Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 31 · 🧬 Sinh học

Hệ nội tiết ở người

Kể được tên và chức năng các tuyến nội tiết chính, giải thích được cách insulin và glucagon giữ đường huyết ổn định, và nêu được nguyên nhân, cách phòng bệnh tiểu đường và bướu cổ do thiếu iodine.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 38

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Tuyến nội tiết tiết hormone thẳng vào máu; máu đưa hormone tới cơ quan đích để điều khiển, điều hoà hoạt động của cơ thể.
  • 2Hormone có hoạt tính sinh học cao: chỉ một lượng nhỏ cũng gây hiệu quả rõ rệt.
  • 3Các tuyến chính: yên (hormone kích thích nhiều tuyến khác, hormone tăng trưởng), giáp (thyroxine chứa iodine), tuỵ (insulin, glucagon), trên thận (adrenaline), sinh dục (testosterone, estrogen).
  • 4Insulin làm đường huyết giảm (glucose → glycogen dự trữ ở gan); glucagon làm đường huyết tăng. Hai hormone tác dụng ngược nhau.
  • 5Bướu cổ do thiếu iodine: thyroxine thiếu, tuyến yên tăng tiết TSH kích thích tuyến giáp phì đại. Tiểu đường do thiếu insulin hoặc insulin giảm tác dụng.
  • 6⚠️ Tuyến tuỵ là tuyến pha: vừa tiết dịch tiêu hoá vào tá tràng, vừa tiết insulin và glucagon vào máu.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo 5 tuyến nội tiết vào đúng chỗ trên cơ thể, rồi kéo thẻ bữa cơm hoặc nhịn đói lên cơ thể để xem tuyến tuỵ tiết insulin hay glucagon kéo đường huyết về mức bình thường, và thử ca thiếu insulin.

ganthận?????Đường huyết (glucose trong máu)bình thườngcaothấpthời gian →kéo 🍚 hoặc ⏳ vào cơ thểTuyến tuỵ tiết:insulinglucagon

Kéo tuyến vào ô tròn trên cơ thể (hoặc chạm thẻ rồi chạm ô). Kéo 🍚 / ⏳ thả lên cơ thể.

Kết luận

Đã đặt 0/5 tuyến. Kéo từng tuyến vào ô tròn nét đứt đúng chỗ trên cơ thể (theo SGK Hình 38.1).

Tuyến đã đặt: hormone và tác dụng

  • ? (chưa đặt)
  • ? (chưa đặt)
  • ? (chưa đặt)
  • ? (chưa đặt)
  • ? (chưa đặt)

Tuyến tuỵ là tuyến pha: vừa đổ dịch tiêu hoá vào tá tràng, vừa tiết insulin, glucagon vào máu. Chấm xanh (insulin), hồng (glucagon) chạy theo mạch máu là mô hình đơn giản hoá.

5 tuyến nội tiết chính, tiết hormone thẳng vào máu.

1 🧬 Tuyến nội tiết và hormone

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 7 bạn biết sinh vật cảm ứng, sinh trưởng và phát triển; ở bài trước của lớp 8, hệ thần kinh điều khiển cơ thể bằng xung thần kinh chạy theo dây thần kinh.
  • ✦Lớp 8 thêm một cách điều khiển nữa: hệ nội tiết, dùng hormone đi theo máu, tác động chậm hơn nhưng lâu hơn.

Tuyến ngoại tiết và tuyến nội tiết

Tuyến ngoại tiếtTuyến nội tiết
Chất tiết đi đâuTheo ống dẫn ra ngoài hoặc vào một khoang (ví dụ dịch tiêu hoá vào tá tràng)Đổ thẳng vào máu, không qua ống dẫn
Chất tiết là gìDịch tiêu hoá, mồ hôi, nước bọt…Hormone
Ví dụTuyến mồ hôi, tuyến nước bọtTuyến yên, tuyến giáp, tuyến trên thận

Dạng bài

Phân loại một tuyến

  1. 1 Hỏi: chất tiết ra đi theo đường nào, qua ống dẫn hay vào máu?
  2. 2 Chỉ qua ống dẫn ⇒ ngoại tiết; chỉ vào máu (là hormone) ⇒ nội tiết; làm cả hai ⇒ tuyến pha.
  3. 3 Nhớ tuyến pha điển hình là tuyến tuỵ; tuyến sinh dục cũng tiết hormone nên có phần nội tiết.
  4. 4 Kiểm tra: tuyến nội tiết không có ống dẫn, nên “hormone” và “ống dẫn” không đi cùng nhau ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Xếp tuyến mồ hôi vào tuyến nội tiết vì nó “cũng tiết ra chất”. Mồ hôi chảy ra da qua ống dẫn, nên đó là tuyến ngoại tiết.

🥐
Làm mẫu

Tuyến tuỵ đổ dịch tiêu hoá vào tá tràng, đồng thời tiết insulin vào máu. Gọi nó là tuyến gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Hormone là gì

  • ✦Hormone do tuyến nội tiết tiết ra, được vận chuyển theo đường máu tới cơ quan đích để điều hoà hoạt động và giữ môi trường trong cơ thể ổn định.
  • ✦Hoạt tính sinh học cao nên một lượng nhỏ cũng có hiệu quả rõ rệt; một tuyến hoạt động không bình thường ảnh hưởng tới sinh trưởng, phát triển và có thể gây bệnh.

2 📍 Các tuyến nội tiết chính

Tuyến, hormone, tác dụng (theo SGK)

TuyếnHormoneTác dụng chính
YênTSH, ACTH, GH, prolactin, oxytocin, ADH…Kích thích nhiều tuyến khác; GH ảnh hưởng tăng trưởng của cơ và xương; ADH liên quan trao đổi nước ở thận
GiápThyroxine (chứa iodine); calcitoninTrao đổi chất, chuyển hoá năng lượng; calcitonin điều hoà calcium, phosphorus trong máu
TuỵInsulin, glucagonĐiều hoà lượng đường (glucose) trong máu
Trên thậnAdrenaline, noradrenalineTăng nhịp tim, co mạch, tăng nhịp hô hấp, dãn phế quản
Sinh dụcTestosterone (tinh hoàn); estrogen (buồng trứng)Sinh tinh trùng, rụng trứng; gây biến đổi cơ thể ở tuổi dậy thì

Dạng bài

Từ vai trò đoán ra tuyến

  1. 1 Gạch chân từ khoá của đề: hormone nào, hoặc tác dụng nào.
  2. 2 Đối chiếu bảng: iodine ⇒ giáp; insulin, glucagon ⇒ tuỵ; adrenaline ⇒ trên thận; testosterone, estrogen ⇒ sinh dục.
  3. 3 Nếu đề nói “kích thích nhiều tuyến khác” hoặc “hormone tăng trưởng” ⇒ tuyến yên.
  4. 4 Kiểm tra: mỗi cặp tuyến – hormone ghép được phải có trong bảng ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng tuyến giáp quyết định chiều cao vì “hormone giáp điều hoà trao đổi chất”. Hormone ảnh hưởng tăng trưởng xương ở bảng SGK là của tuyến yên.

📏
Làm mẫu

Anh Kosen cao 2,51 m còn anh Dangi cao 0,51 m. Hormone của tuyến nào nhiều khả năng liên quan nhất đến chiều cao bất thường của họ?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!
🔗 Tuyến yên chỉ huy

Hormone của tuyến yên (như TSH) kích thích các tuyến khác (như tuyến giáp) hoạt động.

🎯 Cơ quan đích

Hormone đi khắp cơ thể theo máu, nhưng mỗi hormone tác động lên đúng cơ quan đích của nó.

3 🍬 Insulin, glucagon và đường huyết

Hai hormone tuyến tuỵ tác dụng ngược nhau

InsulinGlucagon
Khi nào tiết nhiềuĐường huyết tăng (sau bữa ăn nhiều tinh bột, đường)Đường huyết giảm (đói lâu)
Tác dụngChuyển glucose trong máu thành glycogen dự trữ ở ganTác dụng ngược lại với insulin
Kết quảĐường huyết giảm về bình thườngĐường huyết tăng về bình thường

Dạng bài

Dự đoán đường huyết thay đổi thế nào

  1. 1 Xác định đề cho đường huyết đang tăng hay giảm.
  2. 2 Tăng ⇒ tuyến tuỵ tiết insulin; giảm ⇒ tiết glucagon.
  3. 3 Insulin đưa glucose vào dạng glycogen ở gan (đường huyết giảm); glucagon làm điều ngược lại (đường huyết tăng).
  4. 4 Kiểm tra: kết quả cuối phải kéo đường huyết về lại mức bình thường ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ insulin làm đường huyết tăng vì “insulin liên quan đến đường”. Insulin làm đường huyết giảm; chất làm đường huyết tăng là glucagon (và có góp phần của adrenaline).

🍰
Làm mẫu

Sau khi ăn một bữa nhiều tinh bột, đường huyết tăng. Cơ thể điều chỉnh bằng cách nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Không chỉ tuyến tuỵ

  • ✦Khi đường huyết giảm, adrenaline của tuyến trên thận cũng góp phần làm đường huyết tăng lên.
  • ✦Đường huyết do nhiều hormone điều hoà cùng lúc; tuyến tuỵ là “nhân vật chính” nên SGK dùng nó làm ví dụ.

4 🩺 Bệnh tiểu đường và bướu cổ do thiếu iodine

Hai bệnh nội tiết SGK nêu

Tiểu đườngBướu cổ do thiếu iodine
Nguyên nhânThiếu insulin, hoặc insulin có nhưng giảm tác dụngThiếu iodine ⇒ thyroxine không được tiết đủ
Cơ chếGlucose trong máu tăng nhưng tế bào không hấp thụ đủ; đường thải ra ngoài qua nước tiểuTuyến yên tiết TSH tăng cường tuyến giáp ⇒ tuyến giáp phì đại
Biểu hiệnĂn nhiều, uống nhiều, đi tiểu nhiều, sụt cân…Cổ to ra; trẻ chậm lớn, chậm phát triển trí tuệ; người lớn giảm trí nhớ
Phòng chốngĂn uống cân đối, vận động, khám định kì theo hướng dẫn của bác sĩDùng muối iodine, ăn hải sản; hỏi bác sĩ khi nghi ngờ

Dạng bài

Giải thích bệnh nội tiết theo chuỗi nguyên nhân

  1. 1 Tìm hormone bị thiếu hoặc kém tác dụng (insulin hay thyroxine).
  2. 2 Viết chuỗi: thiếu gì ⇒ cơ quan đích bị ảnh hưởng thế nào ⇒ biểu hiện bên ngoài.
  3. 3 Với bướu cổ, thêm mắt xích: thyroxine thiếu ⇒ tuyến yên tiết TSH nhiều ⇒ tuyến giáp bị kích thích quá mức, phì đại.
  4. 4 Kiểm tra: chuỗi phải nối được từ nguyên nhân tới triệu chứng không đứt đoạn ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nói bướu cổ là do ăn quá nhiều muối hoặc do “tuyến giáp thừa iodine”. Nguyên nhân SGK nêu là thiếu iodine.

🧂
Làm mẫu

Vì sao thiếu iodine trong khẩu phần ăn lâu ngày có thể dẫn đến bướu cổ?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Lưu ý khi nói về sức khoẻ

  • ✦Bài này giúp bạn hiểu cơ chế, không dùng để tự chẩn đoán hay tự điều trị; ăn nhiều, uống nhiều, sụt cân kéo dài thì cần đi khám.
  • ✦Insulin dùng chữa bệnh hiện nay được sản xuất bằng công nghệ sinh học, giá thành rẻ hơn, hỗ trợ người thiếu insulin; việc dùng thuốc luôn theo chỉ định của bác sĩ.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧬

Tuyến nội tiết và hormone

  1. 1
    Nhận biết

    Hormone được vận chuyển tới cơ quan đích theo đường nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Tuyến nào sau đây KHÔNG phải tuyến nội tiết?

  3. 3
    Thông hiểu Tuyến tuỵ vừa tiết dịch tiêu hoá vừa tiết hormone nên được gọi là tuyến .
  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về hormone?

    a)Hormone chỉ cần một lượng nhỏ cũng gây hiệu quả rõ rệt.

    b)Hormone đi theo ống dẫn riêng tới từng cơ quan.

    c)Hormone giúp giữ ổn định môi trường trong cơ thể.

  5. 5
    Vận dụng

    Vì sao khi một tuyến nội tiết hoạt động không bình thường lại có thể ảnh hưởng tới nhiều cơ quan?

📍

Các tuyến chính

  1. 1
    Nhận biết

    Hormone thyroxine do tuyến nào tiết ra và chứa nguyên tố nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Tuyến nào tiết ra hormone TSH để kích thích tuyến giáp hoạt động?

  3. 3
    Thông hiểu

    Tuyến trên thận tiết adrenaline, hormone này có tác dụng nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Hormone nào của tuyến sinh dục kích thích sự phát triển và rụng trứng ở nữ?

  5. 5
    Vận dụng

    Hai người đàn ông cao 2,51 m và 0,51 m được ghi nhận. Nhận định nào phù hợp nhất với kiến thức bài này?

🍬

Insulin, glucagon, đường huyết

  1. 1
    Thông hiểu

    Insulin có tác dụng gì?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đường huyết giảm do đói lâu thì tuyến tuỵ tiết nhiều hormone nào?

  3. 3
    Thông hiểu

    Sắp xếp chuỗi điều hoà sau một bữa ăn nhiều tinh bột:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Vận dụng

    Một bạn nhịn ăn sáng, đến giờ ra chơi thấy đường huyết đo được giảm. Cơ thể sẽ phản ứng thế nào là hợp lí?

  5. 5
    Vận dụng

    Khi một người hoảng sợ, tuyến trên thận tăng tiết adrenaline. Ngoài tăng nhịp tim, hormone này còn góp phần:

🩺

Tiểu đường và bướu cổ

  1. 1
    Nhận biết

    Bệnh bướu cổ ở nhiều vùng có nguyên nhân thường gặp là gì?

  2. 2
    Nhận biết

    Biểu hiện thường gặp của người mắc bệnh tiểu đường là:

  3. 3
    Thông hiểu

    Bướu cổ là tình trạng nào của tuyến giáp?

  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao người tiểu đường có glucose trong máu cao mà tế bào vẫn thiếu nguyên liệu cho trao đổi chất?

  5. 5
    Vận dụng

    Ở một vùng, khẩu phần ăn rất ít iodine trong thời gian dài. Chuỗi nào sau đây giải thích đúng bệnh có thể gặp?

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi kể tên tuyến nội tiết và hormone tương ứng, vì sao tuyến tuỵ là tuyến pha, và insulin – glucagon tác dụng thế nào lên đường huyết.
  • •Câu vận dụng thường là giải thích bệnh theo chuỗi (thiếu iodine → bướu cổ, thiếu insulin → tiểu đường) hoặc dự đoán đường huyết sau bữa ăn / khi đói.
  • •Là nền cho điều hoà cân bằng nội môi và sinh sản, dậy thì ở KHTN 8–9, và cho cảm ứng, điều hoà sinh lí cơ thể ở Sinh học 11.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
32. Da và điều hoà thân nhiệt