| Kiểu | Nguyên nhân |
|---|---|
| Đều | Điều kiện sống phân bố đều, cá thể cạnh tranh gay gắt |
| Theo nhóm | Điều kiện sống không đều, cá thể có tập tính sống theo nhóm |
| Ngẫu nhiên | Điều kiện sống tương đối đồng đều, không có sự cạnh tranh gay gắt |
Bảo vệ quần thể
- ✦Bảo vệ môi trường sống (vườn quốc gia, khu bảo tồn), kiểm soát dịch bệnh, khai thác tài nguyên sinh vật hợp lí.
- ✦Quần thể có nguy cơ tuyệt chủng ở môi trường tự nhiên thì cần di chuyển tới nơi sống mới như vườn thú, trang trại bảo tồn. Ví dụ: voọc Cát Bà được bảo tồn ở Vườn quốc gia Cát Bà.
4 🏞️ Quần xã: nhiều loài sống gắn bó
Dạng bài
Phân biệt quần thể và quần xã
- 1 Đếm số loài trong tập hợp đang xét.
- 2 Một loài ⇒ quần thể. Nhiều loài cùng sống trong một không gian, thời gian và gắn bó nhau ⇒ quần xã.
- 3 Quần xã gồm nhiều quần thể; trong một quần xã có bao nhiêu loài thì có bấy nhiêu quần thể (ít nhất).
- 4 Kiểm tra: quần xã luôn lớn hơn quần thể về cấp tổ chức ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Gọi “toàn bộ sinh vật trong ao” là quần thể vì ở chung một ao. Có nhiều loài thì là quần xã.
Ao trong SGK có vịt, ếch, cá, cua, rong, súng. Tập hợp nào là quần xã, trong đó có những quần thể nào?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Nhận ra độ đa dạng, loài ưu thế, loài đặc trưng
- 1 Độ đa dạng: nhiều loài và nhiều cá thể mỗi loài ⇒ càng đa dạng.
- 2 Loài ưu thế: số cá thể nhiều, hoạt động mạnh, vai trò quan trọng trong quần xã.
- 3 Loài đặc trưng: chỉ có ở quần xã đó.
- 4 Kiểm tra: loài ưu thế nói về vai trò, số lượng; loài đặc trưng nói về chỉ có ở đây ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm loài ưu thế (đông, vai trò lớn) với loài đặc trưng (chỉ có ở quần xã ấy). Loài đông chưa chắc là loài chỉ có ở đó.
Trong quần xã ruộng lúa, lúa chiếm số lượng lớn. Ở quần xã Vườn quốc gia Cát Bà có voọc Cát Bà, loài chỉ sống ở đó. Chỉ ra loài ưu thế và loài đặc trưng.
Hướng dẫn giải
Bảo vệ đa dạng sinh học trong quần xã
- ✦Tuyên truyền giá trị của đa dạng sinh học; xây dựng luật và chiến lược quốc gia; lập vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên.
- ✦Bảo vệ nguồn tài nguyên sinh vật, nghiêm cấm săn bắt, mua bán trái phép loài có nguy cơ tuyệt chủng; trồng rừng ngập mặn ven biển; phòng chống cháy rừng.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Khái niệm quần thể
- 1Nhận biết
Quần thể sinh vật là tập hợp các cá thể:
- 2Thông hiểu
Tập hợp nào dưới đây là một quần thể?
- 3Thông hiểu Điều kiện bắt buộc đầu tiên để một tập hợp là quần thể: các cá thể phải .
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Quần thể là cấp độ tổ chức thấp nhất trong các cấp độ tổ chức trên cơ thể.
b)Các cây lim xanh trong cùng một khu rừng có thể tạo thành một quần thể.
c)Cá rô ở hai ao khác nhau, xa nhau, luôn thuộc cùng một quần thể.
- 5Vận dụng
Trong một ruộng lúa có lúa, cỏ dại, ốc bươu và cò. Phát biểu nào đúng?
Mật độ và tỉ lệ giới tính
- 1Nhận biết
Mật độ cá thể của quần thể là:
- 2Thông hiểu Một rừng thông có 9 000 cây trên diện tích 30 ha. Mật độ là cây/ha.
- 3Thông hiểu Một ruộng rau có 1 800 cây trên 900 m². Mật độ là cây/m².
- 4Thông hiểu
Hai đàn hươu cùng 60 con, một đàn ở khu 12 km², một đàn ở khu 60 km². Hai đàn:
- 5Thông hiểu
Một quần thể có 30 con đực và 45 con cái. Tỉ lệ đực : cái là:
- 6Vận dụng Một ao rộng 400 m² thả cá với mật độ 5 con/m². Số cá trong ao là con.
- 7Vận dụng
Rừng A có 3 000 cây thông trên 6 ha; rừng B có 1 800 cây thông trên 3 ha. Rừng nào có mật độ cao hơn?
- 8Vận dụng Quần thể có 200 con sống trên 50 ha. Sau đó có thêm 50 con nhập cư vào cùng khu vực. Mật độ mới là con/ha.
Tháp tuổi, phân bố, bảo vệ
- 1Nhận biết
Ba nhóm tuổi trong tháp tuổi của quần thể là:
- 2Thông hiểu
Tháp tuổi có đáy rộng, nhóm trước sinh sản đông hơn nhiều nhóm sinh sản là tháp:
- 3Thông hiểu
Cây trong rừng phân bố đều khi:
- 4Thông hiểu
Biện pháp nào KHÔNG giúp bảo vệ quần thể sinh vật?
- 5Vận dụng
Một quần thể có nhóm trước sinh sản ít hơn nhóm sinh sản và nhóm sau sinh sản. Nếu xu hướng này kéo dài, điều gì xảy ra và nên làm gì?
Quần xã sinh vật
- 1Nhận biết
Quần xã sinh vật là tập hợp các:
- 2Thông hiểu
Ví dụ nào là một quần xã?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Lúa là loài ưu thế trong quần xã ruộng lúa.
b)Loài đặc trưng là loài chỉ có ở một quần xã.
c)Quần xã có càng ít loài thì độ đa dạng càng cao.
- 4Vận dụng
Rừng nhiệt đới thường có độ đa dạng cao hơn sa mạc. Cách giải thích hợp lí nhất:
- 5Vận dụng
Một vùng ven biển bị chặt rừng ngập mặn để làm đầm nuôi. Hệ quả hợp lí đối với quần xã sinh vật ở đó:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi khái niệm quần thể, quần xã (nhận ra tập hợp nào là gì), tính mật độ, đọc tháp tuổi, và nêu loài ưu thế, loài đặc trưng kèm ví dụ.
- •Câu vận dụng thường cho số cá thể và diện tích để so sánh mật độ hai nơi, hoặc cho một tình huống (chặt rừng, săn bắt, nhập thêm cá thể) rồi hỏi hệ quả và biện pháp bảo vệ.
- •Là nền cho hệ sinh thái, chuỗi thức ăn, cân bằng tự nhiên ở B44–B46 và cho phần sinh thái học ở Sinh học THPT (kích thước, tăng trưởng quần thể, diễn thế).
36. Hệ sinh thái