Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 10 · ⚗️ Hoá học

Oxide

Nhận ra và gọi tên được oxide, xếp được vào một trong bốn loại theo tính chất hoá học, viết được phương trình oxide tác dụng với acid hoặc base.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 10

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Oxide là hợp chất của hai nguyên tố, trong đó có một nguyên tố là oxygen: CaO, CO₂, Fe₂O₃.
  • 2Gọi tên: kim loại một hoá trị thì tên kim loại + oxide (zinc oxide); nhiều hoá trị thì ghi hoá trị: iron(III) oxide. Phi kim dùng tiền tố mono, di, tri: sulfur trioxide.
  • 3Bốn loại: oxide base (tác dụng với acid) · oxide acid (tác dụng với dung dịch base) · lưỡng tính (Al₂O₃, ZnO: tác dụng cả hai) · trung tính (CO, NO: không tác dụng với cả hai).
  • 4Cả ba phản ứng đều cho muối + nước: oxide base + acid, oxide acid + base, oxide lưỡng tính + acid hoặc base.
  • 5Nước vôi trong vẩn đục khi sục CO₂: CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃↓ + H₂O. CO₂ gây hiệu ứng nhà kính, SO₂ và NO₂ gây mưa acid.
  • 6⚠️ Chất có oxygen chưa chắc là oxide: H₂SO₄, NaOH, CaCO₃ có ba nguyên tố nên không phải oxide.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo thẻ oxide vào giá hai ống dung dịch H₂SO₄ và NaOH để xem tan, bị hấp thụ hay không đổi, rồi kéo thẻ vào đúng một trong bốn ô oxide base, acid, lưỡng tính, trung tính.

Giá thử: thả oxide vàodd H₂SO₄ loãng(acid)dd NaOH(base)
Tác dụng acid ✓ Tác dụng acid ✗ base ✓
Oxide lưỡng tính
Oxide acid
base ✗
Oxide base
Oxide trung tính

Kéo thẻ vào giá để thử, rồi kéo vào ô loại (hoặc chạm thẻ rồi chạm chỗ thả). Đã xếp 0/8.

Kết luận

Kéo một thẻ oxide vào giá ống nghiệm: xem nó có tác dụng với dung dịch acid, dung dịch base không, rồi kéo thẻ vào đúng ô loại.

Phương trình

Thử một oxide để thấy phương trình: oxide + acid hoặc base → muối + nước.

Mẹo: oxide kim loại thường là oxide base, oxide phi kim thường là oxide acid. Bọt khí vẽ phóng to, khí "bị hấp thụ" là đã phản ứng hết với dung dịch: mô hình đơn giản hoá.

Thả CuO vào hai ống: chỉ tan trong acid.

1 🏷️ Oxide là gì và gọi tên thế nào

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 7 đã biết: hợp chất, hoá trị, lập công thức (Al₂O₃, P₂O₅) và oxygen phản ứng với kim loại, phi kim. Lớp 8 thêm: gọi tên oxide và chia oxide thành bốn loại theo tính chất hoá học.
  • ✦Oxide kim loại tạo từ kim loại + oxygen: 2Ba + O₂ → 2BaO. Oxide phi kim tạo từ phi kim + oxygen: C + O₂ → CO₂.

Một số oxide quen thuộc (theo Bảng 10.1 của SGK)

Công thứcTênCông thứcTên
BaObarium oxideCO₂carbon dioxide
ZnOzinc oxideSO₃sulfur trioxide
Al₂O₃aluminium oxideP₂O₅diphosphorus pentoxide

Dạng bài

Gọi tên một oxide

  1. 1 Kiểm tra đúng hai nguyên tố, một trong hai là oxygen.
  2. 2 Xét nguyên tố còn lại là kim loại hay phi kim.
  3. 3 Kim loại: tên kim loại + oxide, nếu kim loại nhiều hoá trị thì thêm hoá trị trong ngoặc. Phi kim: tiền tố chỉ số nguyên tử + tên nguyên tố + tiền tố chỉ số oxygen + oxide (mono = 1, di = 2, tri = 3, tetra = 4, penta = 5).
  4. 4 Kiểm tra: đọc ngược tên để viết lại công thức và so với đề ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Hợp chất có oxygen chưa chắc là oxide: H₂SO₄ (acid) và NaOH (base) có ba nguyên tố nên không phải oxide.

🏷️
Làm mẫu

Gọi tên Fe₂O₃ và SO₃.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🗂️ Bốn loại oxide và phản ứng của chúng

Phân loại theo tính chất hoá học (SGK Bài 10)

LoạiVí dụTác dụng vớiGợi nhớ
Oxide baseCaO, Na₂O, CuO, Fe₂O₃Dung dịch acidThường là oxide kim loại
Oxide acidCO₂, SO₂, SO₃, P₂O₅Dung dịch baseThường là oxide phi kim
Lưỡng tínhAl₂O₃, ZnOCả acid lẫn baseSố ít, phải nhớ riêng
Trung tínhCO, NOKhông với acid, không với baseCòn gọi là không tạo muối

Dạng bài

Xếp một oxide vào đúng loại

  1. 1 Nhìn nguyên tố còn lại: kim loại thì nghĩ tới oxide base, phi kim thì nghĩ tới oxide acid.
  2. 2 Đối chiếu ngoại lệ phải nhớ: Al₂O₃, ZnO là lưỡng tính; CO, NO là trung tính.
  3. 3 Thử bằng phản ứng nếu còn lưỡng lự: tác dụng với acid? với base?
  4. 4 Kiểm tra: mỗi oxide chỉ nằm trong một loại ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: CO và CO₂ cùng carbon nhưng khác loại: CO₂ là oxide acid (làm đục nước vôi), CO là oxide trung tính (không làm đục nước vôi).

🗂️
Làm mẫu

Xếp CaO, SO₂, CO, ZnO vào bốn loại.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Viết phương trình oxide tác dụng với acid hoặc base

  1. 1 Xác định loại oxide để biết chất tác dụng: base → dùng acid; acid → dùng dung dịch base.
  2. 2 Sản phẩm là muối + nước. Muối giữ kim loại của oxide (hoặc kim loại của base) và gốc của acid, lập công thức theo hoá trị.
  3. 3 Cân bằng bằng hệ số trước công thức, không đổi chỉ số.
  4. 4 Kiểm tra: đếm lại số nguyên tử từng nguyên tố ở hai vế ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Khi cân bằng chỉ được thêm hệ số phía trước. Đổi FeCl₃ thành FeCl₂ để "cho khớp" là đổi sang chất khác, phương trình sai.

⚗️
Làm mẫu

Iron(III) oxide tác dụng với dung dịch hydrochloric acid.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Hai phương trình mẫu cần quen

  • ✦Oxide acid + base: CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃↓ + H₂O; SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O (sodium sulfite).
  • ✦Oxide base + acid: MgO + 2HCl → MgCl₂ + H₂O; CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O.

3 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Dạng bài

Hai thí nghiệm của SGK (xem thầy cô làm hoặc mô phỏng)

  1. 1 Oxide acid + base: ống (1) có khoảng 1 g đá vôi CaCO₃ đập nhỏ, rót khoảng 3 mL HCl 0,1 M để sinh khí CO₂; dẫn khí qua ống dẫn sang ống (2) đựng nước vôi trong Ca(OH)₂. Kết quả cần thấy: nước vôi vẩn đục trắng (CaCO₃ không tan).
  2. 2 Oxide base + acid: cho một thìa nhỏ bột CuO màu đen vào ống nghiệm, thêm khoảng 3 mL H₂SO₄ loãng, lắc đều. Kết quả cần thấy: bột đen tan dần, dung dịch xanh lam (CuSO₄).
  3. 3 Viết hai phương trình: CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃↓ + H₂O và CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O.
  4. 4 Kiểm tra: mỗi thí nghiệm có dấu hiệu nhìn thấy được (đục trắng, đổi màu) ứng với một chất mới ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nước vôi đục không phải do HCl: HCl chỉ ở ống (1) để tạo khí. Chính CO₂ chạy sang ống (2) mới làm đục.

🧪
Làm mẫu

Dẫn một chất khí vào nước vôi trong, nước vôi vẫn trong suốt. Bạn kết luận khí đó chắc chắn là CO₂ hay chắc chắn không phải CO₂?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Hiện tượng, giải thích, lỗi hay gặp

Hiện tượngGiải thíchLỗi hay gặp
Nước vôi vẩn đục trắngTạo CaCO₃ không tanĐầu ống dẫn khí không chạm tới nước vôi
Bột CuO đen tan, dung dịch xanh lamTạo muối CuSO₄ tanDùng quá nhiều CuO nên còn bột đen thừa
Sục CO₂ quá lâu, đục có thể trong lạiCO₂ dư hoà tan kết tủa (lớp 8 chỉ cần hiện tượng ban đầu)Tưởng phản ứng "chưa xảy ra"

4 🌍 Oxide trong đời sống và tính theo phương trình

🌱 Vôi sống CaO khử chua đất

CaO là oxide base nên tác dụng với acid trong đất chua, đất bớt chua. Tôi vôi: CaO + H₂O → Ca(OH)₂, toả nhiều nhiệt. Hố vôi tôi nổi váng trắng vì Ca(OH)₂ gặp CO₂ trong không khí tạo CaCO₃.

🌫️ CO₂, SO₂, NO₂

CO₂ chiếm khoảng 0,041 % thể tích khí quyển, tăng lên làm Trái Đất nóng lên (hiệu ứng nhà kính). SO₂ và nitrogen dioxide có trong khí thải chưa xử lí là nguyên nhân gây mưa acid.

Dạng bài

Giải thích hiện tượng đời sống bằng tính chất oxide

  1. 1 Gọi tên oxide trong tình huống và xếp loại (base, acid, lưỡng tính, trung tính).
  2. 2 Xem oxide gặp chất gì: acid, dung dịch base, hay nước.
  3. 3 Nêu sản phẩm (muối + nước) và hiện tượng nhìn thấy.
  4. 4 Kiểm tra: loại oxide và chất gặp phải khớp quy tắc (base gặp acid, acid gặp base) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Khí gây mưa acid là SO₂ và nitrogen dioxide, còn CO₂ gây hiệu ứng nhà kính. Hai hiện tượng khác nhau, đừng gộp.

🌱
Làm mẫu

Ruộng chua được rắc vôi bột CaO. Vì sao đất bớt chua?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tính khối lượng muối từ oxide

  1. 1 Đổi khối lượng oxide ra mol: n = m : M.
  2. 2 Viết phương trình đã cân bằng, đọc tỉ lệ mol oxide : muối.
  3. 3 Đổi mol muối ra khối lượng: m = n · M.
  4. 4 Kiểm tra bảo toàn khối lượng: tổng chất phản ứng = tổng sản phẩm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc hệ số trong phương trình để lấy tỉ lệ mol: ở Fe₂O₃ + 6HCl, 1 mol oxide cần 6 mol HCl, không phải 1.

⚖️
Làm mẫu

Cho 8 g CuO tác dụng vừa đủ với dung dịch H₂SO₄. Tính khối lượng CuSO₄ tạo thành (Cu 64, S 32, O 16, H 1).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🏷️

Khái niệm và gọi tên

  1. 1
    Nhận biết

    Oxide là hợp chất:

  2. 2
    Nhận biết

    SO₃ có tên là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Fe₂O₃ đọc là:

  4. 4
    Vận dụng

    Nung đá vôi CaCO₃ thu được vôi sống CaO và khí CO₂. Trong ba chất đó có mấy oxide?

🗂️

Bốn loại oxide

  1. 1
    Nhận biết

    Oxide base thường là oxide của:

  2. 2
    Thông hiểu

    Oxide nào là oxide trung tính?

  3. 3
    Thông hiểu

    Oxide nào tác dụng với dung dịch NaOH nhưng không tác dụng với dung dịch HCl?

  4. 4
    Thông hiểu Hoàn thành: Fe₂O₃ + 6HCl → 2 + 3H₂O
  5. 5
    Thông hiểu Hoàn thành: MgO + 2HCl → + H₂O
  6. 6
    Vận dụng

    Oxide Y tan trong dung dịch HCl và cũng tan trong dung dịch NaOH, đều tạo muối và nước. Y thuộc loại nào và có thể là chất nào?

  7. 7
    Vận dụng

    Cho các oxide CaO, Fe₂O₃, SO₃, CO₂, CO, ZnO. Có bao nhiêu oxide tác dụng được với dung dịch HCl?

🧪

Thí nghiệm của SGK

  1. 1
    Nhận biết

    Dẫn khí CO₂ vào nước vôi trong, hiện tượng quan sát được là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Cho bột CuO màu đen vào dung dịch H₂SO₄ loãng rồi lắc. Hiện tượng là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong thí nghiệm của SGK, ống nghiệm (1) có đá vôi và dung dịch HCl nhằm mục đích:

  4. 4
    Vận dụng

    Một khí không màu được dẫn vào nước vôi trong nhưng nước vôi vẫn trong suốt. Khí đó có thể là:

🌍

Đời sống và tính toán

  1. 1
    Nhận biết

    Khí chủ yếu gây ra hiệu ứng nhà kính là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Rắc vôi sống CaO khử chua đất vì CaO:

  3. 3
    Thông hiểu

    Mưa acid chủ yếu do khí thải chứa:

  4. 4
    Vận dụng Cho 5,6 g CaO tác dụng hết với dung dịch HCl dư (Ca 40, O 16, Cl 35,5). Khối lượng CaCl₂ thu được là g.
  5. 5
    Vận dụng Fe₂O₃ + 6HCl → 2FeCl₃ + 3H₂O. Để hoà tan vừa hết 16 g Fe₂O₃ (Fe 56, O 16) cần g HCl (H 1, Cl 35,5).
  6. 6
    Vận dụng

    Hố vôi tôi để ngoài trời, lâu ngày trên mặt nổi một lớp váng trắng. Giải thích hợp lí nhất là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Giữa kì và cuối kì hay hỏi xếp oxide vào bốn loại (chú ý Al₂O₃, ZnO, CO, NO) và hoàn thành phương trình oxide tác dụng với acid hoặc base.
  • •Câu thực tế hay gặp: nước vôi trong vẩn đục khi có CO₂, vôi sống khử chua đất, và phân biệt hiệu ứng nhà kính với mưa acid.
  • •Là nền cho KHTN 9 (tính chất kim loại, oxide kim loại) và Hoá THPT (cân bằng phản ứng, oxi hoá khử).
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
11. Muối