Sinh quyển. Cân bằng tự nhiên
Nêu được sinh quyển và các khu sinh học chủ yếu, giải thích được cân bằng tự nhiên và khống chế sinh học, rồi chỉ ra nguyên nhân mất cân bằng cùng cách duy trì nó.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 45, Bài 46
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sinh quyển là toàn bộ sinh vật sống trên Trái Đất cùng các nhân tố vô sinh của môi trường: một hệ sinh thái khổng lồ gồm lớp đất (thạch quyển), không khí (khí quyển), nước (thuỷ quyển).
- 2Khu sinh học là hệ sinh thái đặc trưng cho một vùng địa lí: trên cạn, nước ngọt và biển. Trên cạn, khu sinh học do khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm) quyết định.
- 3Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định tự nhiên, quần thể có số lượng ổn định, phù hợp với nguồn sống của môi trường.
- 4Khống chế sinh học: số lượng cá thể quần thể này bị quần thể kia khống chế và ngược lại (thỏ tuyết và linh miêu).
- 5Mất cân bằng chủ yếu do con người (phá rừng, săn bắt, khai thác quá mức, chất thải); khả năng tự điều chỉnh có hạn.
- 6⚠️ Cân bằng tự nhiên là trạng thái động: số lượng vẫn lên xuống quanh mức cân bằng, không phải đứng yên.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo số thỏ, số linh miêu lúc đầu hoặc kéo cái rìu chặt bớt rừng để xem đồ thị 40 năm dao động quanh mức cân bằng, tụt xuống hay mất cân bằng.
Kéo 🐇, 🐆 hoặc 🪓, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.
1 🌍 Sinh quyển và khu sinh học trên cạn
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn đã biết sinh vật đa dạng, sống ở nhiều môi trường, và cần nước, ánh sáng, không khí; ở lớp 8 bạn vừa học hệ sinh thái.
- ✦Lớp 8 thêm: gộp mọi hệ sinh thái thành sinh quyển, chia thành các khu sinh học theo khí hậu và xét vì sao số lượng loài tự cân bằng.
Ba lớp của sinh quyển (SGK)
| Thành phần | Thuộc | Ví dụ sinh vật |
|---|---|---|
| Lớp đất | Thạch quyển | Rễ cây, sinh vật sống trong đất |
| Lớp không khí | Khí quyển | Chim, côn trùng bay |
| Lớp nước đại dương | Thuỷ quyển | Cá, tảo |
Dạng bài
Xác định khu sinh học trên cạn
- 1 Xem vùng đó nóng hay lạnh (nhiệt độ giảm dần từ vùng nhiệt đới đến vùng cực).
- 2 Xem vùng đó ẩm hay khô (độ ẩm giảm dần theo hướng từ ẩm sang khô).
- 3 Đối chiếu Hình 45.2: nóng ẩm ⇒ rừng mưa nhiệt đới; nóng khô ⇒ savan, sa mạc; lạnh nhiều ⇒ đồng rêu hàn đới.
- 4 Kiểm tra: sinh vật đặc trưng của khu đó phải thích nghi với chính nhiệt độ và độ ẩm vừa xét ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng khu sinh học chỉ do loài sinh vật quyết định. Trên cạn, đặc tính khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm) mới là yếu tố xác định.
Một vùng rất nóng, mưa rất ít, cây thấp có gai mọng nước (như xương rồng). Đó là khu sinh học nào?
Hướng dẫn giải
Đi từ vùng cực đến vùng nhiệt đới (Hình 45.2)
- ✦Đồng rêu hàn đới → rừng lá kim phương bắc → rừng ôn đới và đồng cỏ ôn đới → rừng mưa nhiệt đới, savan, sa mạc.
- ✦Nhiệt độ tăng dần khi đi từ vùng cực xuống vùng nhiệt đới.
2 🌊 Khu sinh học nước ngọt và biển
Khu sinh học dưới nước
| Khu sinh học | Chia thành | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nước ngọt | Nước đứng và nước chảy | Ao, hồ, đầm / sông, suối |
| Biển (theo chiều thẳng đứng) | Tầng mặt, tầng giữa, tầng đáy | Sinh vật nổi, sinh vật tự bơi, sinh vật đáy |
| Biển (theo chiều ngang) | Vùng ven bờ và vùng khơi | Ven bờ thường phong phú hơn vùng khơi |
Dạng bài
Xếp sinh vật vào đúng khu vực của biển
- 1 Xem sinh vật sống ở tầng nào: tầng nước mặt, giữa hay đáy.
- 2 Tầng mặt: nhiều sinh vật nổi; tầng giữa: nhiều sinh vật tự bơi; tầng dưới cùng: nhiều sinh vật đáy.
- 3 Xem theo chiều ngang: gần bờ ⇒ ven bờ (thành phần phong phú), xa bờ ⇒ vùng khơi.
- 4 Kiểm tra: sinh vật đáy thường là động vật bám hoặc bò dưới đáy, không bơi lên mặt ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ biển ít sinh vật vì nước sâu. SGK nói sinh vật biển phân tầng rõ rệt theo chiều sâu và khác nhau theo chiều ngang.
Bạch tuộc bò trên đáy gần bờ đá và rong biển bám bờ. Chúng thuộc khu sinh học nào, ở đâu theo chiều sâu và chiều ngang?
Hướng dẫn giải
Đa dạng sinh vật (SGK)
- ✦Đa dạng là đặc trưng của sinh quyển. Ước tính có khoảng 3 triệu đến 12 triệu loài đang tồn tại; đã định tên khoảng 1,5 triệu loài động vật và 0,4 đến 0,5 triệu loài thực vật.
- ✦Chưa có số liệu chính xác, nhiều nhóm (vi sinh vật, côn trùng…) còn biết rất ít.
3 ⚖️ Cân bằng tự nhiên và khống chế sinh học
Cân bằng tự nhiên ở ba mức
| Mức | Biểu hiện | Ví dụ |
|---|---|---|
| Quần thể | Tự điều chỉnh số lượng, ổn định, phù hợp nguồn sống | Số cá thể tăng quá cao thì giảm xuống |
| Quần xã | Khống chế sinh học giữa các quần thể | Thỏ tuyết và linh miêu |
| Hệ sinh thái | Phân bố quần thể phù hợp điều kiện sống, quan hệ dinh dưỡng, thay đổi theo mùa và ngày đêm | Phân tầng thực vật rừng mưa nhiệt đới |
Dạng bài
Giải thích đường số lượng con mồi và vật ăn thịt
- 1 Con mồi tăng ⇒ vật ăn thịt có nhiều thức ăn nên tăng theo (đến sau một thời gian).
- 2 Vật ăn thịt đông ⇒ ăn nhiều con mồi nên con mồi giảm.
- 3 Con mồi giảm ⇒ vật ăn thịt thiếu thức ăn nên cũng giảm; con mồi lại có cơ hội tăng.
- 4 Kiểm tra: hai đường lên xuống lệch nhau và cả hai dao động quanh một mức chứ không tăng mãi ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ cân bằng tự nhiên là số lượng đứng yên. Số lượng vẫn lên xuống, chỉ là luôn quay về quanh mức ổn định.
Theo Hình 46.2, số thỏ tuyết tăng mạnh. Nêu diễn biến tiếp theo của thỏ tuyết và linh miêu.
Hướng dẫn giải
Ứng dụng khống chế sinh học
- ✦Trong nông nghiệp, dùng thiên địch (sinh vật ăn sâu hại) để phòng trừ sinh vật gây hại thay cho thuốc hoá học.
- ✦Cân bằng trong hệ sinh thái còn thể hiện ở sự thay đổi theo chu kì mùa và chu kì ngày đêm.
4 🌱 Nguyên nhân mất cân bằng và cách duy trì
Mất cân bằng và cách xử lí
| Nguyên nhân | Hậu quả | Biện pháp |
|---|---|---|
| Phá rừng | Mất nơi sống, hệ sinh thái suy thoái | Ngăn nạn phá rừng, khai thác hợp lí |
| Săn bắt động vật hoang dã | Mất mắt xích, loài có nguy cơ tuyệt chủng | Hạn chế, bảo vệ loài |
| Chất thải sinh hoạt, công nghiệp | Ô nhiễm môi trường | Hạn chế ô nhiễm |
| Thảm hoạ thiên nhiên (động đất, núi lửa…) | Quần xã bị phá vỡ | Thích ứng, khôi phục |
Dạng bài
Nhận ra nguyên nhân và đề xuất việc làm
- 1 Xác định tác động vào quần xã: giảm nơi sống, giảm số lượng loài, hay thêm loài lạ?
- 2 Hỏi tác động đó có hạn hay quá mạnh: quá mạnh thì quần thể không phục hồi được.
- 3 Chọn biện pháp chạm đúng nguyên nhân: hạn chế ô nhiễm, điều tiết thành phần, thích ứng với biến đổi khí hậu, khai thác hợp lí.
- 4 Kiểm tra: biện pháp phải giữ được các mắt xích của chuỗi, lưới thức ăn ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng quần xã luôn tự phục hồi dù bị tác động mạnh đến đâu. Khả năng tự điều chỉnh có hạn; quá mạnh thì hệ sinh thái suy thoái.
Một hồ có nhiều cá bản địa. Người ta thả một loài cá lạ từ nước ngoài, loài này sinh sôi rất nhanh, ăn cá bản địa, số cá bản địa giảm mạnh. Giải thích và đề xuất.
Hướng dẫn giải
Loài ngoại lai
- ✦Loài ngoại lai là loài xuất hiện và phát triển ở khu vực vốn không phải khu sống tự nhiên của chúng, đe doạ nghiêm trọng hệ sinh thái bản địa và đa dạng sinh học (theo Luật Đa dạng sinh học, nêu trong SGK).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Sinh quyển và khu sinh học trên cạn
- 1Nhận biết
Theo SGK, sinh quyển là:
- 2Thông hiểu
Sinh quyển gồm lớp đất, lớp không khí và lớp nước đại dương, lần lượt thuộc:
- 3Thông hiểu
Khu sinh học trên cạn chủ yếu do yếu tố nào quyết định?
- 4Thông hiểu
Sắp xếp các khu sinh học trên cạn từ vùng cực đến vùng nhiệt đới:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Vận dụng
Một vùng quanh năm nóng và ẩm, mưa nhiều, có rừng nhiều tầng cây. Khu sinh học và lí do hợp lí nhất là:
Nước ngọt và biển
- 1Nhận biết
Theo SGK, các khu sinh học trên Trái Đất chia thành:
- 2Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Ao, hồ, đầm thuộc khu vực nước đứng.
b)Sông, suối thuộc khu vực nước đứng.
c)Vùng ven bờ thường có thành phần sinh vật phong phú hơn vùng khơi.
- 3Thông hiểu
Sinh vật nổi sống chủ yếu ở:
- 4Vận dụng
Một con cua bò trên đáy biển gần bờ. Nó thuộc nhóm nào và ở đâu?
Cân bằng tự nhiên
- 1Nhận biết
Cân bằng tự nhiên là:
- 2Thông hiểu
Khi số cá thể của quần thể tăng quá cao, quần thể sẽ:
- 3Thông hiểu
Khống chế sinh học là hiện tượng:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai về Hình 46.2 (thỏ tuyết và linh miêu)?
a)Số thỏ tăng thì linh miêu có nhiều thức ăn nên số linh miêu cũng tăng theo.
b)Cân bằng tự nhiên nghĩa là số thỏ không đổi qua các năm.
c)Linh miêu đông lên thì thỏ bị ăn nhiều hơn nên số thỏ giảm.
- 5Vận dụng
Nông dân thả bọ rùa ăn rệp thay vì phun thuốc hoá học. Việc làm này ứng dụng:
- 6Vận dụng
Một vùng bẫy hết chim ăn sâu để “bảo vệ vườn”, sau đó sâu hại tăng vọt. Giải thích hợp lí nhất:
Nguyên nhân và biện pháp
- 1Nhận biết
Nguyên nhân chủ yếu gây mất cân bằng tự nhiên là:
- 2Thông hiểu
Loài ngoại lai là loài:
- 3Thông hiểu
Biện pháp nào giúp bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên?
- 4Vận dụng
Một hồ bị xả nước thải và thả cá lạ cùng lúc, cá bản địa giảm hẳn dù trời mưa thuận. Kết luận hợp lí nhất:
- 5Vận dụng
Động đất làm sạt lở một khu rừng nhỏ, còn phá rừng bừa bãi làm mất cả sườn đồi. Điểm khác biệt đáng lưu ý nhất để chọn biện pháp là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi khái niệm sinh quyển, khu sinh học, cân bằng tự nhiên (trạng thái động), khống chế sinh học qua ví dụ thỏ tuyết và linh miêu hoặc thiên địch.
- •Câu vận dụng thường cho một tình huống (diệt một loài, thả loài lạ, phá rừng) rồi hỏi hậu quả hoặc cách xử lí, hay đọc đồ thị dao động số lượng.
- •Là nền cho phần bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học ở KHTN 9 và sinh thái học, quần xã, hệ sinh thái ở Sinh học THPT.
38. Bảo vệ môi trường