Tác dụng của dòng điện
Nhận ra được các tác dụng của dòng điện từ hiện tượng quan sát, nêu được ứng dụng của từng tác dụng và chọn được cách xử lí an toàn khi dùng điện.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 23
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ta không nhìn thấy dòng điện nên nhận ra nó qua tác dụng: nhiệt, phát sáng, hoá học, sinh lí (và từ, bạn đã gặp ở nam châm điện).
- 2Nhiệt: vật dẫn nóng lên khi có dòng điện chạy qua. Phát sáng: làm đèn sáng; đèn LED tiết kiệm điện hơn đèn sợi đốt.
- 3Hoá học: dòng điện qua dung dịch muối làm chất tách khỏi dung dịch (đồng bám lên cực âm); ứng dụng là mạ điện.
- 4Sinh lí: dòng điện qua cơ thể làm cơ co giật, có thể ngừng tim, ngạt thở; dùng đúng cách lại cứu người (sốc điện ngoài lồng ngực).
- 5Đèn LED chỉ sáng khi mắc đúng chiều: cực dương của đèn nối về phía cực dương của nguồn.
- 6⚠️ Điện nguy hiểm vì dòng chạy qua người. Không chạm dây điện hở, không lại gần dây điện rơi xuống đường hay trạm biến thế.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo dây Nicrom có giấy, bóng đèn sợi đốt, đèn LED, bình CuSO₄, chuông điện vào bàn thí nghiệm rồi đóng công tắc để thấy tác dụng nhiệt, phát sáng, hoá học, từ diễn ra; chạm LED để đảo hai đầu thì đèn tắt.
Kéo thiết bị vào bàn thí nghiệm, rồi chạm công tắc.
Kéo thiết bị vào bàn thí nghiệm (hoặc chạm để lắp). Nguồn đổi theo thí nghiệm SGK.
Tác dụng đã tìm ra: 0/5
Bàn thí nghiệm trống
Kéo một thiết bị vào giữa mạch rồi đóng công tắc. Thử đủ để tìm ra các tác dụng của dòng điện.
Đồng bám và dây đỏ lên nhanh hơn thật cho dễ xem (thật mất vài phút). Chấm vàng chạy trên dây là mô hình đơn giản hoá cho "có dòng điện".
1 ⚡ Các tác dụng của dòng điện
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn đã cho dòng điện chạy qua cuộn dây để thành nam châm điện (tác dụng từ); chủ điểm trước bạn lắp mạch kín với pin, đèn, công tắc và gặp chuông điện.
- ✦Lớp 8 thêm bốn tác dụng mà SGK gọi tên: nhiệt, phát sáng, hoá học, sinh lí, mỗi tác dụng đều có thí nghiệm nhìn thấy được.
Mỗi tác dụng: thấy gì, dùng vào đâu
| Tác dụng | Thấy gì | Ứng dụng |
|---|---|---|
| Nhiệt | Vật dẫn nóng lên (mảnh giấy đặt trên dây Nicrom nóng lên) | Bàn là, bếp điện, ấm siêu tốc |
| Phát sáng | Đèn điện sáng lên | Đèn LED, đèn sợi đốt, đèn huỳnh quang |
| Hoá học | Kim loại tách khỏi dung dịch muối, bám lên cực âm | Mạ điện |
| Sinh lí | Cơ co giật, tim ngừng đập, ngạt thở, thần kinh tê liệt | Sốc điện cấp cứu, chữa một số bệnh |
| Từ | Hút các vật bằng sắt (nam châm điện) | Chuông điện, rơle |
Dạng bài
Nhận ra tác dụng từ hiện tượng quan sát
- 1 Ghi lại hiện tượng thấy được: nóng lên, sáng, có chất bám vào điện cực, cơ co giật hay hút sắt.
- 2 Ghép hiện tượng với tác dụng ở bảng.
- 3 Hỏi lại: hiện tượng đó chỉ xảy ra khi có dòng điện chạy qua đúng không?
- 4 Kiểm tra: ngắt công tắc, hiện tượng phải mất đi (hoặc không tiếp tục) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy bóng đèn sợi đốt nóng rực nên kết luận nó chỉ dùng tác dụng nhiệt. Thứ ta cần ở đèn là ánh sáng (tác dụng phát sáng); nhiệt toả ra là phần hao phí.
Hai thỏi than nối với hai cực nguồn 6 V, nhúng vào dung dịch copper(II) sulfate (CuSO₄). Sau vài phút, thỏi nối cực âm phủ một lớp kim loại màu đỏ nâu, xác định là đồng. Đó là tác dụng nào?
Hướng dẫn giải
2 🔬 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Ba thí nghiệm của SGK
| Thí nghiệm | Lắp gì | Kết quả cần thấy |
|---|---|---|
| Tác dụng nhiệt | Nguồn 9 V, công tắc, sợi dây Nicrom AB, vài mảnh giấy đặt lên dây | Đóng công tắc: dây nóng lên, giấy trên dây nóng lên |
| Tác dụng phát sáng | Nguồn 3 V, đèn LED, điện trở bảo vệ, công tắc | LED sáng; đảo hai đầu dây của LED thì không sáng |
| Tác dụng hoá học | Nguồn 6 V, bóng đèn, công tắc, bình CuSO₄, hai thỏi than | Đèn sáng; sau vài phút thỏi nối cực âm có lớp đồng bám vào |
Dạng bài
Làm thí nghiệm đèn LED và đọc kết quả
- 1 Lắp mạch: nguồn 3 V, điện trở bảo vệ, đèn LED, công tắc; cực dương của LED nối về phía cực dương của nguồn.
- 2 Đóng công tắc, quan sát LED.
- 3 Ngắt công tắc, đảo hai đầu dây của LED rồi đóng lại, quan sát.
- 4 Kiểm tra: LED chỉ sáng ở chiều mắc đúng; chiều ngược lại đèn tắt ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ điện trở bảo vệ "cho đèn sáng mạnh hơn". SGK đặt điện trở để LED không bị hỏng; thiếu nó đèn có thể bị cháy.
Lắp LED vào mạch 3 V có điện trở bảo vệ, đóng công tắc mà LED không sáng, các dây nối đều chắc. Nên làm gì?
Hướng dẫn giải
Lỗi hay gặp và an toàn
- ✦Mắc LED ngược chiều thì đèn không sáng dù mạch kín; đừng vội nghi pin hay dây.
- ✦Thí nghiệm có dung dịch CuSO₄ dùng hoá chất: xem thầy cô làm hoặc xem mô phỏng, không tự làm ở nhà.
- ✦Chỉ dùng pin, nguồn nhỏ hơn 40 V. Tuyệt đối không thử với ổ điện hay điện lưới trong nhà.
3 🥈 Đèn LED và mạ điện
Cần nhớ
- ✦Đèn LED là một điốt phát quang. Dùng LED chiếu sáng tiết kiệm điện hơn đèn sợi đốt vì nhiệt toả ra không đáng kể, lại có tuổi thọ rất lớn (có thể đến 100 000 giờ).
- ✦LED còn dùng trong y học, ví dụ ánh sáng thích hợp có tác dụng làm trẻ hoá da, hỗ trợ trị mụn, trị bệnh vàng da ở trẻ sơ sinh.
- ✦Mạ điện: vật cần mạ nối với cực âm, kim loại dùng để mạ nối với cực dương, nhúng cả hai vào dung dịch muối thích hợp.
Dạng bài
Lắp mạch mạ điện
- 1 Chọn kim loại mạ (ví dụ nickel) và dung dịch muối của kim loại đó.
- 2 Nối vật cần mạ với cực âm, tấm kim loại mạ với cực dương của nguồn.
- 3 Nhúng cả hai vào dung dịch, đóng mạch rồi chờ một lúc cho dòng điện chạy qua.
- 4 Kiểm tra: lớp kim loại phải bám lên vật nối cực âm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nối vật cần mạ với cực dương vì nghĩ "dương là nhận". Kim loại bám vào cực âm; nối ngược thì vật không được mạ.
Muốn mạ nickel cho vỏ kim loại của một chiếc đèn pin, nối vỏ đèn với cực nào của nguồn và dùng dung dịch gì?
Hướng dẫn giải
4 ⚠️ An toàn điện và tác dụng sinh lí
Cần nhớ
- ✦Dòng điện qua cơ thể làm cơ co giật, tim có thể ngừng đập, ngạt thở, thần kinh bị tê liệt. Mạng điện trong nhà là 220 V: tuyệt đối không chạm vào ổ điện, dây điện không bọc kín.
- ✦Không lại gần trạm biến thế, trạm điện có biển "Nguy hiểm chết người"; khi mưa gió không lại gần dây điện rơi xuống mặt đường.
- ✦Trong y học, sốc điện ngoài lồng ngực (rất ngắn, khoảng 0,03 s đến 0,1 s) giúp cấp cứu tim ngừng đập, do nhân viên y tế thực hiện.
Quy tắc an toàn khi dùng điện
| Nên làm | Tuyệt đối không |
|---|---|
| Nhờ người lớn ngắt cầu dao trước khi sửa điện | Chạm vào dây điện hở hay ổ điện |
| Dùng dụng cụ có cán cách điện | Cắm, rút phích điện bằng tay ướt |
| Cắm vừa đủ thiết bị vào một ổ | Cắm quá nhiều thiết bị vào một ổ |
| Để dây điện xa nơi có nước | Thả diều gần đường dây điện |
Dạng bài
Xử lí tình huống nguy hiểm về điện
- 1 Nhận ra nguồn nguy hiểm: dây điện hở, dây điện đứt rơi, ổ điện ẩm ướt.
- 2 Giữ khoảng cách, không chạm, không đứng gần chỗ ướt quanh đó và nhắc người khác.
- 3 Báo ngay người lớn hoặc nhân viên điện lực; không tự xử lí.
- 4 Kiểm tra: không ai (kể cả bạn) bước vào vùng quanh nguồn nguy hiểm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng cành cây hay cây gậy gạt sợi dây ra "cho đỡ cản đường". Vật ẩm có thể dẫn điện; chỉ người có chuyên môn mới được xử lí dây điện.
Sau cơn mưa gió, bạn thấy một sợi dây điện đứt rơi xuống mặt đường đang ngập nước.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Các tác dụng
- 1Nhận biết
Bàn là nóng lên khi cắm điện là nhờ tác dụng nào của dòng điện?
- 2Thông hiểu
Mạ điện dựa trên tác dụng nào của dòng điện?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Dòng điện chạy qua vật dẫn có thể làm vật nóng lên.
b)Chuông điện hoạt động nhờ nam châm điện, tức tác dụng từ của dòng điện.
c)Tác dụng sinh lí của dòng điện chỉ có hại, không bao giờ có ích.
- 4Thông hiểu Trong thí nghiệm với dung dịch CuSO₄, lớp kim loại đồng bám lên thỏi than nối với cực của nguồn.
- 5Vận dụng
Bóng đèn sợi đốt vừa sáng vừa nóng, đèn LED sáng mà gần như không nóng. Kết luận hợp lí là:
Thực hành
- 1Nhận biết
Muốn đèn LED sáng, cực dương của đèn phải được nối về phía:
- 2Thông hiểu
Đảo hai đầu dây của đèn LED rồi đóng công tắc, đèn không sáng. Vì sao?
- 3Thông hiểu
Sau vài phút thí nghiệm CuSO₄, nhấc thỏi than nối cực âm ra khỏi dung dịch thì thấy:
- 4Thông hiểu
Điện trở mắc trong mạch thí nghiệm đèn LED có tác dụng gì (theo SGK)?
- 5Vận dụng
Mạch LED gồm nguồn 3 V, điện trở bảo vệ, LED, công tắc; dây chắc, công tắc đóng nhưng LED tối. Việc hợp lí nhất để thử trước là:
Đèn LED và mạ điện
- 1Nhận biết
Đèn LED là loại đèn nào?
- 2Thông hiểu
Vì sao dùng đèn LED chiếu sáng tiết kiệm điện hơn đèn sợi đốt?
- 3Thông hiểu
Khi mạ điện, vật cần mạ được nối với:
- 4Vận dụng
Muốn mạ bạc cho một chiếc thìa kim loại, cách mắc đúng là:
- 5Vận dụng
Một lớp học bật đèn nhiều giờ mỗi ngày trong nhiều năm. Lí do hợp lí để chọn đèn LED là:
An toàn điện
- 1Nhận biết
Hiệu điện thế của mạng điện trong gia đình ở nước ta là:
- 2Thông hiểu
Vì sao không được cắm hoặc rút phích điện bằng tay ướt?
- 3Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Thí nghiệm ở lớp chỉ dùng nguồn có hiệu điện thế nhỏ hơn 40 V.
b)Thấy dây điện đứt rơi xuống đường ngập nước thì nên lại gần xem cho rõ.
c)Sốc điện ngoài lồng ngực dùng để cấp cứu tim ngừng đập và do nhân viên y tế thực hiện.
- 4Thông hiểu
Việc nào sau đây là an toàn?
- 5Vận dụng
Bạn cắm bàn là, ấm điện và máy sấy cùng một ổ nối dài; dây nóng lên và có mùi khét. Việc nên làm đầu tiên là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi: gọi tên tác dụng của dòng điện từ một ví dụ (bàn là, đèn LED, mạ điện, điện giật) và nêu ứng dụng.
- •Câu về LED (chiều mắc, vì sao tiết kiệm điện) và câu an toàn điện trong tình huống đời sống.
- •Là nền cho phần điện từ, năng lượng điện của KHTN 9 và cho phần dòng điện ở Vật lí THPT; thí nghiệm mạ điện còn gặp lại ở Hoá học (điện phân).
21. Cường độ dòng điện và hiệu điện thế