Oxide
Nhận ra và gọi tên được oxide, xếp được vào một trong bốn loại theo tính chất hoá học, viết được phương trình oxide tác dụng với acid hoặc base.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 10
⚡ Nhớ nhanh
- 1Oxide là hợp chất của hai nguyên tố, trong đó có một nguyên tố là oxygen: CaO, CO₂, Fe₂O₃.
- 2Gọi tên: kim loại một hoá trị thì tên kim loại + oxide (zinc oxide); nhiều hoá trị thì ghi hoá trị: iron(III) oxide. Phi kim dùng tiền tố mono, di, tri: sulfur trioxide.
- 3Bốn loại: oxide base (tác dụng với acid) · oxide acid (tác dụng với dung dịch base) · lưỡng tính (Al₂O₃, ZnO: tác dụng cả hai) · trung tính (CO, NO: không tác dụng với cả hai).
- 4Cả ba phản ứng đều cho muối + nước: oxide base + acid, oxide acid + base, oxide lưỡng tính + acid hoặc base.
- 5Nước vôi trong vẩn đục khi sục CO₂: CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃↓ + H₂O. CO₂ gây hiệu ứng nhà kính, SO₂ và NO₂ gây mưa acid.
- 6⚠️ Chất có oxygen chưa chắc là oxide: H₂SO₄, NaOH, CaCO₃ có ba nguyên tố nên không phải oxide.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thẻ oxide vào giá hai ống dung dịch H₂SO₄ và NaOH để xem tan, bị hấp thụ hay không đổi, rồi kéo thẻ vào đúng một trong bốn ô oxide base, acid, lưỡng tính, trung tính.
Kéo thẻ vào giá để thử, rồi kéo vào ô loại (hoặc chạm thẻ rồi chạm chỗ thả). Đã xếp 0/8.
Kết luận
Kéo một thẻ oxide vào giá ống nghiệm: xem nó có tác dụng với dung dịch acid, dung dịch base không, rồi kéo thẻ vào đúng ô loại.
Phương trình
Thử một oxide để thấy phương trình: oxide + acid hoặc base → muối + nước.
Mẹo: oxide kim loại thường là oxide base, oxide phi kim thường là oxide acid. Bọt khí vẽ phóng to, khí "bị hấp thụ" là đã phản ứng hết với dung dịch: mô hình đơn giản hoá.
Thả CuO vào hai ống: chỉ tan trong acid.
1 🏷️ Oxide là gì và gọi tên thế nào
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 đã biết: hợp chất, hoá trị, lập công thức (Al₂O₃, P₂O₅) và oxygen phản ứng với kim loại, phi kim. Lớp 8 thêm: gọi tên oxide và chia oxide thành bốn loại theo tính chất hoá học.
- ✦Oxide kim loại tạo từ kim loại + oxygen: 2Ba + O₂ → 2BaO. Oxide phi kim tạo từ phi kim + oxygen: C + O₂ → CO₂.
Một số oxide quen thuộc (theo Bảng 10.1 của SGK)
| Công thức | Tên | Công thức | Tên |
|---|---|---|---|
| BaO | barium oxide | CO₂ | carbon dioxide |
| ZnO | zinc oxide | SO₃ | sulfur trioxide |
| Al₂O₃ | aluminium oxide | P₂O₅ | diphosphorus pentoxide |
Dạng bài
Gọi tên một oxide
- 1 Kiểm tra đúng hai nguyên tố, một trong hai là oxygen.
- 2 Xét nguyên tố còn lại là kim loại hay phi kim.
- 3 Kim loại: tên kim loại + oxide, nếu kim loại nhiều hoá trị thì thêm hoá trị trong ngoặc. Phi kim: tiền tố chỉ số nguyên tử + tên nguyên tố + tiền tố chỉ số oxygen + oxide (mono = 1, di = 2, tri = 3, tetra = 4, penta = 5).
- 4 Kiểm tra: đọc ngược tên để viết lại công thức và so với đề ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hợp chất có oxygen chưa chắc là oxide: H₂SO₄ (acid) và NaOH (base) có ba nguyên tố nên không phải oxide.
Gọi tên Fe₂O₃ và SO₃.
Hướng dẫn giải
2 🗂️ Bốn loại oxide và phản ứng của chúng
Phân loại theo tính chất hoá học (SGK Bài 10)
| Loại | Ví dụ | Tác dụng với | Gợi nhớ |
|---|---|---|---|
| Oxide base | CaO, Na₂O, CuO, Fe₂O₃ | Dung dịch acid | Thường là oxide kim loại |
| Oxide acid | CO₂, SO₂, SO₃, P₂O₅ | Dung dịch base | Thường là oxide phi kim |
| Lưỡng tính | Al₂O₃, ZnO | Cả acid lẫn base | Số ít, phải nhớ riêng |
| Trung tính | CO, NO | Không với acid, không với base | Còn gọi là không tạo muối |
Dạng bài
Xếp một oxide vào đúng loại
- 1 Nhìn nguyên tố còn lại: kim loại thì nghĩ tới oxide base, phi kim thì nghĩ tới oxide acid.
- 2 Đối chiếu ngoại lệ phải nhớ: Al₂O₃, ZnO là lưỡng tính; CO, NO là trung tính.
- 3 Thử bằng phản ứng nếu còn lưỡng lự: tác dụng với acid? với base?
- 4 Kiểm tra: mỗi oxide chỉ nằm trong một loại ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: CO và CO₂ cùng carbon nhưng khác loại: CO₂ là oxide acid (làm đục nước vôi), CO là oxide trung tính (không làm đục nước vôi).
Xếp CaO, SO₂, CO, ZnO vào bốn loại.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Viết phương trình oxide tác dụng với acid hoặc base
- 1 Xác định loại oxide để biết chất tác dụng: base → dùng acid; acid → dùng dung dịch base.
- 2 Sản phẩm là muối + nước. Muối giữ kim loại của oxide (hoặc kim loại của base) và gốc của acid, lập công thức theo hoá trị.
- 3 Cân bằng bằng hệ số trước công thức, không đổi chỉ số.
- 4 Kiểm tra: đếm lại số nguyên tử từng nguyên tố ở hai vế ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Khi cân bằng chỉ được thêm hệ số phía trước. Đổi FeCl₃ thành FeCl₂ để "cho khớp" là đổi sang chất khác, phương trình sai.
Iron(III) oxide tác dụng với dung dịch hydrochloric acid.
Hướng dẫn giải
Hai phương trình mẫu cần quen
- ✦Oxide acid + base: CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃↓ + H₂O; SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O (sodium sulfite).
- ✦Oxide base + acid: MgO + 2HCl → MgCl₂ + H₂O; CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O.
3 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dạng bài
Hai thí nghiệm của SGK (xem thầy cô làm hoặc mô phỏng)
- 1 Oxide acid + base: ống (1) có khoảng 1 g đá vôi CaCO₃ đập nhỏ, rót khoảng 3 mL HCl 0,1 M để sinh khí CO₂; dẫn khí qua ống dẫn sang ống (2) đựng nước vôi trong Ca(OH)₂. Kết quả cần thấy: nước vôi vẩn đục trắng (CaCO₃ không tan).
- 2 Oxide base + acid: cho một thìa nhỏ bột CuO màu đen vào ống nghiệm, thêm khoảng 3 mL H₂SO₄ loãng, lắc đều. Kết quả cần thấy: bột đen tan dần, dung dịch xanh lam (CuSO₄).
- 3 Viết hai phương trình: CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃↓ + H₂O và CuO + H₂SO₄ → CuSO₄ + H₂O.
- 4 Kiểm tra: mỗi thí nghiệm có dấu hiệu nhìn thấy được (đục trắng, đổi màu) ứng với một chất mới ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nước vôi đục không phải do HCl: HCl chỉ ở ống (1) để tạo khí. Chính CO₂ chạy sang ống (2) mới làm đục.
Dẫn một chất khí vào nước vôi trong, nước vôi vẫn trong suốt. Bạn kết luận khí đó chắc chắn là CO₂ hay chắc chắn không phải CO₂?
Hướng dẫn giải
Hiện tượng, giải thích, lỗi hay gặp
| Hiện tượng | Giải thích | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Nước vôi vẩn đục trắng | Tạo CaCO₃ không tan | Đầu ống dẫn khí không chạm tới nước vôi |
| Bột CuO đen tan, dung dịch xanh lam | Tạo muối CuSO₄ tan | Dùng quá nhiều CuO nên còn bột đen thừa |
| Sục CO₂ quá lâu, đục có thể trong lại | CO₂ dư hoà tan kết tủa (lớp 8 chỉ cần hiện tượng ban đầu) | Tưởng phản ứng "chưa xảy ra" |
4 🌍 Oxide trong đời sống và tính theo phương trình
CaO là oxide base nên tác dụng với acid trong đất chua, đất bớt chua. Tôi vôi: CaO + H₂O → Ca(OH)₂, toả nhiều nhiệt. Hố vôi tôi nổi váng trắng vì Ca(OH)₂ gặp CO₂ trong không khí tạo CaCO₃.
CO₂ chiếm khoảng 0,041 % thể tích khí quyển, tăng lên làm Trái Đất nóng lên (hiệu ứng nhà kính). SO₂ và nitrogen dioxide có trong khí thải chưa xử lí là nguyên nhân gây mưa acid.
Dạng bài
Giải thích hiện tượng đời sống bằng tính chất oxide
- 1 Gọi tên oxide trong tình huống và xếp loại (base, acid, lưỡng tính, trung tính).
- 2 Xem oxide gặp chất gì: acid, dung dịch base, hay nước.
- 3 Nêu sản phẩm (muối + nước) và hiện tượng nhìn thấy.
- 4 Kiểm tra: loại oxide và chất gặp phải khớp quy tắc (base gặp acid, acid gặp base) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Khí gây mưa acid là SO₂ và nitrogen dioxide, còn CO₂ gây hiệu ứng nhà kính. Hai hiện tượng khác nhau, đừng gộp.
Ruộng chua được rắc vôi bột CaO. Vì sao đất bớt chua?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tính khối lượng muối từ oxide
- 1 Đổi khối lượng oxide ra mol: n = m : M.
- 2 Viết phương trình đã cân bằng, đọc tỉ lệ mol oxide : muối.
- 3 Đổi mol muối ra khối lượng: m = n · M.
- 4 Kiểm tra bảo toàn khối lượng: tổng chất phản ứng = tổng sản phẩm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc hệ số trong phương trình để lấy tỉ lệ mol: ở Fe₂O₃ + 6HCl, 1 mol oxide cần 6 mol HCl, không phải 1.
Cho 8 g CuO tác dụng vừa đủ với dung dịch H₂SO₄. Tính khối lượng CuSO₄ tạo thành (Cu 64, S 32, O 16, H 1).
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Khái niệm và gọi tên
- 1Nhận biết
Oxide là hợp chất:
- 2Nhận biết
SO₃ có tên là:
- 3Thông hiểu
Fe₂O₃ đọc là:
- 4Vận dụng
Nung đá vôi CaCO₃ thu được vôi sống CaO và khí CO₂. Trong ba chất đó có mấy oxide?
Bốn loại oxide
- 1Nhận biết
Oxide base thường là oxide của:
- 2Thông hiểu
Oxide nào là oxide trung tính?
- 3Thông hiểu
Oxide nào tác dụng với dung dịch NaOH nhưng không tác dụng với dung dịch HCl?
- 4Thông hiểu Hoàn thành: Fe₂O₃ + 6HCl → 2 + 3H₂O
- 5Thông hiểu Hoàn thành: MgO + 2HCl → + H₂O
- 6Vận dụng
Oxide Y tan trong dung dịch HCl và cũng tan trong dung dịch NaOH, đều tạo muối và nước. Y thuộc loại nào và có thể là chất nào?
- 7Vận dụng
Cho các oxide CaO, Fe₂O₃, SO₃, CO₂, CO, ZnO. Có bao nhiêu oxide tác dụng được với dung dịch HCl?
Thí nghiệm của SGK
- 1Nhận biết
Dẫn khí CO₂ vào nước vôi trong, hiện tượng quan sát được là:
- 2Thông hiểu
Cho bột CuO màu đen vào dung dịch H₂SO₄ loãng rồi lắc. Hiện tượng là:
- 3Thông hiểu
Trong thí nghiệm của SGK, ống nghiệm (1) có đá vôi và dung dịch HCl nhằm mục đích:
- 4Vận dụng
Một khí không màu được dẫn vào nước vôi trong nhưng nước vôi vẫn trong suốt. Khí đó có thể là:
Đời sống và tính toán
- 1Nhận biết
Khí chủ yếu gây ra hiệu ứng nhà kính là:
- 2Thông hiểu
Rắc vôi sống CaO khử chua đất vì CaO:
- 3Thông hiểu
Mưa acid chủ yếu do khí thải chứa:
- 4Vận dụng Cho 5,6 g CaO tác dụng hết với dung dịch HCl dư (Ca 40, O 16, Cl 35,5). Khối lượng CaCl₂ thu được là g.
- 5Vận dụng Fe₂O₃ + 6HCl → 2FeCl₃ + 3H₂O. Để hoà tan vừa hết 16 g Fe₂O₃ (Fe 56, O 16) cần g HCl (H 1, Cl 35,5).
- 6Vận dụng
Hố vôi tôi để ngoài trời, lâu ngày trên mặt nổi một lớp váng trắng. Giải thích hợp lí nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Giữa kì và cuối kì hay hỏi xếp oxide vào bốn loại (chú ý Al₂O₃, ZnO, CO, NO) và hoàn thành phương trình oxide tác dụng với acid hoặc base.
- •Câu thực tế hay gặp: nước vôi trong vẩn đục khi có CO₂, vôi sống khử chua đất, và phân biệt hiệu ứng nhà kính với mưa acid.
- •Là nền cho KHTN 9 (tính chất kim loại, oxide kim loại) và Hoá THPT (cân bằng phản ứng, oxi hoá khử).
11. Muối