Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 20 · ⚡ Vật lí

Tác dụng của dòng điện

Nhận ra được các tác dụng của dòng điện từ hiện tượng quan sát, nêu được ứng dụng của từng tác dụng và chọn được cách xử lí an toàn khi dùng điện.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 23

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Ta không nhìn thấy dòng điện nên nhận ra nó qua tác dụng: nhiệt, phát sáng, hoá học, sinh lí (và từ, bạn đã gặp ở nam châm điện).
  • 2Nhiệt: vật dẫn nóng lên khi có dòng điện chạy qua. Phát sáng: làm đèn sáng; đèn LED tiết kiệm điện hơn đèn sợi đốt.
  • 3Hoá học: dòng điện qua dung dịch muối làm chất tách khỏi dung dịch (đồng bám lên cực âm); ứng dụng là mạ điện.
  • 4Sinh lí: dòng điện qua cơ thể làm cơ co giật, có thể ngừng tim, ngạt thở; dùng đúng cách lại cứu người (sốc điện ngoài lồng ngực).
  • 5Đèn LED chỉ sáng khi mắc đúng chiều: cực dương của đèn nối về phía cực dương của nguồn.
  • 6⚠️ Điện nguy hiểm vì dòng chạy qua người. Không chạm dây điện hở, không lại gần dây điện rơi xuống đường hay trạm biến thế.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo dây Nicrom có giấy, bóng đèn sợi đốt, đèn LED, bình CuSO₄, chuông điện vào bàn thí nghiệm rồi đóng công tắc để thấy tác dụng nhiệt, phát sáng, hoá học, từ diễn ra; chạm LED để đảo hai đầu thì đèn tắt.

Tác dụng đã tìm ra: 0/5

🔥 Nhiệt💡 Phát sáng🧪 Hoá học🧲 Từ⚡ Sinh lí

Bàn thí nghiệm trống

Kéo một thiết bị vào giữa mạch rồi đóng công tắc. Thử đủ để tìm ra các tác dụng của dòng điện.

Đồng bám và dây đỏ lên nhanh hơn thật cho dễ xem (thật mất vài phút). Chấm vàng chạy trên dây là mô hình đơn giản hoá cho "có dòng điện".

1 ⚡ Các tác dụng của dòng điện

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 7 bạn đã cho dòng điện chạy qua cuộn dây để thành nam châm điện (tác dụng từ); chủ điểm trước bạn lắp mạch kín với pin, đèn, công tắc và gặp chuông điện.
  • ✦Lớp 8 thêm bốn tác dụng mà SGK gọi tên: nhiệt, phát sáng, hoá học, sinh lí, mỗi tác dụng đều có thí nghiệm nhìn thấy được.

Mỗi tác dụng: thấy gì, dùng vào đâu

Tác dụngThấy gìỨng dụng
NhiệtVật dẫn nóng lên (mảnh giấy đặt trên dây Nicrom nóng lên)Bàn là, bếp điện, ấm siêu tốc
Phát sángĐèn điện sáng lênĐèn LED, đèn sợi đốt, đèn huỳnh quang
Hoá họcKim loại tách khỏi dung dịch muối, bám lên cực âmMạ điện
Sinh líCơ co giật, tim ngừng đập, ngạt thở, thần kinh tê liệtSốc điện cấp cứu, chữa một số bệnh
TừHút các vật bằng sắt (nam châm điện)Chuông điện, rơle

Dạng bài

Nhận ra tác dụng từ hiện tượng quan sát

  1. 1 Ghi lại hiện tượng thấy được: nóng lên, sáng, có chất bám vào điện cực, cơ co giật hay hút sắt.
  2. 2 Ghép hiện tượng với tác dụng ở bảng.
  3. 3 Hỏi lại: hiện tượng đó chỉ xảy ra khi có dòng điện chạy qua đúng không?
  4. 4 Kiểm tra: ngắt công tắc, hiện tượng phải mất đi (hoặc không tiếp tục) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy bóng đèn sợi đốt nóng rực nên kết luận nó chỉ dùng tác dụng nhiệt. Thứ ta cần ở đèn là ánh sáng (tác dụng phát sáng); nhiệt toả ra là phần hao phí.

🧪
Làm mẫu

Hai thỏi than nối với hai cực nguồn 6 V, nhúng vào dung dịch copper(II) sulfate (CuSO₄). Sau vài phút, thỏi nối cực âm phủ một lớp kim loại màu đỏ nâu, xác định là đồng. Đó là tác dụng nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔬 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Ba thí nghiệm của SGK

Thí nghiệmLắp gìKết quả cần thấy
Tác dụng nhiệtNguồn 9 V, công tắc, sợi dây Nicrom AB, vài mảnh giấy đặt lên dâyĐóng công tắc: dây nóng lên, giấy trên dây nóng lên
Tác dụng phát sángNguồn 3 V, đèn LED, điện trở bảo vệ, công tắcLED sáng; đảo hai đầu dây của LED thì không sáng
Tác dụng hoá họcNguồn 6 V, bóng đèn, công tắc, bình CuSO₄, hai thỏi thanĐèn sáng; sau vài phút thỏi nối cực âm có lớp đồng bám vào

Dạng bài

Làm thí nghiệm đèn LED và đọc kết quả

  1. 1 Lắp mạch: nguồn 3 V, điện trở bảo vệ, đèn LED, công tắc; cực dương của LED nối về phía cực dương của nguồn.
  2. 2 Đóng công tắc, quan sát LED.
  3. 3 Ngắt công tắc, đảo hai đầu dây của LED rồi đóng lại, quan sát.
  4. 4 Kiểm tra: LED chỉ sáng ở chiều mắc đúng; chiều ngược lại đèn tắt ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ điện trở bảo vệ "cho đèn sáng mạnh hơn". SGK đặt điện trở để LED không bị hỏng; thiếu nó đèn có thể bị cháy.

💡
Làm mẫu

Lắp LED vào mạch 3 V có điện trở bảo vệ, đóng công tắc mà LED không sáng, các dây nối đều chắc. Nên làm gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Lỗi hay gặp và an toàn

  • ✦Mắc LED ngược chiều thì đèn không sáng dù mạch kín; đừng vội nghi pin hay dây.
  • ✦Thí nghiệm có dung dịch CuSO₄ dùng hoá chất: xem thầy cô làm hoặc xem mô phỏng, không tự làm ở nhà.
  • ✦Chỉ dùng pin, nguồn nhỏ hơn 40 V. Tuyệt đối không thử với ổ điện hay điện lưới trong nhà.

3 🥈 Đèn LED và mạ điện

Cần nhớ

  • ✦Đèn LED là một điốt phát quang. Dùng LED chiếu sáng tiết kiệm điện hơn đèn sợi đốt vì nhiệt toả ra không đáng kể, lại có tuổi thọ rất lớn (có thể đến 100 000 giờ).
  • ✦LED còn dùng trong y học, ví dụ ánh sáng thích hợp có tác dụng làm trẻ hoá da, hỗ trợ trị mụn, trị bệnh vàng da ở trẻ sơ sinh.
  • ✦Mạ điện: vật cần mạ nối với cực âm, kim loại dùng để mạ nối với cực dương, nhúng cả hai vào dung dịch muối thích hợp.

Dạng bài

Lắp mạch mạ điện

  1. 1 Chọn kim loại mạ (ví dụ nickel) và dung dịch muối của kim loại đó.
  2. 2 Nối vật cần mạ với cực âm, tấm kim loại mạ với cực dương của nguồn.
  3. 3 Nhúng cả hai vào dung dịch, đóng mạch rồi chờ một lúc cho dòng điện chạy qua.
  4. 4 Kiểm tra: lớp kim loại phải bám lên vật nối cực âm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nối vật cần mạ với cực dương vì nghĩ "dương là nhận". Kim loại bám vào cực âm; nối ngược thì vật không được mạ.

🔦
Làm mẫu

Muốn mạ nickel cho vỏ kim loại của một chiếc đèn pin, nối vỏ đèn với cực nào của nguồn và dùng dung dịch gì?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 ⚠️ An toàn điện và tác dụng sinh lí

Cần nhớ

  • ✦Dòng điện qua cơ thể làm cơ co giật, tim có thể ngừng đập, ngạt thở, thần kinh bị tê liệt. Mạng điện trong nhà là 220 V: tuyệt đối không chạm vào ổ điện, dây điện không bọc kín.
  • ✦Không lại gần trạm biến thế, trạm điện có biển "Nguy hiểm chết người"; khi mưa gió không lại gần dây điện rơi xuống mặt đường.
  • ✦Trong y học, sốc điện ngoài lồng ngực (rất ngắn, khoảng 0,03 s đến 0,1 s) giúp cấp cứu tim ngừng đập, do nhân viên y tế thực hiện.

Quy tắc an toàn khi dùng điện

Nên làmTuyệt đối không
Nhờ người lớn ngắt cầu dao trước khi sửa điệnChạm vào dây điện hở hay ổ điện
Dùng dụng cụ có cán cách điệnCắm, rút phích điện bằng tay ướt
Cắm vừa đủ thiết bị vào một ổCắm quá nhiều thiết bị vào một ổ
Để dây điện xa nơi có nướcThả diều gần đường dây điện

Dạng bài

Xử lí tình huống nguy hiểm về điện

  1. 1 Nhận ra nguồn nguy hiểm: dây điện hở, dây điện đứt rơi, ổ điện ẩm ướt.
  2. 2 Giữ khoảng cách, không chạm, không đứng gần chỗ ướt quanh đó và nhắc người khác.
  3. 3 Báo ngay người lớn hoặc nhân viên điện lực; không tự xử lí.
  4. 4 Kiểm tra: không ai (kể cả bạn) bước vào vùng quanh nguồn nguy hiểm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng cành cây hay cây gậy gạt sợi dây ra "cho đỡ cản đường". Vật ẩm có thể dẫn điện; chỉ người có chuyên môn mới được xử lí dây điện.

🌧️
Làm mẫu

Sau cơn mưa gió, bạn thấy một sợi dây điện đứt rơi xuống mặt đường đang ngập nước.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

⚡

Các tác dụng

  1. 1
    Nhận biết

    Bàn là nóng lên khi cắm điện là nhờ tác dụng nào của dòng điện?

  2. 2
    Thông hiểu

    Mạ điện dựa trên tác dụng nào của dòng điện?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Dòng điện chạy qua vật dẫn có thể làm vật nóng lên.

    b)Chuông điện hoạt động nhờ nam châm điện, tức tác dụng từ của dòng điện.

    c)Tác dụng sinh lí của dòng điện chỉ có hại, không bao giờ có ích.

  4. 4
    Thông hiểu Trong thí nghiệm với dung dịch CuSO₄, lớp kim loại đồng bám lên thỏi than nối với cực của nguồn.
  5. 5
    Vận dụng

    Bóng đèn sợi đốt vừa sáng vừa nóng, đèn LED sáng mà gần như không nóng. Kết luận hợp lí là:

🔬

Thực hành

  1. 1
    Nhận biết

    Muốn đèn LED sáng, cực dương của đèn phải được nối về phía:

  2. 2
    Thông hiểu

    Đảo hai đầu dây của đèn LED rồi đóng công tắc, đèn không sáng. Vì sao?

  3. 3
    Thông hiểu

    Sau vài phút thí nghiệm CuSO₄, nhấc thỏi than nối cực âm ra khỏi dung dịch thì thấy:

  4. 4
    Thông hiểu

    Điện trở mắc trong mạch thí nghiệm đèn LED có tác dụng gì (theo SGK)?

  5. 5
    Vận dụng

    Mạch LED gồm nguồn 3 V, điện trở bảo vệ, LED, công tắc; dây chắc, công tắc đóng nhưng LED tối. Việc hợp lí nhất để thử trước là:

🥈

Đèn LED và mạ điện

  1. 1
    Nhận biết

    Đèn LED là loại đèn nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao dùng đèn LED chiếu sáng tiết kiệm điện hơn đèn sợi đốt?

  3. 3
    Thông hiểu

    Khi mạ điện, vật cần mạ được nối với:

  4. 4
    Vận dụng

    Muốn mạ bạc cho một chiếc thìa kim loại, cách mắc đúng là:

  5. 5
    Vận dụng

    Một lớp học bật đèn nhiều giờ mỗi ngày trong nhiều năm. Lí do hợp lí để chọn đèn LED là:

⚠️

An toàn điện

  1. 1
    Nhận biết

    Hiệu điện thế của mạng điện trong gia đình ở nước ta là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao không được cắm hoặc rút phích điện bằng tay ướt?

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Thí nghiệm ở lớp chỉ dùng nguồn có hiệu điện thế nhỏ hơn 40 V.

    b)Thấy dây điện đứt rơi xuống đường ngập nước thì nên lại gần xem cho rõ.

    c)Sốc điện ngoài lồng ngực dùng để cấp cứu tim ngừng đập và do nhân viên y tế thực hiện.

  4. 4
    Thông hiểu

    Việc nào sau đây là an toàn?

  5. 5
    Vận dụng

    Bạn cắm bàn là, ấm điện và máy sấy cùng một ổ nối dài; dây nóng lên và có mùi khét. Việc nên làm đầu tiên là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi: gọi tên tác dụng của dòng điện từ một ví dụ (bàn là, đèn LED, mạ điện, điện giật) và nêu ứng dụng.
  • •Câu về LED (chiều mắc, vì sao tiết kiệm điện) và câu an toàn điện trong tình huống đời sống.
  • •Là nền cho phần điện từ, năng lượng điện của KHTN 9 và cho phần dòng điện ở Vật lí THPT; thí nghiệm mạ điện còn gặp lại ở Hoá học (điện phân).
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
21. Cường độ dòng điện và hiệu điện thế