Dinh dưỡng và tiêu hoá ở người
Phân biệt được chất dinh dưỡng với dinh dưỡng, mô tả được thức ăn biến đổi ra sao ở từng cơ quan tiêu hoá và lập được khẩu phần ăn cân đối, an toàn.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 32
⚡ Nhớ nhanh
- 1Chất dinh dưỡng có trong thức ăn: carbohydrate, protein, chất béo (lipid), vitamin, chất khoáng. Dinh dưỡng là quá trình thu nhận, biến đổi, sử dụng chất dinh dưỡng.
- 2Hệ tiêu hoá gồm ống tiêu hoá (miệng, hầu, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già, hậu môn) và các tuyến tiêu hoá (nước bọt, tuỵ, gan, mật…).
- 3Tiêu hoá có cơ học (nhai, nghiền, đảo trộn, co bóp) và hoá học (enzyme: amylase ở miệng, pepsin ở dạ dày, enzyme dịch tuỵ và dịch ruột ở ruột non).
- 4Ruột non là nơi tiêu hoá và hấp thụ chủ yếu (mạng mao mạch máu, bạch huyết dày đặc, lông ruột); ruột già hấp thụ lại nước, tạo phân.
- 5Khẩu phần ăn phải đủ lượng, cân đối thành phần, đủ năng lượng, hợp nhu cầu theo tuổi; thực phẩm phải an toàn vệ sinh.
- 6⚠️ Dạ dày không phải nơi hấp thụ chính. Phần lớn chất dinh dưỡng được hấp thụ qua thành ruột non.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo 8 thẻ biến đổi (nghiền, co bóp, amylase, pepsin, dịch tuỵ, hấp thụ, hút lại nước…) vào đúng cơ quan tiêu hoá, đủ thẻ thì xem miếng cơm đi qua ống tiêu hoá và bị biến đổi từng chặng.
Kéo thẻ vào đúng cơ quan, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.
Thẻ biến đổi · kéo vào cơ quan (8 còn lại)
1 🥗 Chất dinh dưỡng, dinh dưỡng và nhu cầu theo tuổi
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn đã học hô hấp tế bào: tế bào cần glucose và oxygen để lấy năng lượng; lớp 6 và tiểu học bạn biết thức ăn đưa chất dinh dưỡng vào cơ thể.
- ✦Lớp 8 thêm: gọi tên năm nhóm chất dinh dưỡng, hiểu thức ăn lớn không hấp thụ ngay được nên phải tiêu hoá, và lập được khẩu phần ăn hợp lí.
Năm nhóm chất dinh dưỡng
| Nhóm | Có nhiều trong | Vai trò chính |
|---|---|---|
| Carbohydrate | Gạo, ngô, bánh mì, khoai | Cung cấp năng lượng, là nguyên liệu cho hô hấp tế bào |
| Protein | Thịt, cá, trứng, sữa, đậu tương | Nguyên liệu xây dựng cơ thể và cung cấp năng lượng |
| Chất béo (lipid) | Bơ, thịt mỡ, dầu ăn | Cung cấp năng lượng, nguyên liệu cấu tạo tế bào |
| Vitamin | Rau, quả, trứng, sữa | Cần với lượng nhỏ cho các hoạt động sống |
| Chất khoáng | Sữa, đậu, rau xanh, cá | Cấu tạo xương và nhiều hoạt động của cơ thể (calcium, sắt…) |
Dạng bài
Chọn nhóm chất dinh dưỡng cho một nhu cầu
- 1 Xác định nhu cầu: cần năng lượng, cần xây dựng cơ thể, hay cần chất điều hoà (vitamin, khoáng).
- 2 Chọn nhóm chất tương ứng ở bảng trên.
- 3 Tra nhu cầu theo tuổi, giới tính, mức hoạt động trong bảng nhu cầu khuyến nghị (Bảng 32.1).
- 4 Kiểm tra: bữa ăn đã có đủ các nhóm chất, không chỉ một nhóm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ “ăn thật nhiều mới tốt”. Khẩu phần cần vừa đủ và cân đối; người lao động nặng hoặc mới ốm dậy mới cần nhiều hơn.
Theo Bảng 32.1, nam 12–14 tuổi cần 2 500 kcal/ngày, nam 30–49 tuổi cần 2 350 kcal/ngày. Vì sao thiếu niên cần nhiều năng lượng hơn người lớn hơn mình?
Hướng dẫn giải
Ngoài ra
- ✦Nước và chất xơ (rau, quả) cũng cần cho cơ thể: nước giúp các phản ứng và vận chuyển; chất xơ hỗ trợ ruột hoạt động đều dù không cho năng lượng.
- ✦Khẩu phần là lượng thức ăn cung cấp cho cơ thể trong một ngày.
2 🍚 Thức ăn biến đổi thế nào trong ống tiêu hoá
Mỗi cơ quan làm gì (SGK)
| Cơ quan | Cơ học | Hoá học |
|---|---|---|
| Miệng | Răng nhai, nghiền; lưỡi đảo trộn | Enzyme amylase của nước bọt biến một phần tinh bột chín thành đường maltose |
| Dạ dày | Co bóp nhào trộn, thấm đều dịch vị | Dịch vị: hydrochloric acid, pepsin (biến một phần protein), lipase |
| Ruột non | Co bóp, trộn thức ăn với dịch | Dịch tuỵ, dịch ruột (enzyme) và dịch mật: biến chất dinh dưỡng thành chất đơn giản hấp thụ được |
| Ruột già | Nhu động đẩy chất bã | Hấp thụ lại nước; vi khuẩn phân huỷ phần còn lại, tạo phân |
Dạng bài
Lần theo đường đi của một chất
- 1 Xác định chất ban đầu: tinh bột, protein hay lipid.
- 2 Tìm cơ quan có enzyme hay dịch tiêu hoá tác dụng lên chất đó.
- 3 Ghi sản phẩm (ví dụ tinh bột chín → maltose) và nơi hấp thụ (ruột non).
- 4 Kiểm tra: phần lớn sự tiêu hoá và gần hết sự hấp thụ xảy ra ở ruột non ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói “dạ dày hấp thụ chính” hoặc “enzyme nước bọt tiêu hoá hết tinh bột”. Amylase chỉ biến đổi một phần tinh bột ở miệng; hấp thụ chủ yếu ở ruột non.
Nhai kĩ miếng cơm lâu một lúc thấy hơi ngọt. Giải thích. Phần cơm này tiếp tục được tiêu hoá tiếp ở đâu?
Hướng dẫn giải
Làm thức ăn nhỏ ra, nhào trộn với dịch: nhai, đảo, co bóp. Không tạo chất mới.
Nhờ enzyme cắt chất lớn thành chất đơn giản. Có chất mới tạo ra (ví dụ maltose).
Vì sao ruột non hấp thụ là chính
- ✦Ruột non có mạng mao mạch máu và mạch bạch huyết dày đặc; chất dinh dưỡng đi qua thành lông ruột vào mạch máu và bạch huyết.
- ✦Ruột già chỉ hấp thụ thêm một số chất dinh dưỡng, chủ yếu nước, làm chất bã đặc lại rồi thải ra ngoài qua hậu môn.
3 🍽️ Lập khẩu phần: tính khối lượng ăn được
Vài thực phẩm trong Bảng 32.3 (tính trên 100 g)
| Thực phẩm | Tỉ lệ thải bỏ | Protein (g) | Năng lượng (kcal) |
|---|---|---|---|
| Gạo tẻ | 1,0% | 7,9 | 344 |
| Cá chép | 40% | 16,0 | 96 |
| Trứng gà | 14% | 14,8 | 166 |
| Sữa bò tươi | 0% | 3,9 | 74 |
Dạng bài
Tính giá trị dinh dưỡng của một thực phẩm (SGK)
- 1 Lấy X là khối lượng mua; tra tỉ lệ thải bỏ; tính Y = X × tỉ lệ thải bỏ.
- 2 Khối lượng ăn được Z = X − Y.
- 3 Giá trị dinh dưỡng = số liệu trên 100 g × Z : 100.
- 4 Kiểm tra: Z luôn nhỏ hơn hoặc bằng X, và cộng các thực phẩm rồi đối chiếu Bảng 32.1 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tính theo khối lượng mua (X) thay vì khối lượng ăn được (Z): sẽ ra 80 g protein, thừa hẳn phần xương và vảy.
Mua 500 g cá chép (thải bỏ 40%). Phần ăn được có bao nhiêu gam protein và bao nhiêu kcal? (Cá chép: protein 16,0 g, năng lượng 96 kcal trên 100 g.)
Hướng dẫn giải
Nguyên tắc lập khẩu phần (SGK)
- ✦Bảo đảm đủ lượng thức ăn phù hợp nhu cầu của cơ thể.
- ✦Cân đối các chất dinh dưỡng và cung cấp đủ năng lượng. Nhu cầu thay đổi theo tuổi, giới tính, mức hoạt động; người mới ốm dậy cần nhiều chất hơn để hồi phục.
4 🛡️ Bệnh tiêu hoá và an toàn vệ sinh thực phẩm
Hai bệnh SGK nêu
| Sâu răng | Viêm loét dạ dày, tá tràng | |
|---|---|---|
| Là gì | Mô cứng của răng bị tổn thương, tạo lỗ nhỏ lan sâu, rộng dần | Lớp niêm mạc dạ dày hoặc tá tràng bị viêm, loét, bào mòn |
| Nguyên nhân | Vi khuẩn gây ra | Chủ yếu vi khuẩn Helicobacter pylori; thêm rượu bia, ăn uống thất thường |
| Phòng | Vệ sinh răng miệng đúng cách | Ăn uống điều độ, nghỉ ngơi, giữ tinh thần thoải mái |
Dạng bài
Chọn cách ăn uống an toàn
- 1 Chọn thực phẩm nguồn gốc rõ ràng, còn hạn sử dụng, không ôi thiu, mốc.
- 2 Thực phẩm tươi, dễ hỏng phải bảo quản lạnh; thịt, cá phải nấu chín.
- 3 Rau quả ăn sống phải rửa, sơ chế kĩ, không để lẫn đồ sống với đồ chín.
- 4 Kiểm tra: thực phẩm sau chế biến có che đậy cẩn thận ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng thực phẩm “nhìn bình thường là an toàn”. Thực phẩm vẫn có thể nhiễm vi khuẩn hoặc độc tố (ví dụ mầm khoai tây chứa solanine); phải xem nguồn gốc, hạn dùng, cách chế biến.
Cắt thịt sống rồi dùng luôn thớt, dao đó để thái rau sống ăn ngay. Sai ở đâu, nên làm thế nào?
Hướng dẫn giải
Lưu ý về sức khoẻ
- ✦Khi đau bụng kéo dài, nôn, tiêu chảy hay nghi ngộ độc thực phẩm, bạn báo người lớn và đi khám; không tự dùng thuốc.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Chất dinh dưỡng và nhu cầu
- 1Nhận biết
Chất dinh dưỡng là:
- 2Nhận biết
Nhóm nào dưới đây KHÔNG thuộc năm nhóm chất dinh dưỡng trong SGK?
- 3Thông hiểu Lượng thức ăn cung cấp cho cơ thể trong một ngày gọi là ăn.
- 4Thông hiểu
Vì sao trẻ em có nhu cầu dinh dưỡng cao hơn người cao tuổi?
- 5Vận dụng
Một bạn nam 13 tuổi chơi bóng đá mỗi ngày và hay mệt. Bạn đang ăn mỗi bữa chỉ một bát cơm trắng với ít rau. Nhận xét hợp lí nhất:
Tiêu hoá ở các cơ quan
- 1Nhận biết
Enzyme amylase trong nước bọt biến đổi một phần tinh bột chín thành:
- 2Thông hiểu
Trong dịch vị của dạ dày, enzyme pepsin biến đổi:
- 3Thông hiểu
Đoạn đầu của ruột non (tá tràng) nhận các dịch tiêu hoá nào?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Sự tiêu hoá và hấp thụ chủ yếu diễn ra ở ruột non.
b)Ruột già chủ yếu hấp thụ lại nước và làm cô đặc chất bã.
c)Nhai kĩ là biến đổi hoá học vì tạo ra chất mới.
- 5Vận dụng
Vì sao ruột non hấp thụ được nhiều chất dinh dưỡng hơn dạ dày?
- 6Vận dụng
Một người bị cắt bỏ phần lớn ruột non (do bệnh) thường suy dinh dưỡng dù ăn nhiều. Giải thích hợp lí:
Khẩu phần ăn
- 1Thông hiểu Mua 400 g thực phẩm có tỉ lệ thải bỏ 25%. Khối lượng thải bỏ Y = g, khối lượng ăn được Z = 300 g.
- 2Thông hiểu
Mua 500 g cá chép (thải bỏ 40%). Khối lượng ăn được Z là:
- 3Vận dụng
Gạo tẻ có 344 kcal trên 100 g. Phần gạo ăn được trong một ngày là Z = 200 g thì cung cấp bao nhiêu kcal?
- 4Vận dụng
Mua 500 g cá chép (thải bỏ 40%). Lượng protein ăn được (16,0 g trên 100 g) là:
Bệnh và an toàn thực phẩm
- 1Nhận biết
Nguyên nhân chính gây viêm loét dạ dày – tá tràng là:
- 2Thông hiểu
Cách phòng sâu răng đúng nhất:
- 3Thông hiểu
Thực phẩm nào dễ hỏng cần bảo quản lạnh và nấu chín kĩ?
- 4Vận dụng
Gia đình mua một hộp sữa đóng hộp đã quá hạn sử dụng vài ngày nhưng nhìn bên ngoài vẫn bình thường. Nên làm gì?
- 5Vận dụng
Sau bữa tiệc, nhiều người đau bụng, tiêu chảy, nôn. Hành động đúng nhất của người lớn là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi tên enzyme và nơi chúng tác dụng, vai trò ruột non (tiêu hoá + hấp thụ), phân biệt biến đổi cơ học với hoá học.
- •Câu vận dụng thường là tình huống đời sống: lập khẩu phần (tính khối lượng ăn được Z = X − Y rồi nhân số liệu trên 100 g), chọn thực phẩm an toàn, phòng sâu răng và viêm loét dạ dày.
- •Là nền cho chủ điểm máu và hệ tuần hoàn, hệ bài tiết ở KHTN 8 và bài dinh dưỡng, tiêu hoá ở Sinh học THPT.
27. Máu và hệ tuần hoàn