Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 6 · ⚗️ Hoá học ⭐ Hay ra kiểm tra

Tính theo phương trình hoá học

Tính được lượng chất tham gia và chất sinh ra (theo mol, khối lượng, thể tích khí) từ một phương trình hoá học, và tính được hiệu suất của phản ứng.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Bốn bước: viết và cân bằng phương trình; đổi dữ kiện ra mol; dùng tỉ lệ hệ số để tìm mol chất cần; đổi mol ra thứ đề hỏi.
  • 2Tỉ lệ mol các chất bằng tỉ lệ hệ số trong phương trình. Công thức đổi: n = m : M, m = n · M, V(khí) = 24,79 · n ở 25 °C, 1 bar.
  • 3Công thức V = 24,79 · n chỉ dùng cho chất khí; chất rắn và lỏng phải đi qua khối lượng.
  • 4Hiệu suất H = (lượng sản phẩm thực tế : lượng sản phẩm lí thuyết) · 100 %, tính theo khối lượng hoặc theo mol; luôn không quá 100 %.
  • 5Khi H nhỏ hơn 100 %: sản phẩm thu được ít hơn lí thuyết, còn lượng chất phản ứng phải dùng nhiều hơn lí thuyết.
  • 6⚠️ Hệ số cho tỉ lệ mol, không phải tỉ lệ gam: phải đổi ra mol trước rồi mới dùng hệ số.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo trong cột chất tham gia để đặt số mol cho vào, xem cột sản phẩm mọc lên theo tỉ lệ hệ số và chất dư còn lại, rồi kéo cột sản phẩm để thấy hiệu suất nhỏ hơn 100 %.

Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂tỉ lệ mol 1 : 2 : 1 : 10,20,40,60,8 mol→Zn0,2 mol13 ghết2HCl0,4 mol14,6 ghếtZnCl₂0,2 mol27,2 gH₂0,2 mol4,96 LH = 100 %

Kéo cột chất đầu để đổi lượng; kéo cột sản phẩm để đổi hiệu suất.

1 🧮 Tính lượng chất theo tỉ lệ mol

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 7 bạn tính được khối lượng phân tử từ công thức hoá học. Hai bài trước của lớp 8 cho bạn mol (n = m : M) và phương trình hoá học đã cân bằng.
  • ✦Bài này ghép hai thứ đó lại: hệ số của phương trình cho tỉ lệ mol, nhờ vậy biết lượng một chất thì tính được lượng các chất còn lại.

Dạng bài

Bốn bước tính theo phương trình hoá học

  1. 1 Viết phương trình và cân bằng (hệ số sai thì mọi kết quả sau sai theo).
  2. 2 Đổi dữ kiện đề cho ra số mol: n = m : M.
  3. 3 Dùng tỉ lệ hệ số để tìm số mol chất cần tính.
  4. 4 Đổi mol ra đại lượng đề hỏi (khối lượng m = n · M); kiểm tra: tỉ lệ mol ứng đúng hệ số ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng đặt thẳng khối lượng vào tỉ lệ hệ số. Zn và ZnCl₂ có hệ số 1 : 1 nhưng khối lượng là 13 g và 27,2 g; tỉ lệ hệ số chỉ áp dụng cho mol.

🧪
Làm mẫu

Hoà tan hết 13 g kẽm trong dung dịch HCl: Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂. Tính khối lượng muối zinc chloride tạo thành (Zn 65, Cl 35,5).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tính lượng chất tham gia cần dùng

  1. 1 Cân bằng phương trình; đổi lượng sản phẩm đã biết ra mol.
  2. 2 Dùng tỉ lệ hệ số để suy ngược ra mol chất tham gia (chú ý hệ số của từng chất).
  3. 3 Đổi mol ra khối lượng nếu đề hỏi gam.
  4. 4 Kiểm tra: tính xuôi lại từ lượng vừa tìm có ra đúng lượng sản phẩm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: HCl có hệ số 2: để ra 1 mol H₂ cần 2 mol HCl. Lấy luôn 0,3 mol HCl là quên hệ số.

🧯
Làm mẫu

Để thu được 0,3 mol H₂ khi cho Zn tác dụng với dung dịch HCl (Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂) cần bao nhiêu mol HCl?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🎈 Thể tích chất khí ở 25 °C, 1 bar

Thể tích mol chất khí

  • ✦Ở 25 °C và 1 bar, 1 mol bất kì chất khí nào chiếm 24,79 L. Vì vậy V(khí) = 24,79 · n, hay n = V : 24,79.
  • ✦Chỉ áp dụng cho chất khí (H₂, O₂, CO₂…). Chất rắn như CaO hay lỏng như nước không có thể tích mol này.

Dạng bài

Tính thể tích khí sinh ra

  1. 1 Cân bằng phương trình; đổi dữ kiện ra mol (n = m : M).
  2. 2 Dùng tỉ lệ hệ số để tìm số mol khí.
  3. 3 Tính V = 24,79 · n (L).
  4. 4 Kiểm tra: số mol khí hợp lí so với chất tham gia, V ghi rõ đơn vị L và làm tròn như đề ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Hệ số khí không phải lúc nào cũng 1 : 1. Với 2KClO₃ → 2KCl + 3O₂, 0,2 mol KClO₃ cho 0,3 mol O₂ chứ không phải 0,2 mol.

🎈
Làm mẫu

Cho 4,8 g magnesium tác dụng hết với dung dịch HCl dư: Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂. Tính thể tích H₂ (25 °C, 1 bar) và khối lượng MgCl₂ (Mg 24, Cl 35,5), làm tròn thể tích 2 chữ số thập phân.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tính lượng chất từ thể tích khí

  1. 1 Đổi thể tích khí ra mol: n = V : 24,79.
  2. 2 Dùng tỉ lệ hệ số để suy ra mol chất cần tìm.
  3. 3 Đổi ra khối lượng m = n · M.
  4. 4 Kiểm tra: tính xuôi lại từ lượng chất vừa tìm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng chia thể tích cho khối lượng mol. Thể tích khí chia cho 24,79 để ra mol; khối lượng mới chia cho khối lượng mol.

🔬
Làm mẫu

Cần hoà tan bao nhiêu gam Zn trong dung dịch HCl dư để thu 4,958 L khí H₂ ở 25 °C, 1 bar? (Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂)

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 ⚗️ Chất hết và chất dư (mở rộng)

Khi đề cho lượng của cả hai chất tham gia

  • ✦Hai chất chưa chắc cùng hết. Phải biết chất nào hết trước rồi tính mọi thứ theo chất đó; chất còn lại dư. Đây là phần mở rộng, SGK B6 không bắt buộc.
  • ✦Cách xét: chia số mol mỗi chất cho hệ số của nó; số nhỏ hơn là chất hết trước.

Dạng bài

Xác định chất hết, chất dư và lượng sản phẩm

  1. 1 Cân bằng phương trình; đổi cả hai chất ra mol.
  2. 2 Lập tỉ số số mol : hệ số cho từng chất, chất có tỉ số nhỏ hơn hết trước.
  3. 3 Tính sản phẩm theo chất hết; chất dư = mol ban đầu − mol đã phản ứng.
  4. 4 Kiểm tra: lượng chất dư không âm và lượng đã phản ứng đúng tỉ lệ hệ số ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đừng so số mol thẳng (0,3 và 0,4) để chọn chất nhỏ hơn. Phải chia cho hệ số: HCl nhiều mol hơn Zn nhưng vẫn hết trước vì cần gấp đôi.

🥼
Làm mẫu

Cho 0,3 mol Zn vào dung dịch chứa 0,4 mol HCl (Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂). Chất nào hết trước, thu được bao nhiêu mol H₂ và còn dư bao nhiêu gam Zn?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🎯 Hiệu suất phản ứng

📐 Lí thuyết

Lượng sản phẩm tính theo phương trình hoá học khi phản ứng xảy ra hoàn toàn (hiệu suất 100 %).

🏭 Thực tế

Lượng sản phẩm thu được thật thường ít hơn, nên phải dùng chất phản ứng nhiều hơn lí thuyết.

Dạng bài

Tính hiệu suất phản ứng

  1. 1 Tính lượng sản phẩm lí thuyết theo phương trình (qua mol).
  2. 2 Lấy lượng sản phẩm thực tế đề cho (cùng đơn vị với lí thuyết).
  3. 3 H = (thực tế : lí thuyết) · 100 %.
  4. 4 Kiểm tra: H nằm trong khoảng 0 đến 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Không đảo tử và mẫu: thực tế chia cho lí thuyết. Nếu ra hiệu suất trên 100 % thì bạn đã đảo hai số hoặc tính sai lượng lí thuyết.

🏗️
Làm mẫu

Cho 16 g iron(III) oxide tác dụng với H₂ dư ở nhiệt độ cao: Fe₂O₃ + 3H₂ → 2Fe + 3H₂O, thu được 8,96 g iron. Tính hiệu suất phản ứng (Fe 56, O 16).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Dùng hiệu suất để tìm lượng chất cần dùng

  1. 1 Từ lượng sản phẩm thực tế, tính lượng sản phẩm lí thuyết = thực tế : H.
  2. 2 Dùng tỉ lệ hệ số suy ra mol chất tham gia cần cho lí thuyết.
  3. 3 Đổi ra đại lượng đề hỏi.
  4. 4 Kiểm tra: lượng chất dùng lớn hơn lượng tính cho H = 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Hiệu suất thấp thì cần nhiều chất hơn, nên phải chia cho H (không nhân). Nhân 0,48 · 0,8 sẽ ra lượng ít hơn cần thiết.

🧯
Làm mẫu

Nhiệt phân KClO₃ theo 2KClO₃ → 2KCl + 3O₂ với hiệu suất 80 %. Muốn thu thực tế 0,48 mol O₂ cần bao nhiêu mol KClO₃?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🧮

Tính theo tỉ lệ mol

  1. 1
    Nhận biết

    Trong phương trình hoá học đã cân bằng, tỉ lệ số mol các chất bằng:

  2. 2
    Thông hiểu Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂. Để hoà tan hết 0,3 mol Zn cần mol HCl.
  3. 3
    Thông hiểu Hoà tan hết 13 g Zn trong dung dịch HCl, khối lượng ZnCl₂ tạo thành là g (Zn 65, Cl 35,5).
  4. 4
    Thông hiểu

    Mg + H₂SO₄ → MgSO₄ + H₂. Cho 4,8 g Mg tác dụng hết với H₂SO₄ loãng thì khối lượng MgSO₄ là (Mg 24, S 32, O 16):

  5. 5
    Vận dụng Đốt cháy hoàn toàn 12 g Mg: 2Mg + O₂ → 2MgO. Khối lượng MgO thu được là g (Mg 24, O 16).
  6. 6
    Vận dụng

    Phản ứng 2H₂ + O₂ → 2H₂O. Để đốt cháy hết 4 g H₂ cần bao nhiêu gam O₂ (H 1, O 16)?

🎈

Thể tích khí ở 25 °C, 1 bar

  1. 1
    Nhận biết

    Ở 25 °C và 1 bar, 1 mol khí bất kì chiếm thể tích:

  2. 2
    Thông hiểu Hoà tan 6,5 g Zn trong dung dịch HCl dư, thu được L khí H₂ (25 °C, 1 bar, làm tròn 2 chữ số thập phân).
  3. 3
    Thông hiểu Để thu 4,958 L khí H₂ (25 °C, 1 bar) từ Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂ cần hoà tan g Zn.
  4. 4
    Thông hiểu

    Nhiệt phân 0,2 mol KClO₃ (2KClO₃ → 2KCl + 3O₂) thu O₂ có thể tích ở 25 °C, 1 bar là:

  5. 5
    Vận dụng Nhiệt phân 20 g CaCO₃ (CaCO₃ → CaO + CO₂), thu L khí CO₂ ở 25 °C, 1 bar (Ca 40, C 12, O 16).
  6. 6
    Vận dụng

    Cho 4,8 g Mg tan hết trong HCl dư (Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂). Thể tích H₂ (25 °C, 1 bar) và khối lượng MgCl₂ lần lượt là (Mg 24, Cl 35,5):

⚗️

Chất hết, chất dư

  1. 1
    Nhận biết

    Khi đề cho lượng của cả hai chất tham gia, để biết chất nào hết trước ta:

  2. 2
    Thông hiểu Cho 0,3 mol Zn vào dung dịch chứa 0,4 mol HCl (Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂). Số mol H₂ thu được là mol.
  3. 3
    Thông hiểu

    Cho 0,5 mol Fe vào dung dịch có 0,8 mol HCl (Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂). Kết luận đúng là:

  4. 4
    Vận dụng Trộn 0,5 mol H₂ với 0,4 mol O₂ rồi đốt (2H₂ + O₂ → 2H₂O). Khối lượng nước tạo thành là g (H 1, O 16).
  5. 5
    Vận dụng Ở bài trên, sau phản ứng còn dư g khí O₂ (O 16).
🎯

Hiệu suất phản ứng

  1. 1
    Nhận biết

    Hiệu suất phản ứng được tính bằng:

  2. 2
    Nhận biết

    Một phản ứng có hiệu suất 120 % nghĩa là:

  3. 3
    Thông hiểu Từ 50 g CaCO₃, theo lí thuyết thu 28 g CaO nhưng thực tế được 21 g. Hiệu suất là %.
  4. 4
    Thông hiểu

    Với một phản ứng có hiệu suất nhỏ hơn 100 %, để thu đúng một lượng sản phẩm, so với lí thuyết lượng chất tham gia phải dùng:

  5. 5
    Vận dụng Cho 16 g Fe₂O₃ tác dụng với H₂ dư (Fe₂O₃ + 3H₂ → 2Fe + 3H₂O), thu 8,96 g Fe. Hiệu suất là % (Fe 56, O 16).
  6. 6
    Vận dụng Nhiệt phân KClO₃ (2KClO₃ → 2KCl + 3O₂) với hiệu suất 80 %. Muốn thu thực tế 0,48 mol O₂ cần mol KClO₃.

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Đề giữa và cuối kỳ I hay hỏi tính khối lượng, số mol, thể tích khí từ phương trình, và tính hiệu suất; bẫy hay gặp là dùng gam thay cho mol hoặc quên hệ số khác 1.
  • •Câu vận dụng thường kết hợp chất dư hoặc hiệu suất để tìm lượng chất cần dùng, cùng việc đổi thể tích khí ở 25 °C, 1 bar ra mol.
  • •Là nền cho bài toán acid, base, muối, kim loại ở KHTN 8–9 và toàn bộ tính toán hoá học ở Hoá THPT (mol, nồng độ, hiệu suất).
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
7. Tốc độ phản ứng và chất xúc tác