Sử dụng hoá chất, thiết bị trong phòng thí nghiệm
Đọc được nhãn và kí hiệu cảnh báo, lấy và đun hoá chất đúng cách, và chọn đúng thiết bị đo, thiết bị điện khi làm thí nghiệm an toàn.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Trước khi dùng hoá chất phải đọc nhãn: tên, công thức, lượng, độ tinh khiết, kí hiệu cảnh báo, cách bảo quản. Lọ không nhãn hoặc nhãn mờ thì không dùng.
- 2Hoá chất rắn lấy bằng thìa (hạt nhỏ, bột) hoặc panh (hạt to, dây, thanh); chất lỏng rót qua phễu, cốc, ống đong hoặc lấy lượng nhỏ bằng ống hút nhỏ giọt. Không dùng tay trực tiếp.
- 3Hoá chất dùng xong còn thừa không đổ lại bình chứa; bị dính hoá chất hoặc làm đổ thì báo ngay thầy cô. Pha loãng acid đặc: rót acid vào nước.
- 4Đun ống nghiệm: kẹp ở khoảng một phần ba từ miệng, hơ nóng đều đáy, miệng ống quay về nơi không có người.
- 5Thí nghiệm điện chỉ dùng pin hoặc nguồn một chiều hạ áp: chốt đỏ là cực dương, chốt đen là cực âm; chọn thang đo lớn hơn giá trị ước lượng.
- 6⚠️ Ngửi hoặc nếm trực tiếp hoá chất là điều cấm; muốn biết mùi thì dùng tay quạt nhẹ hơi về phía mũi.
👀 Nhìn là hiểu
Chọn từng việc (lấy bột, nhỏ giọt, đun ống nghiệm, đong 20 mL, gắp viên kẽm) rồi kéo đúng dụng cụ vào khung để xem làm mẫu đúng cách; kéo nhầm hoặc dùng tay không thì được nhắc lý do.
Lấy một ít bột copper(II) oxide (CuO) vào ống nghiệm.
Kéo dụng cụ vào khung hình (hoặc chạm để chọn).
Mỗi việc có một dụng cụ đúng. Chất rắn bột: thìa; hạt to: panh; ít chất lỏng: ống hút; đun ống nghiệm: kẹp gỗ; đo thể tích: ống đong.
Đã làm đúng 0/5 việc
- ⚠️ Không ngửi, nếm hoá chất; muốn biết mùi thì quạt nhẹ hơi về phía mũi.
- ⚠️ Hoá chất thừa không đổ lại lọ; dính hoá chất thì báo ngay thầy cô.
Hình vẽ đơn giản hoá. Thí nghiệm với hoá chất và đèn cồn chỉ làm ở phòng thí nghiệm có thầy cô.
Lấy bột: dùng thìa, không dùng tay.
1 🏷️ Đọc nhãn và kí hiệu cảnh báo
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Ở lớp 6–7 bạn đã học nội quy phòng thực hành và dùng các dụng cụ đo đơn giản như bình chia độ, nhiệt kế. Lớp 8 làm việc với hoá chất thật nên phải biết đọc nhãn và các kí hiệu cảnh báo.
- ✦Lớp 8 còn thêm các thiết bị mới: đo pH, đo huyết áp, nguồn điện, ampe kế, vôn kế, joulemeter. Mỗi loại có cách dùng riêng để không hỏng máy và không nguy hiểm cho người.
Nhãn hoá chất cho biết gì (Hình 1.1)
| Thông tin trên nhãn | Cho bạn biết |
|---|---|
| Tên, công thức hoá học | Đúng chất cần dùng chưa |
| Khối lượng hoặc thể tích, độ tinh khiết | Lượng trong lọ, chất có lẫn tạp không |
| Nhà sản xuất, hạn sử dụng | Nguồn gốc, còn dùng được không |
| Kí hiệu cảnh báo | Mức nguy hiểm và cách phòng tránh |
| Điều kiện bảo quản | Để lọ ở đâu, tránh gì |
| Nồng độ (dung dịch pha sẵn) | Dung dịch đặc hay loãng |
Kí hiệu cảnh báo thường gặp
| Kí hiệu | Nghĩa là | Ví dụ | Phải làm |
|---|---|---|---|
| Dễ cháy | Bắt lửa dễ | Cồn, xăng | Tránh xa lửa |
| Ăn mòn | Phá da, kim loại | Acid đặc, base đặc | Đeo găng, kính |
| Độc | Nguy hiểm tính mạng | Muối thuỷ ngân | Không nếm, không hít |
| Gây hại | Kích ứng da, mắt, hô hấp | Nhiều dung môi | Làm nơi thoáng khí |
| Chất oxi hoá | Làm chất khác cháy mạnh hơn | Khí oxygen (bình ghi OXIDIZING GAS) | Để xa chất dễ cháy |
Dạng bài
Đọc nhãn trước khi mở lọ
- 1 Đọc tên và công thức: có đúng chất thí nghiệm yêu cầu không.
- 2 Đọc nồng độ hoặc độ tinh khiết và lượng, để lấy đúng và đủ dùng.
- 3 Tìm kí hiệu cảnh báo, rồi chuẩn bị dụng cụ bảo hộ và nơi làm việc tương ứng.
- 4 Kiểm tra: nhãn rõ chữ, đúng chất, bạn biết mình phải đề phòng điều gì ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lọ có nhãn mờ, mất chữ thì không được dùng, dù đoán ra chất gì. Hỏi giáo viên trước.
Lọ có nhãn "Hydrochloric acid 37%" và kí hiệu ăn mòn. Bạn cần chuẩn bị gì trước khi lấy?
Hướng dẫn giải
2 🥄 Lấy hoá chất và xử lí sự cố
Lấy hoá chất đúng cách
| Hoá chất | Dụng cụ | Chú ý |
|---|---|---|
| Rắn, hạt nhỏ hoặc bột | Thìa kim loại hoặc thuỷ tinh | Không dùng tay |
| Rắn, hạt to, dây, thanh | Panh gắp | Không đặt thìa, panh lại vào lọ |
| Lỏng, lượng vừa | Phễu, cốc, ống đong có mỏ | Hướng nhãn lên trên khi rót |
| Lỏng, lượng nhỏ | Ống hút nhỏ giọt | Không chạm đầu ống hút vào thành ống nghiệm |
Dạng bài
Lấy và dùng hoá chất cho một thí nghiệm
- 1 Chọn dụng cụ theo trạng thái và lượng hoá chất (bảng trên).
- 2 Lấy vừa đủ, rót hoặc xúc nhẹ nhàng, hướng nhãn lên trên để giọt chảy không làm hỏng nhãn.
- 3 Đậy nắp, trả lọ về chỗ; phần thừa không đổ lại lọ, xử lí theo hướng dẫn của thầy cô.
- 4 Kiểm tra: nhãn còn sạch, bàn không đổ hoá chất, dụng cụ đã rửa ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy thừa rồi đổ trở lại lọ cho đỡ phí là sai: hoá chất đã nhiễm bẩn sẽ làm hỏng cả lọ.
Cần 2 mL dung dịch hydrochloric acid loãng và 1 viên kẽm nhỏ cho ống nghiệm. Chọn dụng cụ lấy từng chất.
Hướng dẫn giải
Khi có sự cố và khi pha loãng acid
- ✦Hoá chất dính vào người hoặc bị đổ, tràn ra ngoài: báo ngay thầy cô để được hướng dẫn xử lí; thường phải rửa thật nhiều nước.
- ✦Pha loãng acid đặc: luôn rót acid từ từ vào nước và khuấy, vì acid gặp nước toả nhiều nhiệt. Rót nước vào acid thì giọt nước sôi bùng và bắn acid ra ngoài.
- ✦Không ngửi, không nếm hoá chất. Muốn nhận biết mùi, dùng tay quạt nhẹ hơi về phía mũi. Thí nghiệm với acid đặc, base mạnh hay đèn cồn chỉ làm ở phòng thí nghiệm có thầy cô, ở nhà chỉ xem mô phỏng.
3 🧪 Dụng cụ: ống nghiệm, ống hút, ống đong
Một số dụng cụ thí nghiệm thông dụng (Hình 1.2)
| Dụng cụ | Dùng để |
|---|---|
| Ống nghiệm | Chứa lượng nhỏ hoá chất, làm thí nghiệm, đun nóng |
| Cốc thuỷ tinh | Đựng, pha dung dịch, đun lượng lớn hơn |
| Bình tam giác | Đựng và lắc dung dịch |
| Phễu lọc | Rót chất lỏng vào bình miệng nhỏ, lọc |
| Ống đong (bình chia độ) | Đo thể tích chất lỏng |
| Ống hút nhỏ giọt | Lấy lượng nhỏ chất lỏng, nhỏ từng giọt |
| Kẹp gỗ | Kẹp ống nghiệm khi đun |
Dạng bài
Đun nóng hoá chất trong ống nghiệm
- 1 Giữ ống bằng kẹp ở khoảng một phần ba từ miệng ống; hướng miệng ống về nơi không có người.
- 2 Đưa đáy ống từ từ vào ngọn lửa, hơ nóng đều rồi mới đun trực tiếp chỗ có hoá chất.
- 3 Đặt đáy ở chỗ nóng nhất của ngọn lửa (khoảng hai phần ba ngọn lửa tính từ dưới lên), không để đáy sát bấc đèn.
- 4 Kiểm tra: chỉ cho ít hoá chất, kẹp chắc, miệng ống không hướng vào người ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đun tập trung một chỗ ở đáy ống mà không hơ đều là lỗi hay gặp nhất, làm hoá chất phụt ra ngoài.
Bạn A đun ống nghiệm cho hoá chất đầy, hơ tập trung một chỗ, miệng ống quay về phía bạn B. Chỉ ra các lỗi.
Hướng dẫn giải
Dùng ống hút nhỏ giọt và đọc thể tích ống đong
- ✦Ống hút nhỏ giọt: bóp chặt quả bóp cao su, đưa ống vào lọ, thả chậm quả bóp để hút chất lỏng; chuyển sang ống nghiệm rồi bóp nhẹ để nhỏ từng giọt, không chạm đầu ống hút vào thành ống nghiệm.
- ✦Ống đong: đặt thẳng đứng trên mặt phẳng và hạ mắt ngang đáy mặt cong của chất lỏng rồi mới đọc. Nhìn chếch từ trên xuống sẽ đọc sai.
4 🔌 Thiết bị đo và thiết bị điện
Thiết bị đo và nguồn điện
| Thiết bị | Dùng để | Chú ý |
|---|---|---|
| Máy đo pH, bút đo pH | Đo pH dung dịch | Cho điện cực vào dung dịch, đọc trên màn hình |
| Huyết áp kế (đồng hồ) | Đo huyết áp | Quấn băng vải quanh cánh tay, bóp bóng cao su, đọc đồng hồ |
| Pin 1,5 V | Nguồn thí nghiệm điện | 2 pin cho 3 V, 4 pin cho 6 V |
| Biến áp nguồn | Đổi điện lưới 220 V thành điện áp nhỏ, an toàn | Chọn điện áp bằng núm xoay; dùng đầu ra một chiều (DC) |
| Ampe kế | Đo cường độ dòng điện | Chọn thang đo, chú ý chốt âm và chốt dương |
| Vôn kế | Đo hiệu điện thế | Chọn thang đo, chú ý chốt âm và chốt dương |
| Joulemeter | Đo dòng điện, điện áp và năng lượng điện cung cấp | Nút Start khởi động, nút Reset đưa số đo về 0 |
Dạng bài
Chọn nguồn và thang đo cho thí nghiệm điện
- 1 Xác định điện áp cần có và ước lượng dòng điện, hiệu điện thế sẽ đo.
- 2 Chọn nguồn: pin thì số pin = điện áp cần : 1,5; biến áp thì vặn núm đúng giá trị, cắm dây vào đầu ra DC (chốt đỏ +, chốt đen −).
- 3 Chọn thang đo lớn hơn giá trị ước lượng nhưng càng sát càng đọc chính xác; nối đúng chốt dương, chốt âm của dụng cụ đo.
- 4 Kiểm tra: nguồn đúng số vôn, dây nối đúng cực, giá trị cần đo không vượt quá thang đo ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn thang đo nhỏ hơn giá trị cần đo: kim bị đẩy quá thang và có thể làm hỏng ampe kế, vôn kế.
Cần nguồn 6 V từ các pin 1,5 V. Cần mấy pin? Ampe kế có hai thang 0,6 A và 3 A, dòng điện ước chừng 0,4 A thì chọn thang nào?
Hướng dẫn giải
Đèn pin có dui 3 V; đèn LED có hai cực: cực + nối cực + của nguồn, cực − nối cực −, và phải mắc nối tiếp một điện trở bảo vệ thích hợp để đèn không hỏng.
Công tắc đóng ngắt mạch, cầu chì ống bảo vệ khi dòng quá lớn, dây nối có đầu kẹp. Trong KHTN 8 chỉ dùng thiết bị điện một chiều.
Dùng điện an toàn
- ✦Thí nghiệm điện ở nhà chỉ dùng pin; không chạm vào ổ cắm, dây điện lưới 220 V.
- ✦Ở phòng thực hành, thiết bị điện chỉ cắm vào nguồn hạ áp có thầy cô kiểm tra mạch trước khi bật.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhãn và kí hiệu cảnh báo
- 1Nhận biết
Thông tin nào thường KHÔNG có trên nhãn hoá chất?
- 2Thông hiểu
Một lọ hoá chất trong phòng thí nghiệm có nhãn bị mờ, không đọc được tên. Bạn nên:
- 3Thông hiểu
Lọ có kí hiệu "ăn mòn". Việc cần làm là:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Dung dịch pha sẵn cần có nhãn ghi nồng độ.
b)Kí hiệu cảnh báo chỉ là hình trang trí, không cần đọc.
c)Bình khí oxygen có kí hiệu chất oxi hoá nên để xa chất dễ cháy.
- 5Vận dụng
Trong kho có bình khí oxygen (nhãn chất oxi hoá) và can cồn (nhãn dễ cháy). Cách xếp hợp lí nhất là:
Lấy hoá chất, xử lí sự cố
- 1Nhận biết
Để lấy hoá chất rắn dạng bột ra khỏi lọ, dùng:
- 2Thông hiểu Hoá chất dùng xong còn thừa được đổ trở lại bình chứa.
- 3Thông hiểu
Xếp thứ tự lấy chất lỏng bằng ống hút nhỏ giọt:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Dung dịch acid loãng bị đổ ra bàn và dính vào tay bạn cùng nhóm. Việc đầu tiên là:
- 5Vận dụng
Vì sao khi pha loãng sulfuric acid đặc phải rót acid vào nước chứ không rót nước vào acid?
Dụng cụ và đun ống nghiệm
- 1Nhận biết
Dụng cụ dùng để đo thể tích chất lỏng là:
- 2Thông hiểu
Khi đun ống nghiệm, kẹp ống ở vị trí:
- 3Thông hiểu
Miệng ống nghiệm khi đun phải hướng về:
- 4Thông hiểu
Để đọc đúng thể tích chất lỏng trong ống đong, cần:
- 5Vận dụng
Ống nghiệm đang đun bị phụt hoá chất ra ngoài. Hai nguyên nhân có thể nhất là:
Thiết bị đo, thiết bị điện
- 1Nhận biết
Ampe kế và vôn kế lần lượt dùng để đo:
- 2Thông hiểu Muốn có bộ nguồn 6 V từ các pin 1,5 V thì dùng pin.
- 3Thông hiểu
Khi cắm dây vào đầu ra một chiều (DC) của biến áp nguồn, chốt màu đỏ là:
- 4Thông hiểu
Cách dùng bút đo pH để đo một dung dịch là:
- 5Vận dụng
Dòng điện cần đo ước chừng 0,4 A. Ampe kế có các thang 0,2 A, 0,6 A và 3 A. Chọn thang hợp lí nhất:
- 6Vận dụng
Bạn nối thẳng một đèn LED vào nguồn 3 V mà không có linh kiện nào khác. Điều nên làm là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa kỳ I thường hỏi ý nghĩa nhãn và kí hiệu cảnh báo, quy tắc lấy hoá chất, thao tác đun ống nghiệm và cách dùng ống đong, ống hút nhỏ giọt, ở dạng chọn thao tác đúng/sai.
- •Câu vận dụng thường là tình huống thực hành: xử lí khi đổ hoá chất, chọn dụng cụ cho một thí nghiệm, chọn thang đo và cách nối nguồn.
- •Là nền cho mọi bài thực hành KHTN 8–9 (phản ứng, pH, mạch điện) và cho thực hành Hoá, Lí, Sinh THPT.
2. Phản ứng hoá học