Tác dụng làm quay của lực. Đòn bẩy
Tính được moment lực M = F · d và dùng điều kiện cân bằng của đòn bẩy để tìm lực cần dùng.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 18, Bài 19
⚡ Nhớ nhanh
- 1Lực có giá không song song và không cắt trục quay thì có thể làm quay vật. Giá của lực là đường thẳng chứa lực.
- 2Moment lực đặc trưng cho tác dụng làm quay: lực càng lớn, giá của lực càng xa trục quay thì moment càng lớn. M = F · d (đơn vị N·m).
- 3Đòn bẩy quay quanh điểm tựa O. Đòn bẩy cân bằng khi Ftay · dtay = Fvật · dvật, với d đo từ O tới giá của lực.
- 4Hai loại đòn bẩy: loại 1 có điểm tựa ở giữa hai lực; loại 2 có điểm tựa ở ngoài. Lợi về lực khi lực tay nằm xa điểm tựa hơn lực cản.
- 5⚠️ d là khoảng cách từ trục quay tới giá của lực, không phải tới điểm đặt. Lực có giá đi qua trục quay thì d = 0, không làm quay.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo quả nặng vào các lỗ A, B, O, C của thanh: thanh quay về bên có moment F · d lớn hơn và nằm ngang khi hai moment bằng nhau; sang ngăn bẩy đá, kéo điểm tựa lại gần hòn đá để lực tay cần dùng nhỏ đi.
Kéo quả nặng vào lỗ; kéo quả đang treo sang lỗ khác.
Kéo quả nặng vào một lỗ (hoặc chạm quả rồi chạm lỗ). Chạm quả đang treo để tháo.
Thanh trống, đang nằm ngang
Kéo quả nặng từ khay vào các lỗ A, B, O, C… như thí nghiệm Hình 18.1.
Cách tính: M = F · d
- Chưa có quả nào ngoài O.
d đo từ trục quay O tới giá của lực (dây treo thẳng đứng).
Bỏ qua khối lượng thanh và gậy (thanh cân bằng sẵn ở O). Thanh chỉ nghiêng tới chốt chặn: lệch moment bao nhiêu thì thanh cũng quay hẳn về một bên.
1 🚪 Lực làm quay và moment lực
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn biết lực có thể làm vật biến dạng hoặc đổi chuyển động, và biết vẽ mũi tên lực. Lúc đó vật chỉ chuyển động thẳng hoặc bị kéo, đẩy.
- ✦Lớp 8 thêm một tác dụng nữa: lực làm vật quay quanh một trục, và đo tác dụng đó bằng moment lực.
Giá của lực và trục quay (SGK Hình 18.2)
| Giá của lực | Có làm quay? |
|---|---|
| Cắt trục quay | Không |
| Song song với trục quay | Không |
| Không song song, không cắt trục quay | Có thể làm quay |
Thí nghiệm thanh nhựa (SGK Bảng 18.1)
| Treo quả nặng giống nhau | Thanh ngang |
|---|---|
| 1 quả ở A và 1 quả ở C (A, C cách O bằng nhau) | Cân bằng |
| 2 quả ở A và 1 quả ở C | Quay về phía A |
| 1 quả ở B (gần O hơn) và 1 quả ở C | Quay về phía C |
Dạng bài
Tính moment lực
- 1 Vẽ giá của lực (đường thẳng chứa lực), tìm d = khoảng cách từ trục quay tới giá đó.
- 2 Đổi d sang mét, F sang niutơn.
- 3 Tính M = F · d, đơn vị N·m.
- 4 Kiểm tra: lực vuông góc với cán thì d bằng chiều dài từ trục tới chỗ đặt tay; giá đi qua trục thì M = 0 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy d là khoảng cách tới điểm đặt của lực. d phải tới giá của lực: nếu lực kéo xiên thì d ngắn hơn đoạn từ trục tới tay.
Lực 20 N tác dụng vuông góc lên cờ lê, tại chỗ cách tâm ốc 15 cm. Tính moment lực.
Hướng dẫn giải
Hai cách làm moment lớn hơn
- ✦Tăng lực (đẩy mạnh hơn), nhưng tốn sức hơn.
- ✦Tăng d (đẩy xa trục hơn, dùng cờ lê dài). Cách này đỡ tốn sức: vì thế tay nắm cửa gắn ở mép xa bản lề.
- ✦Đơn vị moment là N·m, không phải N: niutơn là đơn vị của lực.
2 ⚖️ Đòn bẩy và hai loại đòn bẩy
Cấu tạo
- ✦Đòn bẩy là thanh cứng quay quanh một điểm tựa O. Đòn bẩy có thể đổi hướng của lực: ấn xuống một đầu để nâng vật ở đầu kia lên.
- ✦Cánh tay đòn là khoảng cách từ điểm tựa tới giá của lực (d₁ cho lực này, d₂ cho lực kia).
Điểm tựa O nằm trong khoảng giữa hai điểm đặt lực. Ví dụ: kéo cắt, bập bênh, búa nhổ đinh, đầu người quay quanh đốt sống trên cùng.
Điểm tựa O nằm ngoài khoảng giữa hai điểm đặt lực. Ví dụ: cánh tay cầm vật nặng, xe cút kít, cần câu.
Dạng bài
Phân loại đòn bẩy và xem có lợi về lực
- 1 Xác định điểm tựa O, lực cản (vật cần nâng hay cần thắng) và lực tay.
- 2 Điểm tựa ở giữa hai lực ⇒ loại 1. Ở ngoài ⇒ loại 2.
- 3 So cánh tay đòn: lực tay xa O hơn lực cản (dtay > dvật) thì lợi về lực.
- 4 Kiểm tra: lợi bao nhiêu lần về lực thì phải kéo đầu tay đi quãng đường dài bấy nhiêu lần ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ mọi đòn bẩy đều giúp giảm lực. Cần câu cá, đũa, mái chèo có lực tay gần điểm tựa hơn lực cản ⇒ thiệt về lực, đổi lại vật di chuyển nhanh và xa.
Xe cút kít chở đất: trục bánh xe ở đầu trước, đất nằm ở giữa thùng, tay cầm ở đầu sau. Xe là đòn bẩy loại nào? Có lợi về lực không?
Hướng dẫn giải
3 🧮 Điều kiện cân bằng của đòn bẩy
Cần nhớ
- ✦Đòn bẩy cân bằng khi moment làm quay một chiều bằng moment làm quay chiều ngược lại: Ftay · dtay = Fvật · dvật.
- ✦Suy ra Ftay = Fvật · dvật : dtay. Cánh tay đòn của lực tay càng dài thì lực cần dùng càng nhỏ.
- ✦Hai khoảng cách đo cùng đơn vị thì không cần đổi sang mét, vì chỉ dùng tỉ số dvật : dtay.
Dạng bài
Tính lực cần dùng với đòn bẩy cân bằng
- 1 Chỉ ra điểm tựa O, lực vật và lực tay; đo dvật, dtay từ O (cùng đơn vị).
- 2 Viết Ftay · dtay = Fvật · dvật.
- 3 Rút ra Ftay = Fvật · dvật : dtay rồi thay số.
- 4 Kiểm tra: tính lại hai vế F · d, phải bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đo d từ vật tới tay cầm thay vì từ điểm tựa. Cả hai cánh tay đòn đều phải bắt đầu từ điểm tựa O.
Đòn bẩy có dtay = 80 cm, dvật = 20 cm. Muốn nâng vật nặng 200 N thì cần lực tay bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tìm vị trí cân bằng
- 1 Tính moment một bên: F · d của các quả nặng bên đó.
- 2 Cho moment bên kia bằng số vừa tính.
- 3 Chia cho lực bên kia để ra d.
- 4 Kiểm tra: thay d vừa tìm, hai moment phải bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho hai bạn cùng ngồi cách tâm bằng nhau rồi thắc mắc vì sao bập bênh nghiêng. Bạn nặng hơn phải ngồi gần tâm hơn.
Bập bênh: bạn A nặng 400 N ngồi cách tâm 1,5 m. Bạn B nặng 300 N phải ngồi cách tâm bao nhiêu để bập bênh cân bằng?
Hướng dẫn giải
4 💪 Đòn bẩy quanh ta và trong cơ thể
Đòn bẩy quanh ta (theo hình vẽ SGK)
| Dụng cụ, bộ phận | Điểm tựa O | Loại |
|---|---|---|
| Kéo cắt | Chốt giữa hai lưỡi | 1 |
| Búa nhổ đinh | Chỗ đầu búa tì vào gỗ (giữa đinh và tay) | 1, lợi lực |
| Xe cút kít | Trục bánh xe | 2, lợi lực |
| Đầu người | Đốt sống trên cùng | 1 |
| Cánh tay cầm vật | Khớp khuỷu tay | 2 |
Dạng bài
Tính lực cơ khi cầm vật nặng
- 1 Điểm tựa O là khớp khuỷu. Vật nặng ở bàn tay là lực cản, cơ bắp tay là lực tay.
- 2 Đo dvật (khuỷu tới bàn tay) và dcơ (khuỷu tới chỗ cơ bám).
- 3 Dùng Fcơ · dcơ = Fvật · dvật.
- 4 Kiểm tra: dcơ rất ngắn nên Fcơ lớn hơn nhiều so với Fvật ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng cơ bắp chỉ cần lực bằng trọng lượng vật. Vì cánh tay đòn của cơ ngắn, lực cơ phải lớn hơn nhiều; đó là lí do vác nặng dễ mỏi.
Cầm vật nặng 20 N, bàn tay cách khuỷu 32 cm, cơ cách khuỷu 4 cm. Lực cơ là bao nhiêu? Nếu gập sát cánh tay để vật cách khuỷu 8 cm thì lực cơ còn bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
Quanh ta
- ✦Cầm vật nặng nên gập sát cánh tay vào người: dvật nhỏ nên cơ đỡ gồng. Ngồi thẳng lưng để đầu cân bằng trên đốt sống, tránh mỏi cổ.
- ✦Máy bơm nước tay là đòn bẩy: tay cầm dài hơn nên bơm nhẹ tay. Xe đạp có bàn đạp, đĩa và bánh sau đều là đòn bẩy quay quanh trục giữa và trục bánh sau.
- ✦Lợi bao nhiêu lần về lực thì thiệt bấy nhiêu lần về quãng đường (đầu tay đi xa hơn).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Moment lực
- 1Nhận biết
Moment của một lực quanh trục quay càng lớn khi:
- 2Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Lực có giá đi qua trục quay thì không làm vật quay.
b)Đơn vị của moment lực là N.
c)Cùng một lực, đẩy cửa ở mép ngoài cho moment lớn hơn đẩy sát bản lề.
- 3Thông hiểu Lực 30 N vuông góc cán, giá của lực cách trục quay 0,2 m. Moment lực là N·m.
- 4Thông hiểu
Thanh nhựa có lỗ cách đều, trục O ở giữa; A và C cách O bằng nhau. Treo 2 quả nặng giống nhau ở A và 1 quả ở C thì thanh:
- 5Vận dụng Cờ lê dài 25 cm, tay đẩy vuông góc cán bằng 40 N. Nếu dùng cờ lê ngắn 20 cm để có cùng moment thì phải đẩy N.
- 6Vận dụng Đẩy cửa bằng lực 12 N tại chỗ cách bản lề 0,8 m. Nếu đẩy sát bản lề, cách 0,1 m, thì phải dùng lực N để có cùng moment.
Các loại đòn bẩy
- 1Nhận biết
Đòn bẩy có điểm tựa O nằm trong khoảng giữa hai điểm đặt lực là đòn bẩy:
- 2Thông hiểu
Cái kéo cắt giấy có chốt ở giữa hai lưỡi. Điểm tựa của nó nằm giữa lực tay và lực cản nên kéo là đòn bẩy:
- 3Thông hiểu
Xe cút kít có trục bánh ở đầu trước, tay cầm ở đầu sau xa trục hơn đất. Xe cút kít là đòn bẩy:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Đòn bẩy có thể làm đổi hướng tác dụng của lực.
b)Đòn bẩy nào cũng giúp ta lợi về lực.
c)Cánh tay đòn là khoảng cách từ điểm tựa tới giá của lực.
- 5Vận dụng
Cần câu cá lực tay đặt gần gốc cần, cá ở đầu cần xa tay. Người ta chấp nhận "thiệt về lực" vì:
Điều kiện cân bằng
- 1Nhận biết
Điều kiện cân bằng của đòn bẩy (dtay, dvật đo từ điểm tựa) là:
- 2Thông hiểu Đòn bẩy có dtay = 60 cm, dvật = 20 cm, vật nặng 150 N. Cần lực tay N để cân bằng.
- 3Thông hiểu Thanh có lỗ cách đều. Treo 3 quả nặng giống nhau cách O 4 lỗ ở bên trái. Bên phải phải treo 2 quả cách O lỗ để thanh nằm ngang.
- 4Vận dụng Bập bênh: bạn A nặng 400 N ngồi cách tâm 1,5 m. Bạn B nặng 300 N ngồi cách tâm m thì bập bênh cân bằng.
- 5Vận dụng Nhổ đinh bằng búa: đinh cách điểm tựa 5 cm, lực cản của đinh 600 N, tay cầm cách điểm tựa 30 cm. Lực tay tối thiểu N.
- 6Vận dụng Dùng gậy cạy hòn đá nặng 900 N cách điểm tựa 20 cm; tay đặt cách điểm tựa 150 cm. Lực tay tối thiểu N.
Đòn bẩy trong cơ thể và đời sống
- 1Nhận biết
Theo SGK, đầu người là đòn bẩy loại 1 với trục quay là:
- 2Thông hiểu
Cánh tay cầm vật nặng là đòn bẩy loại 2 với điểm tựa là:
- 3Thông hiểu
Vì sao khi cầm vật nặng nên gập sát cánh tay vào người?
- 4Vận dụng Cầm vật 20 N, cơ cách khuỷu 4 cm. Duỗi tay (vật cách khuỷu 32 cm) lực cơ là 160 N; gập sát để vật cách khuỷu 8 cm thì lực cơ chỉ còn N.
- 5Thông hiểu
Máy bơm nước bằng tay có cán dài, chốt quay ở gần ống bơm. Bơm nhẹ tay vì:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra cuối kỳ I hay có một câu tính M = F · d hoặc lực cần dùng khi đòn bẩy cân bằng; điểm hay mất ở lấy d tới điểm đặt thay vì tới giá của lực, và đo d từ sai gốc.
- •Câu giải thích đời sống: vì sao cờ lê dài vặn ốc dễ, đẩy cửa xa bản lề dễ, gập sát tay khi xách nặng; hoặc phân loại đòn bẩy theo điểm tựa.
- •Là nền cho phần cân bằng của vật rắn và moment lực trong Vật lí THPT, và cho phần cơ thể người (bộ xương, cơ) ở KHTN 8.
18. Hiện tượng nhiễm điện do cọ xát