Hệ nội tiết ở người
Kể được tên và chức năng các tuyến nội tiết chính, giải thích được cách insulin và glucagon giữ đường huyết ổn định, và nêu được nguyên nhân, cách phòng bệnh tiểu đường và bướu cổ do thiếu iodine.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 38
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tuyến nội tiết tiết hormone thẳng vào máu; máu đưa hormone tới cơ quan đích để điều khiển, điều hoà hoạt động của cơ thể.
- 2Hormone có hoạt tính sinh học cao: chỉ một lượng nhỏ cũng gây hiệu quả rõ rệt.
- 3Các tuyến chính: yên (hormone kích thích nhiều tuyến khác, hormone tăng trưởng), giáp (thyroxine chứa iodine), tuỵ (insulin, glucagon), trên thận (adrenaline), sinh dục (testosterone, estrogen).
- 4Insulin làm đường huyết giảm (glucose → glycogen dự trữ ở gan); glucagon làm đường huyết tăng. Hai hormone tác dụng ngược nhau.
- 5Bướu cổ do thiếu iodine: thyroxine thiếu, tuyến yên tăng tiết TSH kích thích tuyến giáp phì đại. Tiểu đường do thiếu insulin hoặc insulin giảm tác dụng.
- 6⚠️ Tuyến tuỵ là tuyến pha: vừa tiết dịch tiêu hoá vào tá tràng, vừa tiết insulin và glucagon vào máu.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo 5 tuyến nội tiết vào đúng chỗ trên cơ thể, rồi kéo thẻ bữa cơm hoặc nhịn đói lên cơ thể để xem tuyến tuỵ tiết insulin hay glucagon kéo đường huyết về mức bình thường, và thử ca thiếu insulin.
Kéo tuyến vào ô tròn trên cơ thể (hoặc chạm thẻ rồi chạm ô). Kéo 🍚 / ⏳ thả lên cơ thể.
Kết luận
Đã đặt 0/5 tuyến. Kéo từng tuyến vào ô tròn nét đứt đúng chỗ trên cơ thể (theo SGK Hình 38.1).
Tuyến đã đặt: hormone và tác dụng
- ? (chưa đặt)
- ? (chưa đặt)
- ? (chưa đặt)
- ? (chưa đặt)
- ? (chưa đặt)
Tuyến tuỵ là tuyến pha: vừa đổ dịch tiêu hoá vào tá tràng, vừa tiết insulin, glucagon vào máu. Chấm xanh (insulin), hồng (glucagon) chạy theo mạch máu là mô hình đơn giản hoá.
5 tuyến nội tiết chính, tiết hormone thẳng vào máu.
1 🧬 Tuyến nội tiết và hormone
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn biết sinh vật cảm ứng, sinh trưởng và phát triển; ở bài trước của lớp 8, hệ thần kinh điều khiển cơ thể bằng xung thần kinh chạy theo dây thần kinh.
- ✦Lớp 8 thêm một cách điều khiển nữa: hệ nội tiết, dùng hormone đi theo máu, tác động chậm hơn nhưng lâu hơn.
Tuyến ngoại tiết và tuyến nội tiết
| Tuyến ngoại tiết | Tuyến nội tiết | |
|---|---|---|
| Chất tiết đi đâu | Theo ống dẫn ra ngoài hoặc vào một khoang (ví dụ dịch tiêu hoá vào tá tràng) | Đổ thẳng vào máu, không qua ống dẫn |
| Chất tiết là gì | Dịch tiêu hoá, mồ hôi, nước bọt… | Hormone |
| Ví dụ | Tuyến mồ hôi, tuyến nước bọt | Tuyến yên, tuyến giáp, tuyến trên thận |
Dạng bài
Phân loại một tuyến
- 1 Hỏi: chất tiết ra đi theo đường nào, qua ống dẫn hay vào máu?
- 2 Chỉ qua ống dẫn ⇒ ngoại tiết; chỉ vào máu (là hormone) ⇒ nội tiết; làm cả hai ⇒ tuyến pha.
- 3 Nhớ tuyến pha điển hình là tuyến tuỵ; tuyến sinh dục cũng tiết hormone nên có phần nội tiết.
- 4 Kiểm tra: tuyến nội tiết không có ống dẫn, nên “hormone” và “ống dẫn” không đi cùng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Xếp tuyến mồ hôi vào tuyến nội tiết vì nó “cũng tiết ra chất”. Mồ hôi chảy ra da qua ống dẫn, nên đó là tuyến ngoại tiết.
Tuyến tuỵ đổ dịch tiêu hoá vào tá tràng, đồng thời tiết insulin vào máu. Gọi nó là tuyến gì?
Hướng dẫn giải
Hormone là gì
- ✦Hormone do tuyến nội tiết tiết ra, được vận chuyển theo đường máu tới cơ quan đích để điều hoà hoạt động và giữ môi trường trong cơ thể ổn định.
- ✦Hoạt tính sinh học cao nên một lượng nhỏ cũng có hiệu quả rõ rệt; một tuyến hoạt động không bình thường ảnh hưởng tới sinh trưởng, phát triển và có thể gây bệnh.
2 📍 Các tuyến nội tiết chính
Tuyến, hormone, tác dụng (theo SGK)
| Tuyến | Hormone | Tác dụng chính |
|---|---|---|
| Yên | TSH, ACTH, GH, prolactin, oxytocin, ADH… | Kích thích nhiều tuyến khác; GH ảnh hưởng tăng trưởng của cơ và xương; ADH liên quan trao đổi nước ở thận |
| Giáp | Thyroxine (chứa iodine); calcitonin | Trao đổi chất, chuyển hoá năng lượng; calcitonin điều hoà calcium, phosphorus trong máu |
| Tuỵ | Insulin, glucagon | Điều hoà lượng đường (glucose) trong máu |
| Trên thận | Adrenaline, noradrenaline | Tăng nhịp tim, co mạch, tăng nhịp hô hấp, dãn phế quản |
| Sinh dục | Testosterone (tinh hoàn); estrogen (buồng trứng) | Sinh tinh trùng, rụng trứng; gây biến đổi cơ thể ở tuổi dậy thì |
Dạng bài
Từ vai trò đoán ra tuyến
- 1 Gạch chân từ khoá của đề: hormone nào, hoặc tác dụng nào.
- 2 Đối chiếu bảng: iodine ⇒ giáp; insulin, glucagon ⇒ tuỵ; adrenaline ⇒ trên thận; testosterone, estrogen ⇒ sinh dục.
- 3 Nếu đề nói “kích thích nhiều tuyến khác” hoặc “hormone tăng trưởng” ⇒ tuyến yên.
- 4 Kiểm tra: mỗi cặp tuyến – hormone ghép được phải có trong bảng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng tuyến giáp quyết định chiều cao vì “hormone giáp điều hoà trao đổi chất”. Hormone ảnh hưởng tăng trưởng xương ở bảng SGK là của tuyến yên.
Anh Kosen cao 2,51 m còn anh Dangi cao 0,51 m. Hormone của tuyến nào nhiều khả năng liên quan nhất đến chiều cao bất thường của họ?
Hướng dẫn giải
Hormone của tuyến yên (như TSH) kích thích các tuyến khác (như tuyến giáp) hoạt động.
Hormone đi khắp cơ thể theo máu, nhưng mỗi hormone tác động lên đúng cơ quan đích của nó.
3 🍬 Insulin, glucagon và đường huyết
Hai hormone tuyến tuỵ tác dụng ngược nhau
| Insulin | Glucagon | |
|---|---|---|
| Khi nào tiết nhiều | Đường huyết tăng (sau bữa ăn nhiều tinh bột, đường) | Đường huyết giảm (đói lâu) |
| Tác dụng | Chuyển glucose trong máu thành glycogen dự trữ ở gan | Tác dụng ngược lại với insulin |
| Kết quả | Đường huyết giảm về bình thường | Đường huyết tăng về bình thường |
Dạng bài
Dự đoán đường huyết thay đổi thế nào
- 1 Xác định đề cho đường huyết đang tăng hay giảm.
- 2 Tăng ⇒ tuyến tuỵ tiết insulin; giảm ⇒ tiết glucagon.
- 3 Insulin đưa glucose vào dạng glycogen ở gan (đường huyết giảm); glucagon làm điều ngược lại (đường huyết tăng).
- 4 Kiểm tra: kết quả cuối phải kéo đường huyết về lại mức bình thường ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ insulin làm đường huyết tăng vì “insulin liên quan đến đường”. Insulin làm đường huyết giảm; chất làm đường huyết tăng là glucagon (và có góp phần của adrenaline).
Sau khi ăn một bữa nhiều tinh bột, đường huyết tăng. Cơ thể điều chỉnh bằng cách nào?
Hướng dẫn giải
Không chỉ tuyến tuỵ
- ✦Khi đường huyết giảm, adrenaline của tuyến trên thận cũng góp phần làm đường huyết tăng lên.
- ✦Đường huyết do nhiều hormone điều hoà cùng lúc; tuyến tuỵ là “nhân vật chính” nên SGK dùng nó làm ví dụ.
4 🩺 Bệnh tiểu đường và bướu cổ do thiếu iodine
Hai bệnh nội tiết SGK nêu
| Tiểu đường | Bướu cổ do thiếu iodine | |
|---|---|---|
| Nguyên nhân | Thiếu insulin, hoặc insulin có nhưng giảm tác dụng | Thiếu iodine ⇒ thyroxine không được tiết đủ |
| Cơ chế | Glucose trong máu tăng nhưng tế bào không hấp thụ đủ; đường thải ra ngoài qua nước tiểu | Tuyến yên tiết TSH tăng cường tuyến giáp ⇒ tuyến giáp phì đại |
| Biểu hiện | Ăn nhiều, uống nhiều, đi tiểu nhiều, sụt cân… | Cổ to ra; trẻ chậm lớn, chậm phát triển trí tuệ; người lớn giảm trí nhớ |
| Phòng chống | Ăn uống cân đối, vận động, khám định kì theo hướng dẫn của bác sĩ | Dùng muối iodine, ăn hải sản; hỏi bác sĩ khi nghi ngờ |
Dạng bài
Giải thích bệnh nội tiết theo chuỗi nguyên nhân
- 1 Tìm hormone bị thiếu hoặc kém tác dụng (insulin hay thyroxine).
- 2 Viết chuỗi: thiếu gì ⇒ cơ quan đích bị ảnh hưởng thế nào ⇒ biểu hiện bên ngoài.
- 3 Với bướu cổ, thêm mắt xích: thyroxine thiếu ⇒ tuyến yên tiết TSH nhiều ⇒ tuyến giáp bị kích thích quá mức, phì đại.
- 4 Kiểm tra: chuỗi phải nối được từ nguyên nhân tới triệu chứng không đứt đoạn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói bướu cổ là do ăn quá nhiều muối hoặc do “tuyến giáp thừa iodine”. Nguyên nhân SGK nêu là thiếu iodine.
Vì sao thiếu iodine trong khẩu phần ăn lâu ngày có thể dẫn đến bướu cổ?
Hướng dẫn giải
Lưu ý khi nói về sức khoẻ
- ✦Bài này giúp bạn hiểu cơ chế, không dùng để tự chẩn đoán hay tự điều trị; ăn nhiều, uống nhiều, sụt cân kéo dài thì cần đi khám.
- ✦Insulin dùng chữa bệnh hiện nay được sản xuất bằng công nghệ sinh học, giá thành rẻ hơn, hỗ trợ người thiếu insulin; việc dùng thuốc luôn theo chỉ định của bác sĩ.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tuyến nội tiết và hormone
- 1Nhận biết
Hormone được vận chuyển tới cơ quan đích theo đường nào?
- 2Thông hiểu
Tuyến nào sau đây KHÔNG phải tuyến nội tiết?
- 3Thông hiểu Tuyến tuỵ vừa tiết dịch tiêu hoá vừa tiết hormone nên được gọi là tuyến .
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai về hormone?
a)Hormone chỉ cần một lượng nhỏ cũng gây hiệu quả rõ rệt.
b)Hormone đi theo ống dẫn riêng tới từng cơ quan.
c)Hormone giúp giữ ổn định môi trường trong cơ thể.
- 5Vận dụng
Vì sao khi một tuyến nội tiết hoạt động không bình thường lại có thể ảnh hưởng tới nhiều cơ quan?
Các tuyến chính
- 1Nhận biết
Hormone thyroxine do tuyến nào tiết ra và chứa nguyên tố nào?
- 2Thông hiểu
Tuyến nào tiết ra hormone TSH để kích thích tuyến giáp hoạt động?
- 3Thông hiểu
Tuyến trên thận tiết adrenaline, hormone này có tác dụng nào?
- 4Thông hiểu
Hormone nào của tuyến sinh dục kích thích sự phát triển và rụng trứng ở nữ?
- 5Vận dụng
Hai người đàn ông cao 2,51 m và 0,51 m được ghi nhận. Nhận định nào phù hợp nhất với kiến thức bài này?
Insulin, glucagon, đường huyết
- 1Thông hiểu
Insulin có tác dụng gì?
- 2Thông hiểu
Đường huyết giảm do đói lâu thì tuyến tuỵ tiết nhiều hormone nào?
- 3Thông hiểu
Sắp xếp chuỗi điều hoà sau một bữa ăn nhiều tinh bột:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Một bạn nhịn ăn sáng, đến giờ ra chơi thấy đường huyết đo được giảm. Cơ thể sẽ phản ứng thế nào là hợp lí?
- 5Vận dụng
Khi một người hoảng sợ, tuyến trên thận tăng tiết adrenaline. Ngoài tăng nhịp tim, hormone này còn góp phần:
Tiểu đường và bướu cổ
- 1Nhận biết
Bệnh bướu cổ ở nhiều vùng có nguyên nhân thường gặp là gì?
- 2Nhận biết
Biểu hiện thường gặp của người mắc bệnh tiểu đường là:
- 3Thông hiểu
Bướu cổ là tình trạng nào của tuyến giáp?
- 4Vận dụng
Vì sao người tiểu đường có glucose trong máu cao mà tế bào vẫn thiếu nguyên liệu cho trao đổi chất?
- 5Vận dụng
Ở một vùng, khẩu phần ăn rất ít iodine trong thời gian dài. Chuỗi nào sau đây giải thích đúng bệnh có thể gặp?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi kể tên tuyến nội tiết và hormone tương ứng, vì sao tuyến tuỵ là tuyến pha, và insulin – glucagon tác dụng thế nào lên đường huyết.
- •Câu vận dụng thường là giải thích bệnh theo chuỗi (thiếu iodine → bướu cổ, thiếu insulin → tiểu đường) hoặc dự đoán đường huyết sau bữa ăn / khi đói.
- •Là nền cho điều hoà cân bằng nội môi và sinh sản, dậy thì ở KHTN 8–9, và cho cảm ứng, điều hoà sinh lí cơ thể ở Sinh học 11.
32. Da và điều hoà thân nhiệt