Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 26 · 🧬 Sinh học

Dinh dưỡng và tiêu hoá ở người

Phân biệt được chất dinh dưỡng với dinh dưỡng, mô tả được thức ăn biến đổi ra sao ở từng cơ quan tiêu hoá và lập được khẩu phần ăn cân đối, an toàn.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 32

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Chất dinh dưỡng có trong thức ăn: carbohydrate, protein, chất béo (lipid), vitamin, chất khoáng. Dinh dưỡng là quá trình thu nhận, biến đổi, sử dụng chất dinh dưỡng.
  • 2Hệ tiêu hoá gồm ống tiêu hoá (miệng, hầu, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già, hậu môn) và các tuyến tiêu hoá (nước bọt, tuỵ, gan, mật…).
  • 3Tiêu hoá có cơ học (nhai, nghiền, đảo trộn, co bóp) và hoá học (enzyme: amylase ở miệng, pepsin ở dạ dày, enzyme dịch tuỵ và dịch ruột ở ruột non).
  • 4Ruột non là nơi tiêu hoá và hấp thụ chủ yếu (mạng mao mạch máu, bạch huyết dày đặc, lông ruột); ruột già hấp thụ lại nước, tạo phân.
  • 5Khẩu phần ăn phải đủ lượng, cân đối thành phần, đủ năng lượng, hợp nhu cầu theo tuổi; thực phẩm phải an toàn vệ sinh.
  • 6⚠️ Dạ dày không phải nơi hấp thụ chính. Phần lớn chất dinh dưỡng được hấp thụ qua thành ruột non.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo 8 thẻ biến đổi (nghiền, co bóp, amylase, pepsin, dịch tuỵ, hấp thụ, hút lại nước…) vào đúng cơ quan tiêu hoá, đủ thẻ thì xem miếng cơm đi qua ống tiêu hoá và bị biến đổi từng chặng.

gantuỵMiệng0/2 thẻThực quản0/1 thẻDạ dày0/2 thẻRuột non0/2 thẻRuột già0/1 thẻ

Kéo thẻ vào đúng cơ quan, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.

Thẻ biến đổi · kéo vào cơ quan (8 còn lại)

1 🥗 Chất dinh dưỡng, dinh dưỡng và nhu cầu theo tuổi

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 7 bạn đã học hô hấp tế bào: tế bào cần glucose và oxygen để lấy năng lượng; lớp 6 và tiểu học bạn biết thức ăn đưa chất dinh dưỡng vào cơ thể.
  • ✦Lớp 8 thêm: gọi tên năm nhóm chất dinh dưỡng, hiểu thức ăn lớn không hấp thụ ngay được nên phải tiêu hoá, và lập được khẩu phần ăn hợp lí.

Năm nhóm chất dinh dưỡng

NhómCó nhiều trongVai trò chính
CarbohydrateGạo, ngô, bánh mì, khoaiCung cấp năng lượng, là nguyên liệu cho hô hấp tế bào
ProteinThịt, cá, trứng, sữa, đậu tươngNguyên liệu xây dựng cơ thể và cung cấp năng lượng
Chất béo (lipid)Bơ, thịt mỡ, dầu ănCung cấp năng lượng, nguyên liệu cấu tạo tế bào
VitaminRau, quả, trứng, sữaCần với lượng nhỏ cho các hoạt động sống
Chất khoángSữa, đậu, rau xanh, cáCấu tạo xương và nhiều hoạt động của cơ thể (calcium, sắt…)

Dạng bài

Chọn nhóm chất dinh dưỡng cho một nhu cầu

  1. 1 Xác định nhu cầu: cần năng lượng, cần xây dựng cơ thể, hay cần chất điều hoà (vitamin, khoáng).
  2. 2 Chọn nhóm chất tương ứng ở bảng trên.
  3. 3 Tra nhu cầu theo tuổi, giới tính, mức hoạt động trong bảng nhu cầu khuyến nghị (Bảng 32.1).
  4. 4 Kiểm tra: bữa ăn đã có đủ các nhóm chất, không chỉ một nhóm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ “ăn thật nhiều mới tốt”. Khẩu phần cần vừa đủ và cân đối; người lao động nặng hoặc mới ốm dậy mới cần nhiều hơn.

⚽
Làm mẫu

Theo Bảng 32.1, nam 12–14 tuổi cần 2 500 kcal/ngày, nam 30–49 tuổi cần 2 350 kcal/ngày. Vì sao thiếu niên cần nhiều năng lượng hơn người lớn hơn mình?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Ngoài ra

  • ✦Nước và chất xơ (rau, quả) cũng cần cho cơ thể: nước giúp các phản ứng và vận chuyển; chất xơ hỗ trợ ruột hoạt động đều dù không cho năng lượng.
  • ✦Khẩu phần là lượng thức ăn cung cấp cho cơ thể trong một ngày.

2 🍚 Thức ăn biến đổi thế nào trong ống tiêu hoá

Mỗi cơ quan làm gì (SGK)

Cơ quanCơ họcHoá học
MiệngRăng nhai, nghiền; lưỡi đảo trộnEnzyme amylase của nước bọt biến một phần tinh bột chín thành đường maltose
Dạ dàyCo bóp nhào trộn, thấm đều dịch vịDịch vị: hydrochloric acid, pepsin (biến một phần protein), lipase
Ruột nonCo bóp, trộn thức ăn với dịchDịch tuỵ, dịch ruột (enzyme) và dịch mật: biến chất dinh dưỡng thành chất đơn giản hấp thụ được
Ruột giàNhu động đẩy chất bãHấp thụ lại nước; vi khuẩn phân huỷ phần còn lại, tạo phân

Dạng bài

Lần theo đường đi của một chất

  1. 1 Xác định chất ban đầu: tinh bột, protein hay lipid.
  2. 2 Tìm cơ quan có enzyme hay dịch tiêu hoá tác dụng lên chất đó.
  3. 3 Ghi sản phẩm (ví dụ tinh bột chín → maltose) và nơi hấp thụ (ruột non).
  4. 4 Kiểm tra: phần lớn sự tiêu hoá và gần hết sự hấp thụ xảy ra ở ruột non ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nói “dạ dày hấp thụ chính” hoặc “enzyme nước bọt tiêu hoá hết tinh bột”. Amylase chỉ biến đổi một phần tinh bột ở miệng; hấp thụ chủ yếu ở ruột non.

🍞
Làm mẫu

Nhai kĩ miếng cơm lâu một lúc thấy hơi ngọt. Giải thích. Phần cơm này tiếp tục được tiêu hoá tiếp ở đâu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!
🔪 Biến đổi cơ học

Làm thức ăn nhỏ ra, nhào trộn với dịch: nhai, đảo, co bóp. Không tạo chất mới.

🧪 Biến đổi hoá học

Nhờ enzyme cắt chất lớn thành chất đơn giản. Có chất mới tạo ra (ví dụ maltose).

Vì sao ruột non hấp thụ là chính

  • ✦Ruột non có mạng mao mạch máu và mạch bạch huyết dày đặc; chất dinh dưỡng đi qua thành lông ruột vào mạch máu và bạch huyết.
  • ✦Ruột già chỉ hấp thụ thêm một số chất dinh dưỡng, chủ yếu nước, làm chất bã đặc lại rồi thải ra ngoài qua hậu môn.

3 🍽️ Lập khẩu phần: tính khối lượng ăn được

Vài thực phẩm trong Bảng 32.3 (tính trên 100 g)

Thực phẩmTỉ lệ thải bỏProtein (g)Năng lượng (kcal)
Gạo tẻ1,0%7,9344
Cá chép40%16,096
Trứng gà14%14,8166
Sữa bò tươi0%3,974

Dạng bài

Tính giá trị dinh dưỡng của một thực phẩm (SGK)

  1. 1 Lấy X là khối lượng mua; tra tỉ lệ thải bỏ; tính Y = X × tỉ lệ thải bỏ.
  2. 2 Khối lượng ăn được Z = X − Y.
  3. 3 Giá trị dinh dưỡng = số liệu trên 100 g × Z : 100.
  4. 4 Kiểm tra: Z luôn nhỏ hơn hoặc bằng X, và cộng các thực phẩm rồi đối chiếu Bảng 32.1 ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Tính theo khối lượng mua (X) thay vì khối lượng ăn được (Z): sẽ ra 80 g protein, thừa hẳn phần xương và vảy.

🐟
Làm mẫu

Mua 500 g cá chép (thải bỏ 40%). Phần ăn được có bao nhiêu gam protein và bao nhiêu kcal? (Cá chép: protein 16,0 g, năng lượng 96 kcal trên 100 g.)

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nguyên tắc lập khẩu phần (SGK)

  • ✦Bảo đảm đủ lượng thức ăn phù hợp nhu cầu của cơ thể.
  • ✦Cân đối các chất dinh dưỡng và cung cấp đủ năng lượng. Nhu cầu thay đổi theo tuổi, giới tính, mức hoạt động; người mới ốm dậy cần nhiều chất hơn để hồi phục.

4 🛡️ Bệnh tiêu hoá và an toàn vệ sinh thực phẩm

Hai bệnh SGK nêu

Sâu răngViêm loét dạ dày, tá tràng
Là gìMô cứng của răng bị tổn thương, tạo lỗ nhỏ lan sâu, rộng dầnLớp niêm mạc dạ dày hoặc tá tràng bị viêm, loét, bào mòn
Nguyên nhânVi khuẩn gây raChủ yếu vi khuẩn Helicobacter pylori; thêm rượu bia, ăn uống thất thường
PhòngVệ sinh răng miệng đúng cáchĂn uống điều độ, nghỉ ngơi, giữ tinh thần thoải mái

Dạng bài

Chọn cách ăn uống an toàn

  1. 1 Chọn thực phẩm nguồn gốc rõ ràng, còn hạn sử dụng, không ôi thiu, mốc.
  2. 2 Thực phẩm tươi, dễ hỏng phải bảo quản lạnh; thịt, cá phải nấu chín.
  3. 3 Rau quả ăn sống phải rửa, sơ chế kĩ, không để lẫn đồ sống với đồ chín.
  4. 4 Kiểm tra: thực phẩm sau chế biến có che đậy cẩn thận ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng thực phẩm “nhìn bình thường là an toàn”. Thực phẩm vẫn có thể nhiễm vi khuẩn hoặc độc tố (ví dụ mầm khoai tây chứa solanine); phải xem nguồn gốc, hạn dùng, cách chế biến.

🍖
Làm mẫu

Cắt thịt sống rồi dùng luôn thớt, dao đó để thái rau sống ăn ngay. Sai ở đâu, nên làm thế nào?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Lưu ý về sức khoẻ

  • ✦Khi đau bụng kéo dài, nôn, tiêu chảy hay nghi ngộ độc thực phẩm, bạn báo người lớn và đi khám; không tự dùng thuốc.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🥗

Chất dinh dưỡng và nhu cầu

  1. 1
    Nhận biết

    Chất dinh dưỡng là:

  2. 2
    Nhận biết

    Nhóm nào dưới đây KHÔNG thuộc năm nhóm chất dinh dưỡng trong SGK?

  3. 3
    Thông hiểu Lượng thức ăn cung cấp cho cơ thể trong một ngày gọi là ăn.
  4. 4
    Thông hiểu

    Vì sao trẻ em có nhu cầu dinh dưỡng cao hơn người cao tuổi?

  5. 5
    Vận dụng

    Một bạn nam 13 tuổi chơi bóng đá mỗi ngày và hay mệt. Bạn đang ăn mỗi bữa chỉ một bát cơm trắng với ít rau. Nhận xét hợp lí nhất:

🍚

Tiêu hoá ở các cơ quan

  1. 1
    Nhận biết

    Enzyme amylase trong nước bọt biến đổi một phần tinh bột chín thành:

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong dịch vị của dạ dày, enzyme pepsin biến đổi:

  3. 3
    Thông hiểu

    Đoạn đầu của ruột non (tá tràng) nhận các dịch tiêu hoá nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Sự tiêu hoá và hấp thụ chủ yếu diễn ra ở ruột non.

    b)Ruột già chủ yếu hấp thụ lại nước và làm cô đặc chất bã.

    c)Nhai kĩ là biến đổi hoá học vì tạo ra chất mới.

  5. 5
    Vận dụng

    Vì sao ruột non hấp thụ được nhiều chất dinh dưỡng hơn dạ dày?

  6. 6
    Vận dụng

    Một người bị cắt bỏ phần lớn ruột non (do bệnh) thường suy dinh dưỡng dù ăn nhiều. Giải thích hợp lí:

🍽️

Khẩu phần ăn

  1. 1
    Thông hiểu Mua 400 g thực phẩm có tỉ lệ thải bỏ 25%. Khối lượng thải bỏ Y = g, khối lượng ăn được Z = 300 g.
  2. 2
    Thông hiểu

    Mua 500 g cá chép (thải bỏ 40%). Khối lượng ăn được Z là:

  3. 3
    Vận dụng

    Gạo tẻ có 344 kcal trên 100 g. Phần gạo ăn được trong một ngày là Z = 200 g thì cung cấp bao nhiêu kcal?

  4. 4
    Vận dụng

    Mua 500 g cá chép (thải bỏ 40%). Lượng protein ăn được (16,0 g trên 100 g) là:

🛡️

Bệnh và an toàn thực phẩm

  1. 1
    Nhận biết

    Nguyên nhân chính gây viêm loét dạ dày – tá tràng là:

  2. 2
    Thông hiểu

    Cách phòng sâu răng đúng nhất:

  3. 3
    Thông hiểu

    Thực phẩm nào dễ hỏng cần bảo quản lạnh và nấu chín kĩ?

  4. 4
    Vận dụng

    Gia đình mua một hộp sữa đóng hộp đã quá hạn sử dụng vài ngày nhưng nhìn bên ngoài vẫn bình thường. Nên làm gì?

  5. 5
    Vận dụng

    Sau bữa tiệc, nhiều người đau bụng, tiêu chảy, nôn. Hành động đúng nhất của người lớn là:

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi tên enzyme và nơi chúng tác dụng, vai trò ruột non (tiêu hoá + hấp thụ), phân biệt biến đổi cơ học với hoá học.
  • •Câu vận dụng thường là tình huống đời sống: lập khẩu phần (tính khối lượng ăn được Z = X − Y rồi nhân số liệu trên 100 g), chọn thực phẩm an toàn, phòng sâu răng và viêm loét dạ dày.
  • •Là nền cho chủ điểm máu và hệ tuần hoàn, hệ bài tiết ở KHTN 8 và bài dinh dưỡng, tiêu hoá ở Sinh học THPT.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
27. Máu và hệ tuần hoàn