Khối lượng riêng. Thực hành xác định khối lượng riêng
Tính được khối lượng riêng D = m : V, đổi giữa kg/m³ và g/cm³, tra bảng để đoán chất và tự đo được D của một vật hay một lượng chất lỏng.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 13, Bài 14
⚡ Nhớ nhanh
- 1Khối lượng riêng của một chất cho biết khối lượng của một đơn vị thể tích chất đó: D = m : V.
- 2Suy ra m = D · V và V = m : D. Đơn vị: kg/m³ hoặc g/cm³ (1 g/cm³ = 1 g/mL).
- 3Đổi đơn vị: 1 g/cm³ = 1000 kg/m³; nước có D = 1000 kg/m³. Tra Bảng 13.3 để biết vật làm bằng chất gì.
- 4Đo D: cân để có m; thể tích vật rắn không thấm nước V = V₂ − V₁ (mực nước trong bình chia độ), rồi tính D = m : V.
- 5Thí nghiệm nên đo 3 lần, lấy trung bình; mắt đọc ngang mực nước, gõ nhẹ cho bọt khí thoát ra.
- 6⚠️ Nặng hơn không có nghĩa là D lớn hơn: phải so cùng thể tích. Chia vật làm đôi thì m và V cùng giảm, D không đổi.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo vật A–E lên cân để đọc m rồi thả vào bình chia độ để thấy nước dâng từ V₁ lên V₂, tính D = m : V và tra Bảng 13.3 xem vật làm bằng chất gì.
Kéo vật lên cân (m), rồi vào bình chia độ (V).
Kéo vật lên cân hoặc vào bình (hoặc chạm vật rồi chạm chỗ đặt).
Kéo một vật lên cân
Cân cho m, bình chia độ cho V = V₂ − V₁. Có đủ hai số mới tính được D = m : V.
| Vật | m (g) | V (cm³) | D (g/cm³) | Chất |
|---|---|---|---|---|
| Chưa đo vật nào. | ||||
V = V₂ − V₁ (1 mL = 1 cm³). D theo kg/m³ = D theo g/cm³ × 1000.
Bảng 13.3 (chất rắn, kg/m³)
- chì: 11 300
- sắt: 7800
- nhôm: 2700
- đá: khoảng 2600
- gạo: khoảng 1200
- gỗ tốt: khoảng 800
Vật chìm hẳn trong nước mới đo đúng V; thí nghiệm thật nên đo 3 lần rồi lấy trung bình. Cỡ khối trên hình chỉ tương đối.
1 🧱 Khối lượng riêng là gì
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn đã biết đo khối lượng bằng cân và đo thể tích bằng bình chia độ; mỗi lần đo cho một con số riêng.
- ✦Lớp 8 ghép hai đại lượng thành một đại lượng mới: tỉ số m : V. Tỉ số này đặc trưng cho chất, nên nhìn vào nó đoán được vật làm bằng gì.
Thí nghiệm 1 (SGK): ba thỏi sắt đặc có thể tích V, 2V, 3V
| Thỏi sắt | V (cm³) | m (g) | m : V (g/cm³) |
|---|---|---|---|
| Thỏi 1 | 10 | 78 | 7,8 |
| Thỏi 2 | 20 | 156 | 7,8 |
| Thỏi 3 | 30 | 234 | 7,8 |
Thể tích gấp đôi thì khối lượng cũng gấp đôi, nên tỉ số m : V không đổi. Con số ấy là khối lượng riêng của chất.
Thỏi sắt, nhôm, đồng cùng thể tích có khối lượng khác nhau, nên tỉ số m : V khác nhau. Vì thế nói "sắt nặng hơn nhôm" là nói về khối lượng riêng.
Dạng bài
Tìm khối lượng riêng rồi đoán chất
- 1 Ghi m (cân) và V (thước hoặc bình chia độ); để cùng cặp đơn vị (g và cm³, hoặc kg và m³).
- 2 Tính D = m : V.
- 3 Đổi sang kg/m³ nếu bảng tra tính theo kg/m³.
- 4 Kiểm tra: tra Bảng 13.3 thấy giá trị gần với một chất ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng vật nặng hơn thì D lớn hơn. Khúc gỗ to nặng 2 kg vẫn có D (0,8 g/cm³) nhỏ hơn cái đinh sắt chỉ nặng 78 g (7,8 g/cm³).
Một khối kim loại có khối lượng 540 g, thể tích 200 cm³. Nó có thể làm bằng chất gì?
Hướng dẫn giải
2 📏 Đơn vị và bảng khối lượng riêng
Cần nhớ
- ✦Đơn vị D = đơn vị khối lượng : đơn vị thể tích. Hai cặp hay dùng: kg và m³ → kg/m³; g và cm³ → g/cm³ (hoặc g/mL, vì 1 cm³ = 1 mL).
- ✦1 g/cm³ = 1000 kg/m³, tức 1 kg/m³ = 0,001 g/cm³. Nước: 1000 kg/m³ = 1 g/cm³.
- ✦Còn một đại lượng gần giống: trọng lượng riêng d = P : V (đơn vị N/m³). Vì P = 10 · m nên d = 10 · D.
Khối lượng riêng của một số chất ở nhiệt độ phòng (SGK Bảng 13.3, kg/m³)
| Chất rắn | D | Chất lỏng | D |
|---|---|---|---|
| Chì | 11 300 | Thuỷ ngân | 13 600 |
| Sắt | 7 800 | Nước | 1 000 |
| Nhôm | 2 700 | Xăng | 700 |
| Đá | khoảng 2 600 | Dầu hoả | khoảng 800 |
| Gạo | khoảng 1 200 | Dầu ăn | khoảng 800 |
| Gỗ tốt | khoảng 800 | Rượu, cồn | khoảng 790 |
Dạng bài
Đổi khối lượng riêng giữa g/cm³ và kg/m³
- 1 Xác định đổi từ đơn vị nào sang đơn vị nào.
- 2 g/cm³ → kg/m³: nhân với 1000. kg/m³ → g/cm³: chia cho 1000.
- 3 Tính.
- 4 Kiểm tra: số theo kg/m³ luôn lớn hơn số theo g/cm³ (gấp 1000 lần) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi 2700 kg/m³ sang g/cm³ bằng cách nhân 1000 và được 2 700 000. Số g/cm³ của nhôm chỉ là 2,7: phải chia cho 1000.
Dầu ăn có D = 0,8 g/cm³. Đổi ra kg/m³. Sắt có D = 7800 kg/m³, đổi ra g/cm³.
Hướng dẫn giải
3 🧮 Tính D, m, V
Đề cho gì thì tìm gì
| Đề cho | Tìm | Công thức |
|---|---|---|
| m và V | khối lượng riêng D | D = m : V |
| D và V | khối lượng m | m = D · V |
| m và D | thể tích V | V = m : D |
Dạng bài
Tính khối lượng hoặc thể tích từ khối lượng riêng
- 1 Tìm D (tra bảng nếu đề cho tên chất) và đổi V về m³ (hoặc đổi D về g/cm³ nếu V tính bằng cm³).
- 2 Thể tích hộp chữ nhật: V = a · b · c; 1 L = 1 dm³ = 0,001 m³.
- 3 Chọn m = D · V hoặc V = m : D rồi tính.
- 4 Kiểm tra: thay ngược lại, D = m : V phải ra đúng D ban đầu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy D = 1000 kg/m³ nhân với thể tích tính bằng cm³ (hay lít) mà không đổi. Hai đại lượng khác hệ nên kết quả sai gấp một triệu hay một nghìn lần; đổi V ra m³ trước.
Một bể hình hộp chữ nhật dài 2 m, rộng 1,5 m, chứa đầy nước tới độ sâu 1 m. Tính khối lượng nước trong bể.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Từ khối lượng riêng sang trọng lượng riêng
- 1 Lấy D của chất (kg/m³).
- 2 Nhân với 10: d = 10 · D (N/m³), vì trọng lượng P = 10 · m.
- 3 Nếu cần trọng lượng của cả khối: P = d · V.
- 4 Kiểm tra: 1 m³ chất đó nặng D kilôgam nên có trọng lượng 10 · D niutơn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết trọng lượng riêng bằng số của D (700 N/m³) vì quên nhân 10. D đo bằng kg/m³, còn d đo bằng N/m³ nên số khác nhau 10 lần.
Xăng có D = 700 kg/m³. Tính trọng lượng riêng của xăng.
Hướng dẫn giải
4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Ba trường hợp trong bài thực hành (SGK B14)
| Đối tượng | Đo m | Đo V |
|---|---|---|
| Khối hộp chữ nhật (khối gỗ) | Cân điện tử | Thước, V = a · b · c |
| Một lượng chất lỏng (nước) | m = m₂ − m₁ (cân ống đong có nước trừ ống đong rỗng) | Đọc trên ống đong |
| Vật hình dạng bất kì không thấm nước (hòn sỏi) | Cân điện tử | V = V₂ − V₁ (nước dâng khi thả sỏi) |
Dạng bài
Đo khối lượng riêng của hòn sỏi bằng cân và ống đong
- 1 Cân hòn sỏi được m. Rót nước vào ống đong, đọc V₁.
- 2 Buộc sợi chỉ vào sỏi, thả từ từ cho ngập hẳn trong nước, đọc V₂ (mắt nhìn ngang mực nước).
- 3 Thể tích sỏi V = V₂ − V₁; làm 3 lần, tính giá trị trung bình của m và V.
- 4 Tính D = m : V. Kiểm tra: D gần giá trị của đá trong Bảng 13.3 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy V₂ (85 cm³) làm thể tích hòn sỏi. V₂ là thể tích của nước cộng sỏi; thể tích sỏi là phần nước dâng lên V₂ − V₁.
Hòn sỏi cân được 65 g. Nước trong ống đong ban đầu ở vạch 60 cm³; sau khi thả sỏi lên vạch 85 cm³. Tính D của sỏi.
Hướng dẫn giải
Kết quả cần thấy và lỗi hay gặp
- ✦Khối gỗ hình hộp: D ra khoảng vài trăm kg/m³ (gỗ tốt khoảng 800 kg/m³). Chỉ đo thước tới milimét nên thể tích dễ lệch: đo 3 lần lấy trung bình.
- ✦Lượng nước: D ra gần 1000 kg/m³ (1 g/cm³). Nếu lệch, nguyên nhân thường gặp: đọc mực nước không ngang tầm mắt, quên bấm TARE (chưa chỉnh cân về 0), nước dính ở thành ống.
- ✦Hòn sỏi: ra gần giá trị của đá. ⚠️ Bọt khí bám trên sỏi chiếm chỗ làm nước dâng nhiều hơn thật, V đo ra lớn hơn, nên D tính ra nhỏ hơn thật; gõ nhẹ cho bọt thoát.
- ✦Vật thấm nước (xốp, bọt biển) hay nổi thì không đo bằng cách này được: nước ngấm vào hoặc vật không chìm hết nên V sai.
- ✦Ngoài đời, người ta đo D chất lỏng bằng tỉ trọng kế (phù kế): thả nổi trong chất lỏng rồi đọc vạch (nguyên lí dựa trên lực đẩy Archimedes, học ở chủ điểm sau).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Khối lượng riêng là gì
- 1Nhận biết
Khối lượng riêng của một chất được tính bằng công thức nào?
- 2Nhận biết
Đúng hay sai?
a)Khối lượng riêng cho biết khối lượng của một đơn vị thể tích chất đó.
b)Cắt đôi một thỏi sắt thì khối lượng riêng của mỗi nửa giảm đi một nửa.
c)Hai thỏi sắt đặc có thể tích khác nhau thì tỉ số m : V cũng khác nhau.
- 3Thông hiểu Thỏi sắt đặc thứ ba có thể tích 30 cm³ và khối lượng 234 g. Tỉ số m : V của nó là g/cm³.
- 4Thông hiểu
Ba thỏi cùng thể tích 100 cm³. Xếp chất theo khối lượng riêng từ nhỏ đến lớn:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Khối kim loại có khối lượng 540 g, thể tích 200 cm³. Tra Bảng 13.3, kim loại đó là:
- 6Vận dụng
Khúc gỗ nặng 2 kg có thể tích 2500 cm³. Chiếc đinh sắt nặng 78 g có thể tích 10 cm³. Kết luận nào đúng?
Đổi đơn vị và tra bảng
- 1Nhận biết 1 g/cm³ = kg/m³.
- 2Thông hiểu Dầu ăn có D = 0,8 g/cm³ = kg/m³.
- 3Thông hiểu Thuỷ ngân có D = 13 600 kg/m³ = g/cm³.
- 4Thông hiểu
Một bạn đổi 2700 kg/m³ sang g/cm³ bằng cách nhân với 1000 và được 2 700 000. Lỗi ở đâu?
- 5Vận dụng
Một chất lỏng có D = 0,7 g/cm³. Tra Bảng 13.3, chất lỏng đó là:
Tính D, m, V
- 1Nhận biết
Từ D = m : V, công thức tính khối lượng là:
- 2Thông hiểu Thanh sắt hình hộp chữ nhật có ba cạnh 2 cm, 5 cm, 10 cm; sắt có D = 7,8 g/cm³. Khối lượng thanh sắt là g.
- 3Thông hiểu Khối nhôm có khối lượng 5,4 kg (D = 2700 kg/m³). Thể tích của nó là m³.
- 4Vận dụng Một bể hình hộp chữ nhật dài 2 m, rộng 1,5 m, chứa đầy nước tới độ sâu 1 m. Khối lượng nước là kg.
- 5Vận dụng Chai chứa 1,5 lít dầu ăn (D = 800 kg/m³). Khối lượng dầu là kg.
- 6Vận dụng Bồn chứa 2 m³ xăng (D = 700 kg/m³). Xăng trong bồn có trọng lượng N.
Thực hành đo khối lượng riêng
- 1Nhận biết
Thể tích hòn sỏi không thấm nước đo bằng ống đong được tính bằng:
- 2Thông hiểu Miếng kim loại nặng 54 g. Nước trong ống đong dâng từ 50 cm³ lên 70 cm³ khi thả miếng kim loại vào. Khối lượng riêng của nó là g/cm³.
- 3Thông hiểu
Bọt khí bám trên hòn sỏi khi thả vào ống đong làm cho D tính ra:
- 4Vận dụng Cân ống đong rỗng được 85 g. Rót 50 cm³ dầu ăn vào, cân lại được 125 g. Khối lượng riêng của dầu ăn là kg/m³.
- 5Thông hiểu Đo hòn sỏi ba lần được V = 24,8; 25,0; 25,2 (cm³) và m = 65,1; 64,9; 65,0 (g). Dùng giá trị trung bình, D = g/cm³.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I hay có một câu tính D, m hoặc V; điểm hay mất ở bước đổi đơn vị (cm³ ra m³, g/cm³ ra kg/m³) và ở câu tra bảng để nhận biết chất.
- •Câu thực hành thường hỏi cách đo V của vật rắn không thấm nước (V₂ − V₁), nguồn gây sai số (bọt khí, đọc mực nước) và vì sao đo ba lần lấy trung bình.
- •Là nền cho lực đẩy Archimedes và nổi, chìm (chủ điểm ngay sau), cho áp suất chất lỏng ở KHTN 8 và cho cơ học chất lưu, mật độ vật chất ở Vật lí THPT.
14. Áp suất trên một bề mặt