Hệ bài tiết. Điều hoà môi trường trong
Kể đúng các cơ quan bài tiết, chỉ được đường đi của nước tiểu và việc của thận, nêu được môi trường trong là gì, vì sao phải giữ cân bằng và đọc được kết quả xét nghiệm đơn giản.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 35, Bài 36
⚡ Nhớ nhanh
- 1Bài tiết là lọc và thải ra ngoài các chất cặn bã do tế bào tạo ra và chất có thể gây độc. Cơ quan chính: phổi (CO₂), da (mồ hôi), thận (nước tiểu); thận thải tới 90% sản phẩm bài tiết.
- 2Hệ bài tiết nước tiểu: hai quả thận → ống dẫn nước tiểu → bóng đái → ống đái. Mỗi quả thận có khoảng 1 triệu đơn vị chức năng (cầu thận + ống thận).
- 3Môi trường trong của cơ thể gồm máu, nước mô, bạch huyết (không phải không khí, nước, đất quanh ta). Tế bào sống trực tiếp trong đó.
- 4Cân bằng môi trường trong là giữ cho các chỉ số (glucose, muối, urea, uric acid, pH…) ổn định trong khoảng bình thường, nhờ vậy cơ thể hoạt động bình thường.
- 5Chỉ số glucose máu khi đói bình thường 3,9–6,4 mmol/L; cao hơn 7 mmol/L kéo dài là dấu hiệu bệnh đái tháo đường. Kết quả xét nghiệm do thầy thuốc đọc.
- 6⚠️ Môi trường trong ≠ môi trường bên ngoài cơ thể, và cân bằng ≠ đứng yên: chỉ số vẫn dao động nhưng được kéo về khoảng bình thường.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo từng chất trong máu thả vào cầu thận để xem chất nào lọt qua lỗ lọc, chất nào được ống thận hấp thụ lại, chất nào thành nước tiểu; kéo thanh glucose máu lên cao để thấy glucose lọt ra nước tiểu.
Dải xanh: bình thường khi đói. Vạch đỏ ≈ 10 mmol/L: ngưỡng thận (số tham khảo). Kéo lên rồi thả Glucose vào cầu thận.
Kéo một chất trong máu thả vào cầu thận (hoặc chạm thẻ rồi chạm cầu thận).
Kết luận
Kéo một chất từ khay thả vào cầu thận (hoặc bấm “Cả giọt máu”) rồi xem nó đi về máu hay vào nước tiểu.
Về lại máu
—
Vào nước tiểu
—
Máu vào cầu thận, có cả hồng cầu, protein…
1 🚽 Bài tiết: cơ quan nào thải gì, thận làm việc ra sao
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn đã biết hô hấp tế bào tạo CO₂, nước, năng lượng; tế bào luôn tạo ra chất thải trong quá trình trao đổi chất.
- ✦Lớp 8 thêm: những chất thải ấy rời cơ thể bằng cơ quan nào, thận lọc máu ra sao, và vì sao máu, nước mô phải được giữ ổn định.
Ba cơ quan bài tiết chính
| Cơ quan | Thải ra |
|---|---|
| Phổi | Khí carbon dioxide (và hơi nước) khi thở ra |
| Da | Mồ hôi |
| Thận | Nước tiểu (lọc từ máu); thải tới 90% sản phẩm bài tiết nên vai trò rất quan trọng |
Dạng bài
Kể đường đi của nước tiểu và việc của từng bộ phận
- 1 Bắt đầu từ thận (hai quả): lọc máu, tạo nước tiểu.
- 2 Nước tiểu theo ống dẫn nước tiểu xuống bóng đái (chứa tạm thời).
- 3 Từ bóng đái, nước tiểu qua ống đái ra ngoài.
- 4 Kiểm tra: có hai thận, hai ống dẫn nước tiểu, một bóng đái, một ống đái; thứ tự đúng là thận → ống dẫn → bóng đái → ống đái ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng “bóng đái lọc máu tạo nước tiểu”. Nước tiểu do thận tạo ra; bóng đái chỉ chứa tạm thời.
Sắp xếp đường đi của nước tiểu và nói bộ phận nào lọc máu.
Hướng dẫn giải
Bên trong một quả thận
- ✦Thận có phần vỏ, phần tuỷ và bể thận. Mỗi quả có khoảng 1 triệu đơn vị chức năng, mỗi đơn vị gồm ống thận và cầu thận.
- ✦Cầu thận là một búi mao mạch dày đặc; sát vào mao mạch là màng lọc có các lỗ nhỏ (đường kính khoảng 30–40 Å, 1 Å = 10⁻¹⁰ m). Bao ngoài cầu thận là nang cầu thận.
- ✦Lọc máu (theo cách nói ở tài liệu tham khảo): nước, glucose, muối, urea lọt qua lỗ lọc; tế bào máu và protein kích thước lớn ở lại trong máu. Ở ống thận, chất còn cần (glucose, phần lớn nước, một phần muối) được hấp thụ lại, phần còn lại là nước tiểu.
Dạng bài
Dự đoán chất nào lọt qua màng lọc cầu thận
- 1 So kích thước chất đó với lỗ lọc nhỏ (cỡ 30–40 Å).
- 2 Chất nhỏ (nước, glucose, muối, urea) lọt qua; to (tế bào máu, protein) bị giữ lại.
- 3 Chất còn cần cho cơ thể sẽ được hấp thụ lại ở ống thận; chất thải ở lại thành nước tiểu.
- 4 Kiểm tra: nước tiểu bình thường không có tế bào máu và protein ⇒ nếu có thì màng lọc có thể bị tổn thương, cần đi khám ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng “thận lọc bỏ mọi chất nhỏ vào nước tiểu”. Chất còn cần như glucose và phần lớn nước được hấp thụ lại, nên không mất theo nước tiểu.
Vì sao nước tiểu bình thường không có hồng cầu, còn nước tiểu lẫn máu lại là dấu hiệu cần đi khám?
Hướng dẫn giải
2 🩺 Bệnh về thận và bảo vệ hệ bài tiết
Ba bệnh thận trong SGK
| Bệnh | Nguyên nhân (SGK) | Phòng bệnh |
|---|---|---|
| Sỏi thận | Calcium oxalate, muối phosphate, muối urate… tích tụ nồng độ cao, gặp pH thích hợp thì kết sỏi | Uống đủ nước, ăn uống hợp lí |
| Viêm cầu thận | Do liên cầu khuẩn; phù nề, tăng huyết áp, thiếu máu, có thể có máu trong nước tiểu | Tránh nhiễm khuẩn mũi, họng và da; chữa viêm amidan, sâu răng |
| Suy thận | Do đái tháo đường, tăng huyết áp, mất máu, bệnh thận khác | Phòng các bệnh liên quan, giữ huyết áp ổn định, tránh mất máu |
Dạng bài
Nối thói quen với nguy cơ và biện pháp (Bảng 35.1)
- 1 Xác định thói quen đang xét (ăn mặn, uống ít nước, nhịn tiểu, ít vệ sinh, ăn thức ăn ôi thiu).
- 2 Nêu nguy cơ đối với hệ bài tiết (quá tải, giảm khả năng thải nước tiểu, lắng sỏi, viêm nhiễm, ngộ độc).
- 3 Đề xuất việc làm ngược lại thói quen xấu.
- 4 Kiểm tra: biện pháp nào cũng gồm uống đủ nước, ăn hợp lí, không nhịn tiểu, giữ vệ sinh ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng “càng nhịn tiểu càng tốt cho thận”. Nhịn tiểu tăng nguy cơ lắng sỏi, không tốt cho hệ bài tiết.
Bạn thường xuyên ít uống nước và nhịn đi tiểu khi buồn tiểu. Nguy cơ nào tăng lên, nên làm gì?
Hướng dẫn giải
Ghép một quả thận hoạt động bình thường vào cơ thể người bệnh để thay thế quả thận suy giảm hoặc không còn chức năng.
Dùng máy chạy thận có màng lọc để lọc máu, giúp thải chất độc, chất thải khi thận suy giảm chức năng.
Việc có thể làm
- ✦Uống đủ nước, ăn các loại thức ăn phù hợp, giữ vệ sinh hệ bài tiết và cơ thể.
- ✦Thấy phù, tiểu ra máu, đau lưng kèm tiểu buốt, tiểu dắt: đi khám, không tự điều trị.
3 ⚖️ Môi trường trong và cân bằng môi trường trong
Môi trường trong và môi trường ngoài
| Môi trường trong | Môi trường ngoài | |
|---|---|---|
| Là gì | Máu, nước mô, bạch huyết | Không khí, nước, đất, thức ăn quanh cơ thể |
| Tế bào tiếp xúc | Trực tiếp | Không trực tiếp |
| Liên hệ | Trao đổi với môi trường ngoài qua hệ tiêu hoá, tuần hoàn, hô hấp, da… |
Dạng bài
Giải thích một tình huống mất cân bằng
- 1 Xác định chỉ số nào đang lệch khỏi khoảng bình thường (muối, glucose, nước…).
- 2 Nêu cơ thể phải làm gì để kéo chỉ số về lại (thận thải bớt, uống nước…).
- 3 Nêu hậu quả nếu không về lại: rối loạn hoạt động của tế bào, cơ quan, nguy cơ bệnh.
- 4 Kiểm tra: kết luận dùng chữ “khoảng bình thường” chứ không phải “giữ nguyên một con số” ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ “cân bằng môi trường trong là các chỉ số không bao giờ đổi”. Chỉ số vẫn dao động theo ăn uống, vận động; quan trọng là trở về khoảng bình thường.
Sau bữa ăn quá mặn bạn thấy khát và uống nhiều nước. Việc uống nước đó có ý nghĩa gì?
Hướng dẫn giải
Vì sao phải giữ ổn định
- ✦Nồng độ glucose, muối (sodium chloride), urea, uric acid và pH trong máu có vai trò quan trọng trong duy trì môi trường trong; mất cân bằng thì cơ thể có nguy cơ mắc một số bệnh.
- ✦Khi môi trường trong mất cân bằng, hoạt động của tế bào, cơ quan và cơ thể bị biến đổi hoặc rối loạn.
4 🧪 Thực hành: đọc kết quả xét nghiệm máu
Ví dụ mẫu (Bảng 36.1 trong SGK, bệnh nhân nam)
| Xét nghiệm | Kết quả | Chỉ số bình thường | Đơn vị |
|---|---|---|---|
| Glucose (máu) | 9,8 | 3,9 – 6,4 | mmol/L |
| Uric acid (máu) | 171 | Nam 210 – 420; Nữ 150 – 350 | µmol/L |
Dạng bài
Đọc một dòng kết quả xét nghiệm
- 1 Đọc kết quả và đơn vị, chọn đúng khoảng bình thường (có thể khác theo nam/nữ).
- 2 So sánh: cao hơn, trong khoảng hay thấp hơn.
- 3 Nếu lệch: nêu nguy cơ theo SGK (glucose cao kéo dài → đái tháo đường; uric acid cao kéo dài → viêm khớp, gút, suy thận; uric acid thấp kéo dài → rối loạn chức năng gan, thận).
- 4 Kiểm tra: một kết quả chưa đủ kết luận bệnh; cần đo lại đúng cách và để thầy thuốc đọc cùng các dấu hiệu khác ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn một kết quả cao rồi kết luận “chắc chắn bị bệnh”. Chỉ số còn phụ thuộc lúc lấy máu (đói hay no), nên chưa chẩn đoán được từ một lần đo.
Bệnh nhân nam có glucose máu 9,8 mmol/L và uric acid 171 µmol/L. Nhận xét hai kết quả.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Bài tiết và thận
- 1Nhận biết
Cơ quan nào thải khí carbon dioxide ra khỏi cơ thể?
- 2Nhận biết
Đơn vị chức năng của thận gồm:
- 3Thông hiểu
Sắp xếp đường đi của nước tiểu:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Thông hiểu
Cầu thận có đặc điểm nào phù hợp với việc lọc máu?
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Thận thải tới khoảng 90% sản phẩm bài tiết.
b)Mỗi người có một quả thận.
c)Mồ hôi do da thải ra cũng là một sản phẩm bài tiết.
- 6Vận dụng
Kết quả khám cho thấy nước tiểu của một người có nhiều protein và hồng cầu, trong khi bình thường không có. Hướng giải thích hợp lí:
Bệnh thận và bảo vệ
- 1Nhận biết
Muốn phòng bệnh sỏi thận cần:
- 2Thông hiểu
Bệnh viêm cầu thận do tác nhân nào gây nên?
- 3Thông hiểu
Máy chạy thận nhân tạo giúp người bệnh bằng cách nào?
- 4Vận dụng
Thói quen nào dưới đây cùng tăng nguy cơ lắng sỏi và viêm nhiễm hệ bài tiết?
- 5Vận dụng
Hai thận cùng suy giảm chức năng nhưng người bệnh còn sống nhờ cách nào sau đây?
Môi trường trong
- 1Nhận biết
Môi trường trong của cơ thể gồm:
- 2Thông hiểu
Cân bằng môi trường trong có nghĩa là:
- 3Thông hiểu Trong máu, ngoài glucose, muối, urea, uric acid thì chỉ số cũng có vai trò quan trọng trong duy trì ổn định môi trường trong.
- 4Vận dụng
Sau khi ăn quá mặn ta thấy khát và uống nhiều nước. Điều này có ý nghĩa gì?
Đọc xét nghiệm
- 1Thông hiểu
Glucose máu lúc đói của một người là 5,2 mmol/L (bình thường 3,9–6,4). Nhận xét đúng:
- 2Thông hiểu
Theo SGK, glucose khi đói trên bao nhiêu và kéo dài thì cơ thể đã mắc đái tháo đường?
- 3Vận dụng
Một bạn nam có uric acid 450 µmol/L (nam bình thường 210–420). Lời khuyên hợp lí:
- 4Vận dụng
Hai nữ có uric acid lần lượt 140 và 300 µmol/L (nữ bình thường 150–350). Nhận xét đúng?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi cơ quan bài tiết và chất thải của từng cơ quan, đường đi của nước tiểu, cấu tạo đơn vị chức năng thận, môi trường trong gồm những gì và ý nghĩa của cân bằng môi trường trong.
- •Câu vận dụng thường cho một thói quen hoặc kết quả xét nghiệm đơn giản rồi hỏi nguy cơ, lời khuyên (uống đủ nước, không nhịn tiểu, hỏi thầy thuốc).
- •Là nền cho hệ nội tiết, điều hoà thân nhiệt ở KHTN 8 (bài sau) và cân bằng nội môi, bài tiết trong Sinh học THPT.
30. Hệ thần kinh và các giác quan