Hệ sinh thái
Phát biểu được hệ sinh thái gồm những thành phần nào, đọc đúng chuỗi và lưới thức ăn, và giải thích được chất vô cơ quay vòng còn năng lượng đi một chiều trong hệ sinh thái.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 44
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hệ sinh thái là hệ thống gồm quần xã sinh vật và môi trường sống (nhân tố vô sinh) của chúng, tác động qua lại với nhau.
- 2Quần xã có ba nhóm: sinh vật sản xuất (thực vật, tảo, tự tổng hợp chất hữu cơ), sinh vật tiêu thụ (động vật), sinh vật phân giải (nấm, hầu hết vi khuẩn).
- 3Chuỗi thức ăn là các loài có quan hệ dinh dưỡng nối nhau; nhiều chuỗi có mắt xích chung tạo thành lưới thức ăn.
- 4Chất vô cơ đi từ môi trường vào sinh vật rồi trả lại môi trường; năng lượng chủ yếu từ ánh sáng Mặt Trời, truyền một chiều, giảm dần và mất đi dưới dạng nhiệt.
- 5Hệ sinh thái chia tự nhiên (trên cạn, nước ngọt, nước mặn) và nhân tạo (đồng ruộng, ao nuôi cá, khu đô thị…).
- 6⚠️ Mũi tên trong chuỗi thức ăn đi từ loài bị ăn sang loài ăn nó: cỏ → châu chấu nghĩa là châu chấu ăn cỏ.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo từ con mồi tới loài ăn nó để vẽ mũi tên thành chuỗi và lưới thức ăn (kể cả đường về nấm, vi khuẩn), rồi bỏ một loài để xem loài nào tăng, loài nào giảm.
Kéo từ con mồi tới loài ăn nó, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.
1 🌿 Hệ sinh thái gồm những gì
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn biết cây xanh quang hợp tạo chất hữu cơ, sinh vật hô hấp lấy năng lượng; các bài trước ở lớp 8 đã nói về nhân tố sinh thái, quần thể và quần xã.
- ✦Lớp 8 thêm: gộp quần xã + môi trường sống thành hệ sinh thái, phân ba nhóm sinh vật theo cách lấy chất hữu cơ, và xem cả hệ trao đổi chất, năng lượng ra sao.
Ba nhóm sinh vật trong quần xã (SGK)
| Nhóm | Lấy chất hữu cơ thế nào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sinh vật sản xuất | Dùng quang năng tự tổng hợp chất hữu cơ | Thực vật, tảo |
| Sinh vật tiêu thụ | Không tự tổng hợp, lấy từ thức ăn | Động vật ăn thực vật, ăn động vật, ăn tạp |
| Sinh vật phân giải | Phân giải xác và chất thải thành chất vô cơ | Nấm, hầu hết vi khuẩn |
Dạng bài
Phân loại thành phần của một hệ sinh thái
- 1 Tách ra hai phần: nhân tố vô sinh (ánh sáng, khí hậu, đất, nước, xác sinh vật) và các sinh vật (quần xã).
- 2 Với mỗi sinh vật, hỏi: nó tự tạo chất hữu cơ, ăn sinh vật khác, hay phân giải xác?
- 3 Tự tạo ⇒ sản xuất; ăn sinh vật khác ⇒ tiêu thụ; phân giải xác, chất thải ⇒ phân giải.
- 4 Kiểm tra: hệ sinh thái bình thường phải có đủ ba nhóm cùng môi trường sống của chúng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng hệ sinh thái chỉ gồm các sinh vật. Đất, nước, ánh sáng cũng là một phần của hệ sinh thái.
Một ao nuôi cá có nước, ánh sáng, bùn đáy, tảo, bèo, cá trắm, tôm, vi khuẩn và nấm trong bùn. Xếp các thành phần vào đúng nhóm.
Hướng dẫn giải
Các kiểu hệ sinh thái (SGK, Hình 44.2)
| Nhóm | Kiểu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tự nhiên | Trên cạn | Rừng mưa nhiệt đới, sa mạc |
| Tự nhiên | Dưới nước: nước ngọt | Hồ, sông, suối |
| Tự nhiên | Dưới nước: nước mặn | Biển khơi |
| Nhân tạo (do con người tạo) | Hoạt động của con người | Đồng ruộng, rừng trồng, ao nuôi cá, khu dân cư, khu đô thị |
2 🔗 Chuỗi, lưới thức ăn và tháp sinh thái
Dạng bài
Đọc chuỗi thức ăn và tìm mắt xích chung
- 1 Đọc mũi tên là “bị ăn bởi”: loài ở đầu mũi tên là loài đứng sau, nó ăn loài ở gốc mũi tên.
- 2 Loài đầu chuỗi thường là sinh vật sản xuất; các loài sau là sinh vật tiêu thụ.
- 3 Có hai chuỗi trở lên: loài xuất hiện ở cả hai chuỗi là mắt xích chung.
- 4 Kiểm tra: vẽ các chuỗi chồng lên mắt xích chung, mỗi loài chỉ vẽ một lần ⇒ ra lưới thức ăn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc ngược mũi tên (cỏ → châu chấu thành “cỏ ăn châu chấu”). Mũi tên đi từ loài bị ăn đến loài ăn nó.
Chuỗi 1: lúa → chuột → rắn. Chuỗi 2: lúa → châu chấu → ếch → rắn. Tìm mắt xích chung và nói loài nào ăn loài nào trong chuỗi 2.
Hướng dẫn giải
Tháp sinh thái
- ✦Tháp sinh thái đánh giá mức độ dinh dưỡng trong chuỗi và lưới thức ăn. Có ba loại: tháp số lượng, tháp sinh khối, tháp năng lượng.
- ✦Hình 44.4 là tháp số lượng: ngô 65 000 cây/ha → cào cào 1 200 con/ha → ếch 80 con/ha → rắn 12 con/ha → đại bàng 1 con/ha. Lên bậc càng cao, số cá thể càng ít.
Dạng bài
Đọc số liệu từ tháp số lượng
- 1 Xác định bậc đáy (sinh vật sản xuất) và các bậc trên theo thứ tự chuỗi.
- 2 Đọc số cá thể của hai bậc cần so sánh, cùng đơn vị (con/ha hoặc cây/ha).
- 3 So sánh: chia số bậc dưới cho số bậc trên để biết gấp bao nhiêu lần.
- 4 Kiểm tra: bậc cao hơn phải có số cá thể nhỏ hơn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ tháp số lượng cho biết loài nào “mạnh hơn”. Nó chỉ cho biết số cá thể ở mỗi bậc dinh dưỡng.
Theo tháp ở Hình 44.4, số cào cào gấp bao nhiêu lần số ếch?
Hướng dẫn giải
3 ☀️ Trao đổi chất và dòng năng lượng
Từ môi trường vào sinh vật, qua các mắt xích chuỗi và lưới thức ăn rồi trả lại môi trường nhờ sinh vật phân giải.
Chủ yếu từ Mặt Trời, vào sinh vật sản xuất, truyền qua các bậc dinh dưỡng, giảm dần vì sinh vật dùng và toả ra nhiệt.
Dạng bài
Theo dõi chất và năng lượng trong một hệ sinh thái
- 1 Chất vô cơ (nước, khoáng…) được sinh vật sản xuất hút từ môi trường.
- 2 Chất hữu cơ và năng lượng đi qua sinh vật tiêu thụ; ở mỗi bậc một phần năng lượng mất thành nhiệt.
- 3 Xác, chất thải được sinh vật phân giải biến thành chất vô cơ, trả về môi trường.
- 4 Kiểm tra: chất quay vòng, còn năng lượng đi một chiều và phải được Mặt Trời cấp thêm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói “năng lượng cũng quay vòng như chất vô cơ”. Năng lượng đi một chiều và mất dần ra môi trường dưới dạng nhiệt, nên hệ cần Mặt Trời cấp liên tục.
Trong rừng, lá rụng và xác động vật không thể phân giải vì không còn nấm, vi khuẩn. Chuyện gì xảy ra với chất dinh dưỡng và cây?
Hướng dẫn giải
4 🔍 Thực hành điều tra và bảo vệ hệ sinh thái
Dạng bài
Điều tra thành phần quần xã (thực hành SGK)
- 1 Chọn địa điểm (rừng, ao, đồng ruộng, đồng cỏ…); chuẩn bị sổ ghi chép, bút, kính lúp, ống nhòm.
- 2 Bước 1: xác định hệ sinh thái thuộc kiểu nào.
- 3 Bước 2–3: quan sát, ghi các thành phần vô sinh, rồi các sinh vật (quần xã) vào bảng ba nhóm.
- 4 Kiểm tra: bảng có đủ ba nhóm và bạn phân tích được mối quan hệ giữa các sinh vật đã gặp ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ ghi các con vật bắt mắt mà bỏ qua cây cỏ, nấm và nhân tố vô sinh nên bảng thiếu nhóm.
Bạn điều tra một bãi cỏ sau trường và thấy cỏ, châu chấu, chim sẻ, nấm trên đất ẩm. Điền bảng ba nhóm.
Hướng dẫn giải
Bảo vệ hệ sinh thái (SGK)
- ✦Bảo vệ hệ sinh thái chính là bảo vệ cuộc sống của con người; cần chú trọng hệ sinh thái rừng, biển và ven biển, và hệ sinh thái nông nghiệp.
- ✦Rừng: ngăn nạn phá rừng, khai thác tài nguyên rừng hợp lí. Biển: quản lí chất thải, kiểm soát ô nhiễm, khai thác hợp lí. Nông nghiệp: bảo vệ đất, chống xói mòn, khô hạn, mặn hoá.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Thành phần hệ sinh thái
- 1Nhận biết
Hệ sinh thái bao gồm:
- 2Nhận biết
Nhóm nào sau đây là sinh vật sản xuất?
- 3Thông hiểu
Nấm và hầu hết vi khuẩn thuộc nhóm nào trong hệ sinh thái?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Xác sinh vật là một thành phần vô sinh trong Hình 44.1 của SGK.
b)Đồng ruộng là hệ sinh thái tự nhiên.
c)Động vật ăn thịt và động vật ăn thực vật đều là sinh vật tiêu thụ.
- 5Vận dụng
Một bể cá cảnh nhỏ gồm nước, đèn, sỏi, rong, cá và vi khuẩn. Phát biểu nào đúng?
Chuỗi, lưới thức ăn và tháp
- 1Nhận biết
Trong chuỗi thức ăn cỏ → châu chấu → ếch, mũi tên đọc là:
- 2Thông hiểu
Chuỗi 1: lúa → chuột → rắn. Chuỗi 2: lúa → châu chấu → ếch → rắn. Mắt xích chung của hai chuỗi là:
- 3Thông hiểu
Sắp xếp đúng thứ tự một chuỗi thức ăn từ đầu chuỗi đến cuối chuỗi:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu Trong chuỗi cỏ → thỏ → cáo, loài ăn thỏ là .
- 5Thông hiểu
Ở tháp số lượng Hình 44.4, khi đi từ ngô lên đại bàng thì số cá thể mỗi bậc:
- 6Vận dụng
Theo Hình 44.4, ngô có 65 000 cây/ha và cào cào 1 200 con/ha; cào cào gấp ếch (80 con/ha) bao nhiêu lần?
- 7Vận dụng
Trong chuỗi ngô → cào cào → ếch → rắn, nếu ếch bị đánh bắt hết thì kết quả hợp lí nhất là:
Chất và năng lượng
- 1Nhận biết
Nguồn năng lượng chủ yếu của hầu hết hệ sinh thái là:
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào đúng về chất và năng lượng trong hệ sinh thái?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Năng lượng truyền theo một chiều qua các bậc dinh dưỡng.
b)Sinh vật phân giải trả chất vô cơ từ xác sinh vật về môi trường.
c)Sinh vật sản xuất không cần năng lượng Mặt Trời.
- 4Vận dụng
Bể cá kín, đủ cá và rong nhưng đặt nơi hoàn toàn tối nhiều ngày. Rong và cá dần suy yếu. Giải thích hợp lí:
Thực hành và bảo vệ
- 1Nhận biết
Bước đầu tiên khi điều tra thành phần quần xã trong một hệ sinh thái là:
- 2Thông hiểu
Sắp xếp các bước điều tra theo SGK:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Dụng cụ nào giúp quan sát các sinh vật rất nhỏ trong lớp lá rụng?
- 4Vận dụng
Ở vùng đồng bằng ven biển, nước mặn xâm nhập vào đồng ruộng làm lúa chết. Điều này liên quan tới việc bảo vệ hệ sinh thái nào và cần chú ý gì?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi thành phần hệ sinh thái, phân loại sinh vật vào sản xuất, tiêu thụ, phân giải, và đọc chuỗi, lưới thức ăn đúng chiều mũi tên.
- •Câu vận dụng thường cho một tình huống (mất một loài, hết sinh vật phân giải, thiếu ánh sáng) rồi hỏi hệ sinh thái bị ảnh hưởng ra sao, hoặc đọc số liệu từ tháp sinh thái.
- •Là nền cho phần sinh thái và bảo vệ môi trường ở KHTN 9 và sinh thái học, chu trình vật chất, dòng năng lượng ở Sinh học THPT.
37. Sinh quyển. Cân bằng tự nhiên