Hệ thần kinh và các giác quan
Nêu được cấu tạo và chức năng của hệ thần kinh, mô tả được đường ánh sáng và âm thanh tới não, phân biệt cận thị, viễn thị và biết cách bảo vệ mắt, tai, tránh chất gây nghiện.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 37
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hệ thần kinh điều khiển, điều hoà và phối hợp hoạt động của các cơ quan thành một thể thống nhất. Trung ương: não và tuỷ sống. Ngoại biên: dây thần kinh và hạch thần kinh.
- 2Con người có năm giác quan: thị giác, thính giác, xúc giác, vị giác, khứu giác; giác quan nhận kích thích từ ngoài hay trong cơ thể.
- 3Mắt: ánh sáng từ vật qua giác mạc, thể thuỷ tinh tới màng lưới (võng mạc), kích thích tế bào thụ cảm, xung theo dây thần kinh thị giác về não.
- 4Tai: âm thanh qua vành tai, ống tai làm rung màng nhĩ, truyền qua chuỗi xương tai vào ốc tai rồi theo dây thần kinh thính giác về não.
- 5Cận thị: ảnh nằm trước màng lưới, đeo kính phân kì. Viễn thị: ảnh nằm sau màng lưới, đeo kính hội tụ (kính lão).
- 6⚠️ Nicotine, etanol, ma tuý là chất gây nghiện, làm thay đổi chức năng thần kinh; không dùng thử. Không dùng vật nhọn ngoáy tai.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo gai nhọn chạm đầu ngón tay để thấy xung thần kinh chạy theo cung phản xạ rồi tay rụt; kéo cây ra xa, lại gần mắt cận, viễn và kéo kính phân kì, hội tụ vào mắt để xem ảnh rơi trước, sau hay đúng màng lưới.
Kết luận
Kéo gai nhọn 🌵 chạm vào đầu ngón tay và xem xung thần kinh chạy.
Gai nhọn tiến lại gần đầu ngón tay…
1 🧠 Hệ thần kinh: cấu tạo và phản xạ
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn đã biết sinh vật cảm ứng với kích thích (ví dụ cây cong về phía sáng) và tế bào là đơn vị cơ bản của cơ thể.
- ✦Lớp 8 thêm: ở người cơ quan nào nhận kích thích, xử lí, ra lệnh, từ đó hiểu vì sao ta thấy, nghe, rụt tay khi bỏng.
Hai bộ phận của hệ thần kinh
| Bộ phận | Gồm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trung ương | Não và tuỷ sống | Đóng vai trò chủ đạo |
| Ngoại biên | Dây thần kinh và hạch thần kinh | Nối trung ương với các cơ quan |
Dạng bài
Lần theo cung phản xạ (mở rộng, theo tài liệu tham khảo)
- 1 Xác định kích thích và cơ quan thụ cảm nhận nó (ví dụ da ở đầu ngón tay chạm vật nhọn).
- 2 Xung đi theo nơron hướng tâm về trung ương thần kinh (ở phản xạ rụt tay là tuỷ sống).
- 3 Trung ương xử lí, gửi lệnh theo nơron li tâm tới cơ quan phản ứng (cơ tay).
- 4 Kiểm tra: cung có đủ năm khâu, và tín hiệu phải đi qua trung ương rồi mới quay ra ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ phản xạ “không qua hệ thần kinh trung ương” cho nhanh. Tín hiệu vẫn phải qua trung ương (tuỷ sống hoặc não) rồi mới tới cơ quan phản ứng.
Chạm tay vào vật nóng, bạn rụt tay lại rồi mới thấy đau. Vì sao?
Hướng dẫn giải
Nhớ
- ✦Phản xạ là phản ứng của cơ thể trả lời kích thích thông qua hệ thần kinh.
- ✦Cung phản xạ gồm: cơ quan thụ cảm → nơron hướng tâm → trung ương → nơron li tâm → cơ quan phản ứng.
2 🚫 Bệnh thần kinh và chất gây nghiện
Một số bệnh về hệ thần kinh (SGK)
| Bệnh | Dấu hiệu | Phòng |
|---|---|---|
| Parkinson | Run tay, mất thăng bằng, khó di chuyển; hay gặp ở người cao tuổi | Bổ sung vitamin D từ thực phẩm hoặc tắm nắng, tập thể thao hợp lí, tránh môi trường độc hại |
| Động kinh | Co giật hoặc hành vi bất thường, đôi lúc mất ý thức | Giữ tinh thần vui vẻ, ngủ đủ giấc, tập thể dục, ăn uống đủ chất |
| Alzheimer | Mất trí nhớ, giảm khả năng ngôn ngữ, lẩm cẩm | Luyện trí não (đọc sách, báo), ăn uống hợp lí, tinh thần thoải mái, tăng vận động |
Dạng bài
Nhận ra chất gây nghiện và tác hại
- 1 Nhớ ví dụ SGK: nicotine (thuốc lá), etanol (rượu), ma tuý (thuốc phiện, heroin…).
- 2 Đây là chất kích thích thần kinh, làm thay đổi chức năng bình thường của cơ thể.
- 3 Dùng nhiều lần dễ phụ thuộc, nghiện; ma tuý gây nghiện rất nhanh, rất khó cai, dễ tái nghiện.
- 4 Kiểm tra: kết luận phải là không thử, từ chối và nhờ người lớn giúp khi bị rủ rê ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng “thử một lần không sao”. Chất gây nghiện làm cơ thể phụ thuộc, có thể bắt đầu từ một lần thử rồi rất khó bỏ.
Bạn bị rủ “hút thử một lần cho biết”. Nêu hai lí do nên từ chối dựa trên SGK.
Hướng dẫn giải
3 👁️ Thị giác: mắt nhìn thế nào, cận và viễn
Các bộ phận chính của cầu mắt (SGK Hình 37.3)
| Bộ phận | Ghi chú |
|---|---|
| Giác mạc | Lớp trong suốt phía trước, ánh sáng đi qua |
| Mống mắt (lòng đen), đồng tử | Đồng tử là lỗ cho ánh sáng vào |
| Thể thuỷ tinh | Ánh sáng đi qua rồi hội tụ |
| Võng mạc (màng lưới) | Có tế bào thụ cảm thị giác |
| Dây thần kinh thị giác | Truyền hưng phấn về não |
Dạng bài
Mô tả đường đi của ánh sáng tới não
- 1 Ánh sáng phản chiếu từ vật vào mắt.
- 2 Đi qua giác mạc và thể thuỷ tinh để tới màng lưới.
- 3 Tác động lên tế bào thụ cảm thị giác, gây hưng phấn các tế bào này.
- 4 Kiểm tra: hưng phấn truyền theo dây thần kinh thị giác về não, cho ta cảm nhận hình ảnh ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói “mắt tự phát ra ánh sáng để nhìn”. Mắt chỉ nhận ánh sáng phản chiếu từ vật.
Mô tả vì sao bạn nhìn thấy một cái cây.
Hướng dẫn giải
Cận thị, viễn thị và loạn thị
| Ảnh của vật | Khắc phục | |
|---|---|---|
| Cận thị | Nằm trước màng lưới; mắt chỉ nhìn rõ vật ở gần | Kính cận (kính phân kì) giúp ảnh lùi về đúng màng lưới |
| Viễn thị | Nằm sau màng lưới; mắt chỉ nhìn rõ vật ở xa | Kính lão (kính hội tụ) kéo ảnh về đúng màng lưới |
| Loạn thị | Giác mạc biến dạng, tia sáng hội tụ ở nhiều điểm nên nhìn mờ, nhoè | Đeo kính thuốc phù hợp |
Dạng bài
Chọn kính cho một tật của mắt
- 1 Xác định ảnh rơi trước hay sau màng lưới.
- 2 Trước ⇒ cận thị ⇒ kính phân kì (lùi ảnh ra sau).
- 3 Sau ⇒ viễn thị ⇒ kính hội tụ (kéo ảnh về trước).
- 4 Kiểm tra: kính chỉ đưa ảnh về đúng màng lưới, không chữa khỏi nguyên nhân ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm “cận thị đeo kính hội tụ”. Ảnh ở trước màng lưới thì phải lùi ảnh ra ⇒ kính phân kì.
Bạn nhìn bảng thấy mờ nhưng đọc sách rất rõ; ảnh của vật ở xa nằm phía trước màng lưới. Mắt bạn mắc tật gì, dùng kính nào?
Hướng dẫn giải
Bảo vệ mắt
- ✦Cận thị có thể do nhìn gần lâu, đọc sách hoặc làm việc trong ánh sáng yếu; vì vậy giữ khoảng cách, đủ sáng, nghỉ mắt.
- ✦Đau mắt đỏ (do virus Adeno, vi khuẩn Staphylococcus…): rửa tay thường xuyên, không dùng chung đồ cá nhân với người bệnh, đi khám khi có triệu chứng.
4 👂 Thính giác: tai nghe thế nào
Ba phần của tai
| Phần | Gồm | Việc làm |
|---|---|---|
| Tai ngoài | Vành tai, ống tai | Hứng và dẫn âm thanh |
| Tai giữa | Màng nhĩ, chuỗi xương tai; vòi tai thông với khoang miệng | Truyền rung động; vòi tai giúp cân bằng áp suất không khí hai bên màng nhĩ |
| Tai trong | Ốc tai chứa cơ quan thụ cảm âm thanh | Biến rung động thành xung thần kinh theo dây thính giác về não |
Dạng bài
Lần theo đường đi của âm thanh
- 1 Vành tai hứng âm thanh, truyền qua ống tai làm rung màng nhĩ.
- 2 Rung động truyền qua chuỗi xương tai, làm rung các màng và dịch trong ốc tai.
- 3 Rung động làm hưng phấn cơ quan thụ cảm ở ốc tai, xuất hiện xung thần kinh.
- 4 Kiểm tra: xung theo dây thần kinh thính giác về não, cho ta cảm nhận âm thanh ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng “màng nhĩ nằm ở tai trong”. Màng nhĩ thuộc tai giữa; ốc tai mới ở tai trong.
Thứ tự đúng của âm thanh từ ngoài tới não là gì?
Hướng dẫn giải
Bảo vệ tai
- ✦Viêm tai giữa do vi khuẩn: nguyên nhân như nước bẩn lọt vào tai, ráy tai nhiễm khuẩn, nhiễm lạnh hoặc biến chứng từ mũi, họng; dấu hiệu đau tai, nhức đầu, giảm thính lực, có dịch chảy.
- ✦Ù tai có thể do làm việc nơi tiếng ồn lớn, nghe tiếng bom mìn nổ, ráy tai nhiều, dị vật. Không dùng vật nhọn ngoáy tai, tránh tiếng ồn lớn; có dấu hiệu bất thường thì đi khám.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Hệ thần kinh và phản xạ
- 1Nhận biết
Bộ phận trung ương của hệ thần kinh gồm:
- 2Thông hiểu
Chức năng của hệ thần kinh là:
- 3Thông hiểu
Sắp xếp các khâu của cung phản xạ:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Tuỷ sống thuộc bộ phận ngoại biên.
b)Hạch thần kinh thuộc bộ phận ngoại biên.
c)Trong phản xạ, tín hiệu không đi qua trung ương thần kinh.
- 5Vận dụng
Bạn dẫm phải gai nhọn và co chân lại trước khi thấy đau. Giải thích hợp lí:
Bệnh và chất gây nghiện
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây là chất gây nghiện đối với hệ thần kinh?
- 2Thông hiểu
Dấu hiệu nào gợi ý bệnh Parkinson?
- 3Thông hiểu
Cách nào giúp phòng bệnh Alzheimer theo SGK?
- 4Vận dụng
Một bạn bị rủ dùng thử chất gây nghiện “chỉ một lần”. Cách ứng xử đúng:
Thị giác
- 1Nhận biết
Ánh sáng đi vào mắt qua các bộ phận theo thứ tự nào?
- 2Thông hiểu
Ở mắt cận thị, ảnh của vật ở xa nằm:
- 3Thông hiểu Để khắc phục cận thị cần đeo kính ; để khắc phục viễn thị đeo kính hội tụ.
- 4Thông hiểu
Loạn thị là do:
- 5Vận dụng
Một cụ già nhìn chữ ở gần rất mờ, ảnh vật nằm sau màng lưới. Tật nào, kính nào hợp lí?
- 6Vận dụng
Thói quen nào dễ làm tăng nguy cơ cận thị nhất?
Thính giác
- 1Nhận biết
Ốc tai nằm ở phần nào của tai?
- 2Thông hiểu
Sắp xếp đường đi của âm thanh tới não:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Thông hiểu
Vòi tai thông giữa tai giữa và khoang miệng có tác dụng:
- 4Vận dụng
Vì sao không nên dùng vật nhọn ngoáy tai?
- 5Vận dụng
Một người làm việc lâu trong nơi ồn ào và hay nghe tiếng “ù ù” trong tai. Lời khuyên hợp lí:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi cấu tạo hệ thần kinh (trung ương, ngoại biên), đường đi ánh sáng ở mắt và âm thanh ở tai, phân biệt cận thị, viễn thị và kính tương ứng.
- •Câu vận dụng thường là tình huống đời sống: giải thích vì sao rụt tay trước khi thấy đau, chọn kính cho một tật của mắt, cách ứng xử với chất gây nghiện, bảo vệ mắt, tai.
- •Là nền cho khúc xạ ánh sáng, thấu kính (KHTN 9, Vật lí THPT) và phần cảm ứng, điều hoà của Sinh học THPT.
31. Hệ nội tiết ở người