Môi trường và các nhân tố sinh thái
Kể được bốn loại môi trường sống, phân loại được nhân tố vô sinh và hữu sinh, rồi đọc được đồ thị giới hạn sinh thái để chọn loài hợp với điều kiện của một vùng.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 41
⚡ Nhớ nhanh
- 1Môi trường sống là nơi sống của sinh vật, gồm các nhân tố xung quanh có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới sự tồn tại, phát triển. Có bốn loại chủ yếu: trên cạn, dưới nước, trong đất, sinh vật.
- 2Nhân tố sinh thái chia hai nhóm: vô sinh (yếu tố không sống: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm…) và hữu sinh (yếu tố sống, gồm con người và các sinh vật khác).
- 3Thực vật có cây ưa sáng và cây ưa bóng; sinh vật sống chung có thể hỗ trợ hoặc cạnh tranh nhau.
- 4Giới hạn sinh thái là khoảng giá trị của một nhân tố mà sinh vật có thể tồn tại và phát triển ổn định. Cá rô phi ở Việt Nam: từ 5,6 °C đến 42 °C, cực thuận 30 °C.
- 5Mỗi loài có giới hạn riêng của từng nhân tố, nên chọn giống nuôi, trồng phải so với cả khoảng dao động của địa phương.
- 6⚠️ Ra khỏi khoảng thuận lợi chưa phải là chết. Sinh vật vẫn sống nhưng sinh trưởng kém; chỉ ngoài giới hạn dưới và giới hạn trên mới không tồn tại được.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo chấm đỏ trên đồ thị (hoặc thanh nhiệt độ) từ 0 °C đến 45 °C để xem cá rô phi lớn nhanh quanh 30 °C, chậm lớn ngoài khoảng thuận lợi và không tồn tại dưới 5,6 °C hay trên 42 °C; sang ngăn bên kéo thẻ nhân tố vào ô vô sinh hoặc hữu sinh.
Kết luận
30 °C là điểm cực thuận của cá rô phi: sinh trưởng và phát triển mạnh nhất.
Đọc đồ thị (SGK Hình 41.3)
- • Giới hạn dưới 5,6 °C và giới hạn trên 42 °C là hai điểm gây chết.
- • Từ 5,6 °C đến 42 °C là giới hạn sinh thái về nhiệt độ của cá rô phi.
- • Đỉnh 30 °C là điểm cực thuận; dải xanh quanh đỉnh là khoảng thuận lợi.
Dải xanh vẽ theo dáng hình SGK (sách không ghi số hai mép). Cá bơi nhanh hay chậm theo mức sinh trưởng là mô hình đơn giản hoá.
30 °C là điểm cực thuận: cá rô phi lớn nhanh nhất.
1 🌍 Môi trường sống: bốn loại
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Chủ điểm này mở chương mới. Lớp 7 bạn đã thấy ánh sáng, nhiệt độ, nước, khí CO₂ ảnh hưởng tới quang hợp, thoát hơi nước, sinh trưởng và phát triển của sinh vật.
- ✦Lớp 8 thêm: gọi chung các yếu tố ấy là nhân tố sinh thái, chia thành vô sinh và hữu sinh, và dùng giới hạn sinh thái để giải thích vì sao mỗi loài sống ở một nơi riêng.
Bốn loại môi trường sống chủ yếu
| Môi trường | Gồm | Ví dụ sinh vật |
|---|---|---|
| Trên cạn | Mặt đất và lớp khí quyển | Bò, cây xanh, châu chấu |
| Dưới nước | Vùng nước ngọt, nước mặn, nước lợ | Cá, tôm, rong, tảo |
| Trong đất | Các lớp đất | Giun đất, dế trũi |
| Sinh vật | Cơ thể động vật, thực vật, con người… | Giun đũa, sán lá gan |
Dạng bài
Xác định môi trường sống của một sinh vật
- 1 Hỏi sinh vật sống ở đâu (chỗ nó kiếm ăn, lớn lên).
- 2 Đối chiếu bốn loại: trên cạn, dưới nước, trong đất, sinh vật.
- 3 Nếu nó sống trong hoặc trên cơ thể sinh vật khác thì đó là môi trường sinh vật, dù cơ thể đó đang ở trên cạn hay dưới nước.
- 4 Kiểm tra: mỗi sinh vật ghép đúng một loại môi trường chính của nó ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ chỉ có ba loại môi trường (nước, cạn, đất) rồi xếp giun đũa vào “trong đất”. Cơ thể sinh vật cũng là một môi trường sống.
Giun đũa sống trong ruột người, giun đất sống trong lớp đất ẩm, cá rô phi sống trong ao. Mỗi loài thuộc môi trường nào?
Hướng dẫn giải
2 ☀️ Nhân tố sinh thái: vô sinh và hữu sinh
Hai nhóm nhân tố sinh thái
| Vô sinh | Hữu sinh | |
|---|---|---|
| Là gì | Các yếu tố không sống của môi trường | Các yếu tố sống của môi trường |
| Ví dụ | Ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, gió, đất, nước, khí O₂ và CO₂ | Con người và các sinh vật khác (cây, vật nuôi, côn trùng, vi khuẩn…) |
Dạng bài
Phân loại một nhân tố sinh thái
- 1 Hỏi: nhân tố đó có phải một sinh vật (kể cả con người) không?
- 2 Là sinh vật, hoặc do sinh vật làm ra ⇒ hữu sinh.
- 3 Là yếu tố vật lí, hoá học (sáng, nhiệt, ẩm, gió, đất, khí…) ⇒ vô sinh.
- 4 Kiểm tra: mỗi nhân tố nằm đúng một nhóm, không nhân tố nào bị bỏ sót ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Xếp ánh sáng hay nước vào hữu sinh vì “liên quan đến sự sống”. Hữu sinh chỉ gồm các sinh vật; ánh sáng, nước, đất là vô sinh.
Quanh một cây xanh có: ánh sáng, nhiệt độ 36–40 °C, độ ẩm 82%, gió nhẹ, khí CO₂, người làm vườn, đàn bò, châu chấu. Phân loại các nhân tố này.
Hướng dẫn giải
Sinh trưởng tốt nơi có nhiều ánh sáng, như lúa, ngô.
Sinh trưởng tốt nơi ánh sáng yếu, như cây mọc dưới tán rừng, lá lốt.
Nhân tố tác động thế nào
- ✦Vô sinh: ánh sáng giúp động vật nhận biết vật và định hướng di chuyển; nhiệt độ ảnh hưởng hình thái và hoạt động sinh lí của sinh vật.
- ✦Hữu sinh: mỗi sinh vật ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới các sinh vật quanh nó, qua quan hệ cùng loài hoặc khác loài: có thể hỗ trợ hoặc cạnh tranh nhau.
3 🌡️ Giới hạn sinh thái: đọc đồ thị cá rô phi
Các điểm trên đồ thị nhiệt độ của cá rô phi (SGK Hình 41.3)
| Thuật ngữ | Nghĩa | Cá rô phi |
|---|---|---|
| Giới hạn dưới | Điểm gây chết phía thấp | 5,6 °C |
| Giới hạn trên | Điểm gây chết phía cao | 42 °C |
| Điểm cực thuận | Nhiệt độ sinh trưởng, phát triển mạnh nhất | 30 °C |
| Khoảng thuận lợi | Vùng quanh điểm cực thuận, sinh vật sinh trưởng tốt | Quanh 30 °C |
Dạng bài
Đọc đồ thị giới hạn sinh thái
- 1 Trục ngang là nhân tố (nhiệt độ), trục đứng là mức sinh trưởng và phát triển.
- 2 Hai chỗ đường cong chạm trục ngang là giới hạn dưới và giới hạn trên; từ giới hạn dưới đến giới hạn trên là giới hạn sinh thái (giới hạn chịu đựng).
- 3 Đỉnh đường cong là điểm cực thuận; đoạn quanh đỉnh là khoảng thuận lợi; hai đoạn hai bên, sinh vật sống nhưng sinh trưởng kém.
- 4 Kiểm tra: ngoài hai giới hạn, đường cong nằm trên trục ngang (sinh vật không tồn tại) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng ngoài khoảng thuận lợi là chết ngay. Chỉ ra ngoài giới hạn sinh thái (dưới giới hạn dưới hoặc trên giới hạn trên) mới không tồn tại được.
Cá rô phi có giới hạn nhiệt độ từ 5,6 °C đến 42 °C, cực thuận 30 °C. Nêu tình trạng của cá ở 4 °C, 12 °C, 30 °C và 44 °C.
Hướng dẫn giải
4 🧭 Vận dụng: chọn loài hợp với vùng
Dạng bài
Chọn loài nuôi hoặc trồng theo giới hạn sinh thái
- 1 Ghi khoảng dao động của nhân tố ở địa phương (từ thấp nhất đến cao nhất trong năm).
- 2 Đọc giới hạn của từng loài trên đồ thị.
- 3 Giữ lại loài có giới hạn phủ kín cả khoảng dao động; loại loài có lúc bị ra ngoài giới hạn.
- 4 Kiểm tra: giới hạn dưới của loài ≤ nhiệt độ thấp nhất và giới hạn trên ≥ nhiệt độ cao nhất ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ so với một con số trung bình của vùng. Phải xét cả khoảng dao động: chỉ cần có lúc nhiệt độ ra ngoài giới hạn là cá không tồn tại được.
Một địa phương có nhiệt độ trung bình các tháng dao động từ 15 °C đến 30 °C. Có ba loài cá: A sống được từ 0 °C đến 14 °C, B từ 5 °C đến 38 °C, C từ 34 °C đến 45 °C. Nên nuôi loài nào?
Hướng dẫn giải
Hai ý vận dụng trong SGK
- ✦Một số cây trồng dưới tán rừng cho năng suất cao hơn nơi trống trải vì chúng là cây ưa bóng: ánh sáng mạnh vượt khỏi khoảng thuận lợi của chúng.
- ✦Phần lớn nhân tố chỉ tác động trong một đời cá thể. Nhưng có nhân tố tác động kéo dài qua nhiều thế hệ, như vụ nổ hạt nhân hay chất độc màu da cam, làm nhiều thế hệ sinh vật bị dị dạng, dị tật.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Môi trường sống
- 1Nhận biết
Giun đũa sống trong ruột người thuộc loại môi trường sống nào?
- 2Thông hiểu Môi trường sống là nơi sống của sinh vật, gồm các xung quanh có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới sự tồn tại và phát triển của chúng.
- 3Thông hiểu
Môi trường trên cạn bao gồm:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nước ngọt, nước mặn và nước lợ đều thuộc môi trường dưới nước.
b)Cơ thể con người cũng có thể là môi trường sống của một số sinh vật.
c)Môi trường sống của sinh vật chỉ gồm các yếu tố không sống.
- 5Vận dụng
Sán dây sống trong ruột lợn; lợn sống trên mặt đất của chuồng trại. Phát biểu nào đúng?
Nhân tố sinh thái
- 1Nhận biết
Nhân tố nào sau đây là nhân tố vô sinh?
- 2Thông hiểu
Theo SGK, nhóm nhân tố hữu sinh gồm:
- 3Thông hiểu
Một số loài cây chỉ sinh trưởng tốt dưới tán rừng, nơi ánh sáng yếu. Chúng thuộc nhóm:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Ánh sáng giúp động vật nhận biết vật và định hướng di chuyển.
b)Nhiệt độ môi trường ảnh hưởng tới hình thái và hoạt động sinh lí của sinh vật.
c)Giữa các sinh vật sống chung chỉ có quan hệ hỗ trợ, không có cạnh tranh.
- 5Vận dụng
Trong ruộng lúa, cỏ dại mọc dày làm cây lúa còi cọc. Cỏ dại là nhân tố nào đối với lúa và tác động theo kiểu gì?
Giới hạn sinh thái
- 1Nhận biết Cá rô phi ở Việt Nam không thể tồn tại ở nhiệt độ dưới °C và trên 42 °C.
- 2Thông hiểu
Giới hạn sinh thái của một loài đối với một nhân tố là:
- 3Thông hiểu
Điểm cực thuận về nhiệt độ của cá rô phi là:
- 4Thông hiểu
Ở 12 °C, cá rô phi sẽ như thế nào?
- 5Vận dụng
Một ao cá rô phi gặp đợt rét, nước ao xuống 4 °C trong nhiều ngày. Dự đoán hợp lí nhất và việc nên làm:
Vận dụng chọn loài
- 1Nhận biết
Muốn nhập nội một loài vật nuôi về địa phương, cần so sánh điều gì?
- 2Thông hiểu
Vùng có nhiệt độ các tháng dao động từ 10 °C đến 25 °C. Ba loài cá: A sống từ 0 đến 14 °C, B từ 5 đến 38 °C, C từ 34 đến 45 °C. Nên nuôi loài nào?
- 3Thông hiểu
Một vùng nóng, nhiệt độ các tháng chỉ dao động từ 36 °C đến 40 °C. Với ba loài cá A (0 đến 14 °C), B (5 đến 38 °C), C (34 đến 45 °C), nên chọn:
- 4Vận dụng
Vùng có nhiệt độ dao động từ 3 °C đến 30 °C. Ba loài cá A (0 đến 14 °C), B (5 đến 38 °C), C (34 đến 45 °C). Kết luận hợp lí:
- 5Vận dụng
Vì sao một số loài cây nếu trồng dưới tán rừng thì cho năng suất cao hơn khi trồng ở nơi trống trải?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi bốn loại môi trường sống, phân loại nhân tố vô sinh và hữu sinh, và nêu giới hạn sinh thái kèm ví dụ cá rô phi.
- •Câu vận dụng thường cho một đồ thị hoặc vài khoảng nhiệt độ như Hình 41.4 rồi hỏi nên nuôi, trồng loài nào ở vùng cho trước và giải thích.
- •Là nền cho quần thể, quần xã, hệ sinh thái ở các bài sau, cho phần sinh thái học ở Sinh học THPT (nhân tố sinh thái, giới hạn sinh thái, ổ sinh thái).
35. Quần thể và quần xã sinh vật