Phản ứng hoá học
Phân biệt được biến đổi vật lí và biến đổi hoá học, giải thích phản ứng hoá học là sự sắp xếp lại các nguyên tử, và nhận ra dấu hiệu cùng năng lượng của phản ứng.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Biến đổi vật lí: chất chỉ đổi trạng thái hoặc hình dạng, không có chất mới. Biến đổi hoá học (phản ứng hoá học): có chất mới với tính chất khác chất ban đầu.
- 2Phản ứng hoá học biến chất phản ứng (chất tham gia) thành sản phẩm: tên các chất phản ứng → tên các chất sản phẩm.
- 3Bản chất: liên kết giữa các nguyên tử trong phân tử chất đầu bị phá vỡ, các nguyên tử sắp xếp lại thành phân tử mới; số nguyên tử mỗi loại không đổi.
- 4Dấu hiệu có chất mới: chất khí thoát ra, chất kết tủa, đổi màu, nhiệt độ thay đổi, phát sáng. Phản ứng toả nhiệt giải phóng nhiệt ra môi trường, phản ứng thu nhiệt nhận nhiệt suốt quá trình.
- 5⚠️ Hoà tan, đổi trạng thái, đổi màu chưa chắc là phản ứng; luôn hỏi có chất mới không.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo phân tử H₂, O₂ vào bình rồi kéo que đóm vào châm lửa để thấy liên kết đứt, nguyên tử sắp xếp lại thành H₂O, chất dư giữ nguyên và số nguyên tử mỗi loại trước, sau bằng nhau.
Kéo phân tử vào bình, rồi kéo que đóm vào để châm lửa. Chạm phân tử để bỏ ra.
Phản ứng hoá học: chất phản ứng → sản phẩm. Ở đây: hydrogen + oxygen → nước. Kéo cả H₂ và O₂ vào bình.
Đếm nguyên tử trên hình
| Trước | Sau | |
|---|---|---|
| Nguyên tử H | 0 | ? |
| Nguyên tử O | 0 | ? |
| Phân tử | 0 H₂ + 0 O₂ | ? |
Mô hình đơn giản hoá: nguyên tử vẽ thành quả cầu, que nối là liên kết; một bình thật có hàng tỉ tỉ phân tử. Hydrogen trộn oxygen gặp lửa nổ mạnh — chỉ xem mô phỏng, không làm thử.
Trộn 2 H₂ với 1 O₂: chưa châm lửa, chưa có chất mới.
1 🕯️ Biến đổi vật lí và biến đổi hoá học
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn đã biết chất có tính chất vật lí, hoá học, có thể đổi trạng thái (nóng chảy, sôi, ngưng tụ) và biết nguyên tử, phân tử, công thức hoá học.
- ✦Lớp 8 hỏi bên trong biến đổi hoá học xảy ra thế nào: các nguyên tử đổi cách liên kết, nên cùng số nguyên tử mà thành chất khác.
Vật lí hay hoá học?
| Hiện tượng | Có chất mới? | Loại biến đổi |
|---|---|---|
| Nước đá tan, nước sôi, hơi ngưng tụ | Không, vẫn là nước | Vật lí |
| Hoà tan muối, đường vào nước | Không, cô cạn thu lại muối, đường | Vật lí |
| Đốt cháy than, nến, xăng | Có (khí carbon dioxide, hơi nước…) | Hoá học |
| Nung đá vôi thành vôi sống | Có | Hoá học |
| Quang hợp | Có (glucose, oxygen) | Hoá học |
Dạng bài
Phân loại một biến đổi
- 1 Nêu chất ban đầu và điều quan sát được sau biến đổi.
- 2 Hỏi: sau đó có chất mới (tính chất khác hẳn) không, hay chỉ đổi trạng thái, hình dạng, hoà tan.
- 3 Không có chất mới thì là biến đổi vật lí; có chất mới thì là biến đổi hoá học.
- 4 Kiểm tra: có thể thu lại chất ban đầu bằng cách vật lí (cô cạn, làm lạnh) thì phải là biến đổi vật lí ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cứ đổi màu hoặc biến mất là phản ứng: sai. Pha phẩm màu vào nước màu đổi hẳn nhưng cô cạn vẫn thu lại phẩm cũ, chỉ là biến đổi vật lí.
Hoà tan đường vào nước rồi cô cạn thu lại đường; đốt một mẩu giấy thành tro. Hiện tượng nào là biến đổi hoá học?
Hướng dẫn giải
2 ⚛️ Phản ứng hoá học là gì
Quá trình biến đổi chất này thành chất khác là phản ứng hoá học. Chất ban đầu bị biến đổi gọi là chất phản ứng (chất tham gia), chất mới sinh ra gọi là sản phẩm.
Liên kết trong phân tử chất đầu bị phá vỡ, liên kết mới hình thành tạo phân tử mới. Nguyên tử không mất đi và không sinh thêm, chỉ đổi cách liên kết.
Ví dụ hydrogen cháy trong oxygen tạo nước (Hình 2.3)
| Trước phản ứng | Sau phản ứng | |
|---|---|---|
| Phân tử | 2 phân tử H₂ và 1 phân tử O₂ | 2 phân tử H₂O |
| Nguyên tử H | 2 · 2 = 4 | 2 · 2 = 4 |
| Nguyên tử O | 1 · 2 = 2 | 2 · 1 = 2 |
Dạng bài
Viết phương trình chữ của phản ứng
- 1 Xác định chất phản ứng (bị tiêu hao) và sản phẩm (chất mới).
- 2 Viết tên các chất phản ứng, nối bằng dấu +; ghi mũi tên →; viết tên các sản phẩm.
- 3 Đọc: "A tác dụng với B tạo thành C"; điều kiện như đun nóng ghi trên mũi tên.
- 4 Kiểm tra: chất phản ứng giảm dần, sản phẩm tăng dần trong quá trình phản ứng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Điều kiện như đun nóng hay xúc tác không phải chất phản ứng: không viết vào vế các chất như một chất.
Than (thành phần chính là carbon) cháy trong không khí tạo khí carbon dioxide. Viết phương trình chữ.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Đếm nguyên tử trước và sau phản ứng
- 1 Với mỗi loại nguyên tử, đếm trước phản ứng: số phân tử · chỉ số.
- 2 Đếm số nguyên tử của loại đó sau phản ứng theo cách tương tự.
- 3 So sánh hai số đếm cho từng loại nguyên tử.
- 4 Kiểm tra: mọi loại nguyên tử đều bằng nhau hai bên ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Số phân tử có thể đổi (3 phân tử thành 2) nhưng số nguyên tử mỗi loại thì không đổi; đừng nói nguyên tử bị mất đi.
2 phân tử H₂ tác dụng với 1 phân tử O₂ tạo 2 phân tử H₂O. Số nguyên tử H và O có đổi không?
Hướng dẫn giải
3 🔥 Dấu hiệu và năng lượng của phản ứng
Dấu hiệu nhận biết có chất mới tạo thành
- ✦Có chất khí thoát ra (sủi bọt), có chất kết tủa (đục, lắng), đổi màu.
- ✦Nhiệt độ thay đổi hoặc có phát sáng (nến cháy toả nhiệt và phát sáng). Một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ chắc chắn: phải xét có chất mới không.
- ✦Phản ứng chỉ xảy ra khi các chất tiếp xúc nhau; nhiều phản ứng cần đun nóng, một số cần chất xúc tác để nhanh hơn.
Phản ứng toả nhiệt và thu nhiệt
| Toả nhiệt | Thu nhiệt | |
|---|---|---|
| Năng lượng | Giải phóng nhiệt ra môi trường | Nhận nhiệt từ môi trường suốt quá trình |
| Ngừng cấp nhiệt | Phản ứng vẫn tiếp tục | Phản ứng dừng |
| Ví dụ | Đốt cồn, đốt than, gas; chất dinh dưỡng + oxygen trong cơ thể | Nung đá vôi; phân huỷ copper(II) hydroxide thành copper(II) oxide và hơi nước |
Dạng bài
Xếp phản ứng toả nhiệt hay thu nhiệt
- 1 Đọc mô tả: phản ứng giải phóng nhiệt, hay phải được cung cấp nhiệt?
- 2 Thử "ngừng cấp nhiệt": phản ứng dừng lại thì là thu nhiệt; vẫn tiếp tục và toả nhiệt thì là toả nhiệt.
- 3 Kết luận loại phản ứng và nêu ví dụ quen thuộc để so sánh.
- 4 Kiểm tra: phản ứng đốt cháy luôn toả nhiệt; phản ứng phải đun liên tục thường là thu nhiệt ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Phải mồi lửa mới cháy không có nghĩa là thu nhiệt: đốt than, đốt cồn chỉ cần mồi ban đầu rồi tự toả nhiệt tiếp.
Nung đá vôi (CaCO₃) thành vôi sống (CaO) và khí carbon dioxide (CO₂) cần cung cấp nhiệt liên tục. Toả nhiệt hay thu nhiệt?
Hướng dẫn giải
Ứng dụng và lưu ý về nhiên liệu
- ✦Phản ứng toả nhiệt cung cấp năng lượng cho sinh hoạt, sản xuất, vận hành động cơ: đốt than, xăng, dầu, gas (nhiên liệu hoá thạch).
- ✦Nhiên liệu hoá thạch không vô tận và đốt cháy làm ô nhiễm môi trường, nên cần tăng dùng các nguồn năng lượng thay thế.
- ✦Than cháy thiếu không khí sinh thêm khí carbon monoxide (CO) rất độc, không màu, không mùi nên khó nhận ra; cần thông gió khi đốt than, bếp.
4 🔬 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Thí nghiệm sắt và lưu huỳnh (bột sắt : bột lưu huỳnh = 7 : 4 về khối lượng)
| Bước làm | Quan sát | Kết luận |
|---|---|---|
| Trộn đều bột sắt và lưu huỳnh, đưa nam châm lại gần | Sắt bị nam châm hút | Chưa có chất mới: sắt và lưu huỳnh vẫn là chính chúng |
| Đun mạnh khoảng 30 giây, để nguội, thử nam châm | Chất rắn mới màu sẫm, nam châm không hút | Có chất mới: iron(II) sulfide |
Ba ống nghiệm "dấu hiệu có chất mới" (xem thầy cô làm)
| Ống | Cho vào | Quan sát |
|---|---|---|
| 1 | Hydrochloric acid loãng + kẽm viên | Sủi bọt khí, kẽm nhỏ dần: có phản ứng |
| 2 | Hydrochloric acid + barium chloride | Không thấy gì thay đổi: không có phản ứng |
| 3 | Sodium hydroxide + copper(II) sulfate | Xuất hiện chất rắn xanh lam không tan (kết tủa): có phản ứng |
Dạng bài
Đọc kết quả thí nghiệm để kết luận có phản ứng không
- 1 Ghi lại trước và sau: màu, trạng thái, khí, kết tủa, nhiệt độ.
- 2 Với hỗn hợp, thử tính chất đặc trưng của chất ban đầu (ví dụ nam châm hút sắt) trước và sau.
- 3 Nếu tính chất đặc trưng mất đi hoặc xuất hiện khí, kết tủa, thì có chất mới.
- 4 Kiểm tra: kết luận dựa vào có chất mới, không chỉ vào việc trộn hay đổi màu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Trộn hai chất rồi khuấy đều không phải là phản ứng: hỗn hợp vẫn giữ tính chất từng chất, nên sắt vẫn bị nam châm hút.
Sau khi trộn bột sắt với bột lưu huỳnh, nam châm vẫn hút được sắt. Đã có phản ứng chưa? Đun mạnh rồi nam châm không hút nữa thì sao?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Vật lí hay hoá học
- 1Nhận biết
Hiện tượng nào là biến đổi hoá học?
- 2Thông hiểu
Điểm khác biệt chính giữa biến đổi vật lí và biến đổi hoá học là:
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nước sôi thành hơi nước là biến đổi vật lí.
b)Hoà tan đường vào nước là phản ứng hoá học vì đường biến mất.
c)Quang hợp ở cây xanh là biến đổi hoá học.
- 4Thông hiểu
Pha phẩm màu vào nước thấy màu đổi hẳn. Kết luận hợp lí nhất là:
- 5Vận dụng
Mẹ để sữa tươi ngoài nắng, sau một ngày sữa vón cục và có vị chua; mẹ nấu sôi nước thì nước bay hơi. Phát biểu đúng là:
Khái niệm và bản chất
- 1Nhận biết
Trong phản ứng hoá học, chất mới sinh ra gọi là:
- 2Thông hiểu
Trong phản ứng hoá học, điều gì xảy ra với liên kết giữa các nguyên tử?
- 3Thông hiểu Hydrogen + oxygen tạo thành nước. Trong 2 phân tử H₂O có tất cả nguyên tử H.
- 4Thông hiểu
Phương trình chữ đúng cho phản ứng than (carbon) cháy trong không khí tạo carbon dioxide là:
- 5Vận dụng
Trước phản ứng có 2 phân tử H₂ và 1 phân tử O₂. Sau phản ứng tạo H₂O. Nhận xét ĐÚNG là:
- 6Vận dụng Một chất chứa carbon cháy hết với oxygen, tạo ra 3 phân tử CO₂. Toàn bộ oxygen trong 3 phân tử CO₂ đến từ phân tử O₂.
Dấu hiệu và năng lượng
- 1Nhận biết
Dấu hiệu nào thường cho biết có chất mới tạo thành?
- 2Thông hiểu
Phản ứng toả nhiệt là phản ứng:
- 3Thông hiểu
Phản ứng nào sau đây là thu nhiệt?
- 4Thông hiểu
Than cháy thiếu không khí có thể sinh thêm khí rất độc nào?
- 5Vận dụng
Một bạn nói: "Đốt than phải mồi lửa nên đó là phản ứng thu nhiệt". Nhận xét đúng là:
Thực hành quan sát
- 1Nhận biết
Hỗn hợp bột sắt và bột lưu huỳnh vừa trộn đều, đưa nam châm lại gần thì:
- 2Thông hiểu
Đun mạnh hỗn hợp sắt và lưu huỳnh rồi để nguội. Chất rắn thu được không bị nam châm hút. Điều đó chứng tỏ:
- 3Thông hiểu
Cho dung dịch sodium hydroxide vào dung dịch copper(II) sulfate thấy xuất hiện chất rắn xanh lam không tan. Dấu hiệu đó là:
- 4Thông hiểu
Cho viên kẽm vào hydrochloric acid loãng thấy sủi bọt khí, kẽm nhỏ dần. Kết luận đúng là:
- 5Vận dụng
Hai ống nghiệm: (1) hỗn hợp sắt và lưu huỳnh chưa đun, (2) đã đun mạnh. Cách đơn giản nhất để phân biệt ống nào đã xảy ra phản ứng là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa kỳ I thường hỏi phân biệt biến đổi vật lí và hoá học, chất phản ứng và sản phẩm, và dấu hiệu của phản ứng qua các thí nghiệm SGK (sắt + lưu huỳnh, kẽm + acid).
- •Câu vận dụng thường cho tình huống đời sống (nến cháy, gỉ sắt, đun nước, nung đá vôi) bắt phân loại và xếp toả nhiệt hay thu nhiệt, hoặc đếm nguyên tử trước và sau phản ứng.
- •Là nền cho định luật bảo toàn khối lượng, phương trình hoá học và tính theo phương trình (KHTN 8) rồi cân bằng phản ứng ở KHTN 9 và Hoá học THPT.
3. Mol và tỉ khối chất khí