Máu và hệ tuần hoàn
Nêu được thành phần và chức năng của máu, cơ chế miễn dịch và vai trò vaccine, sơ đồ cho – nhận nhóm máu ABO, đường đi của máu qua hai vòng tuần hoàn và cách phòng một số bệnh tim mạch.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 33
⚡ Nhớ nhanh
- 1Máu gồm huyết tương (≈ 55% thể tích: nước và chất tan) và tế bào máu (≈ 45%): hồng cầu chở oxygen và carbon dioxide, bạch cầu bảo vệ cơ thể, tiểu cầu tham gia đông máu.
- 2Miễn dịch: kháng nguyên kích thích tạo kháng thể (protein do tế bào lympho B tạo ra). Vaccine giúp cơ thể tạo kháng thể và có trí nhớ miễn dịch với bệnh đã tiêm.
- 3Nhóm máu ABO: A, B, AB, O. O cho được cả bốn nhóm; AB nhận được cả bốn nhóm. Truyền máu ưu tiên cùng nhóm.
- 4Hệ tuần hoàn = tim + hệ mạch (động mạch, mao mạch, tĩnh mạch). Vòng nhỏ: tim → phổi → tim. Vòng lớn: tim → các cơ quan → tim.
- 5Phòng bệnh: thiếu máu, huyết áp cao, xơ vữa động mạch (ăn ít đường, muối, chất béo; không hút thuốc lá; vận động).
- 6⚠️ Động mạch là mạch dẫn máu từ tim đi, tĩnh mạch là mạch đưa máu về tim: theo chiều, không theo màu máu. Động mạch phổi chở máu nghèo oxygen.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo giọt máu dọc theo mạch qua tim, phổi và các cơ quan để thấy máu đổi đỏ thẫm ↔ đỏ tươi và hoàn thành vòng tuần hoàn nhỏ, vòng tuần hoàn lớn.
Tâm thất phải — kéo giọt máu đi tiếp, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.
1 🩸 Thành phần của máu
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn biết hô hấp tế bào cần oxygen và glucose tới tận tế bào; ở bài trước bạn biết hệ tuần hoàn là hệ “vận chuyển” của cơ thể.
- ✦Lớp 8 thêm: máu gồm những gì, tế bào máu nào làm việc gì, và vì sao thiếu một thành phần thì cơ thể bị ảnh hưởng.
Thành phần máu (SGK, Hình 33.1)
| Thành phần | Đặc điểm | Chức năng |
|---|---|---|
| Huyết tương | Khoảng 55% thể tích; chủ yếu là nước và các chất tan | Giữ máu ở trạng thái lỏng; vận chuyển chất dinh dưỡng, chất cần thiết và chất thải |
| Hồng cầu | Cùng bạch cầu, tiểu cầu chiếm khoảng 45% | Vận chuyển oxygen và carbon dioxide |
| Bạch cầu | Tế bào máu | Bảo vệ cơ thể |
| Tiểu cầu | Mảnh tế bào | Tham gia bảo vệ cơ thể nhờ cơ chế đông máu |
Dạng bài
Tính thể tích từng phần của máu
- 1 Đọc tỉ lệ: huyết tương ≈ 55%, tế bào máu ≈ 45% thể tích máu.
- 2 Nhân tỉ lệ với thể tích máu đề cho.
- 3 Phần tế bào máu = thể tích máu − phần huyết tương.
- 4 Kiểm tra: hai phần cộng lại bằng thể tích máu ban đầu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi huyết tương là một loại tế bào máu. Huyết tương là phần dịch lỏng; ba loại tế bào máu là hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu.
Lấy 200 mL máu cho vào ống nghiệm và để lắng. Huyết tương chiếm bao nhiêu mL, tế bào máu bao nhiêu mL?
Hướng dẫn giải
Thiếu máu
- ✦Thiếu máu: giảm số lượng hồng cầu hoặc huyết sắc tố (hemoglobin) nên máu vận chuyển oxygen kém: mệt mỏi, da xanh, tim đập nhanh…
- ✦Ăn thiếu sắt có thể gây thiếu máu dinh dưỡng; mất nhiều máu khi bị thương hay kinh nguyệt cũng gây thiếu máu. Nghi thiếu máu thì đi khám, không tự dùng thuốc.
2 🛡️ Miễn dịch và vaccine
Hai khái niệm chính (SGK)
| Là gì | Ví dụ ngắn | |
|---|---|---|
| Kháng nguyên | Chất khi xâm nhập vào cơ thể có khả năng kích thích tạo kháng thể tương ứng | Protein trên bề mặt vi khuẩn, virus |
| Kháng thể | Phân tử protein do một loại bạch cầu (tế bào lympho B) tạo ra để chống lại kháng nguyên | Gắn vào kháng nguyên theo cơ chế “chìa khoá và ổ khoá” |
Dạng bài
Kể cơ chế miễn dịch qua tế bào lympho B
- 1 Vi sinh vật xâm nhập, tế bào lympho B nguyên vẹn nhận diện kháng nguyên tương ứng và được hoạt hoá thành nguyên bào lympho.
- 2 Nguyên bào lympho phân bào và biệt hoá thành tương bào; tương bào tạo kháng thể tiêu diệt vi sinh vật hoặc làm bất hoạt độc tố của chúng.
- 3 Một số tế bào lympho B trở thành tế bào lympho B nhớ, sẵn sàng đáp ứng nhanh và mạnh khi cùng loại vi sinh vật xâm nhập lần sau.
- 4 Kiểm tra: kháng thể chỉ khớp với kháng nguyên tương ứng nên mỗi bệnh cần kháng thể riêng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ vaccine “đưa bệnh vào để người bị bệnh nặng”. Mầm bệnh trong vaccine đã chết hoặc suy yếu, chỉ để kích thích tạo kháng thể.
Vì sao đã tiêm vaccine ngừa một bệnh thì lần sau tiếp xúc mầm bệnh đó cơ thể thường không bị bệnh nặng?
Hướng dẫn giải
Vì sao sống giữa nhiều vi khuẩn mà vẫn khoẻ?
- ✦Cơ thể có hệ miễn dịch liên tục nhận diện và tiêu diệt vi sinh vật có hại khi chúng xâm nhập, và còn “nhớ” để đáp ứng nhanh lần sau.
3 🅰️ Nhóm máu và truyền máu
Hệ nhóm máu ABO (SGK, Bảng 33.1)
| Nhóm máu | Kháng nguyên trên hồng cầu | Kháng thể trong huyết tương |
|---|---|---|
| A | A | β |
| B | B | α |
| AB | A và B | không có α, β |
| O | không có A, B | α và β |
Dạng bài
Xét máu A, B, AB, O có truyền được không
- 1 Viết kháng nguyên trên hồng cầu của máu cho và kháng thể trong huyết tương của người nhận.
- 2 Nhớ: α kết dính A, β kết dính B.
- 3 Nếu kháng thể người nhận gặp đúng kháng nguyên máu cho ⇒ kết dính ⇒ không truyền được.
- 4 Kiểm tra: ưu tiên truyền cùng nhóm; khác nhóm chỉ khi thật cần và không gây kết dính ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhớ ngược “O nhận được mọi nhóm”. Đúng là O cho được mọi nhóm, còn AB mới nhận được mọi nhóm.
Người nhóm A cần truyền máu. Nhận được nhóm nào? Nếu truyền nhóm B thì sao?
Hướng dẫn giải
Tóm tắt cho – nhận (Hình 33.4)
| Người nhận | Nhận được máu nhóm |
|---|---|
| A | A, O |
| B | B, O |
| AB | A, B, AB, O |
| O | chỉ O |
Trong thực tế
- ✦Cơ sở y tế vẫn kiểm tra phù hợp trước khi truyền, không truyền chỉ vì đúng nhóm trên giấy; biết nhóm máu giúp cấp cứu và hiến máu nhân đạo an toàn.
4 ❤️ Hệ tuần hoàn, bệnh tim mạch và sơ cứu
Cấu tạo hệ tuần hoàn (SGK)
| Bộ phận | Dẫn máu thế nào | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| Tim | Hoạt động như bơm: vừa hút, vừa đẩy máu | Nửa phải đẩy máu lên phổi; nửa trái đẩy máu đi khắp cơ thể |
| Động mạch | Máu từ tim đi tới mao mạch | Định nghĩa theo chiều, không theo màu máu |
| Mao mạch | Nơi trao đổi nước, chất khí, các chất giữa máu và tế bào | Thành rất mỏng |
| Tĩnh mạch | Máu từ mao mạch trở về tim | Tĩnh mạch phổi chở máu giàu oxygen |
Dạng bài
Vạch đường đi của máu qua hai vòng
- 1 Vòng nhỏ: tim → động mạch phổi → mao mạch phổi (nhận O₂, thải CO₂) → tĩnh mạch phổi → tim.
- 2 Vòng lớn: tim → động mạch → mao mạch các cơ quan (cho O₂, nhận CO₂) → tĩnh mạch → tim.
- 3 Máu giàu oxygen (đỏ tươi) rời phổi; máu nghèo oxygen (đỏ thẫm) rời các cơ quan.
- 4 Kiểm tra: mạch rời tim là động mạch, mạch về tim là tĩnh mạch, ở cả hai vòng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhớ “động mạch chở máu đỏ tươi, tĩnh mạch chở máu đỏ thẫm”. Quy tắc đó sai ở vòng nhỏ; động mạch phổi chở máu nghèo oxygen.
Máu chảy trong động mạch phổi và tĩnh mạch phổi giàu hay nghèo oxygen?
Hướng dẫn giải
Một số bệnh tim mạch (SGK)
| Bệnh | Nguyên nhân | Phòng |
|---|---|---|
| Huyết áp cao | Có thể tạm thời sau vận động, tức giận, sốt; kéo dài thì tổn thương thành mạch. Ăn nhiều đường, muối, béo | Ăn hợp lí, vận động, đo huyết áp |
| Xơ vữa động mạch | Cholesterol cao kết hợp với Ca²⁺ ngấm vào thành mạch ⇒ hẹp lòng mạch, hình thành cục máu đông | Ăn hợp lí, bỏ thuốc lá, vận động |
Thực hành: cầm máu, đột quỵ, đo huyết áp (xem thầy cô làm)
- ✦Chảy máu mao mạch, tĩnh mạch: bịt chặt miệng vết thương → sát trùng cồn iodine → che kín bằng bông, gạc. Chảy máu động mạch cánh tay hoặc chân: ấn động mạch phía gần tim, buộc dây garô cao hơn vết thương (về phía tim), sát trùng, che, đưa tới cơ sở y tế.
- ✦Dấu hiệu đột quỵ: hôn mê đột ngột, tê bì tay chân, đau đầu dữ dội, méo miệng, nói khó. Gọi 115, đặt người nằm nghiêng đầu và lưng, nới lỏng áo, ghi lại thời điểm khởi phát. Huyết áp bình thường: tối thiểu từ 60 đến dưới 90 mmHg; tối đa từ 90 đến dưới 140 mmHg.
- ✦An toàn: đây là bài tập tình huống giả định cùng thầy cô; khi gặp tình huống thật phải gọi người lớn và cấp cứu 115, không tự xử lí vết thương nặng.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Thành phần máu
- 1Nhận biết
Huyết tương chiếm khoảng bao nhiêu phần trăm thể tích máu?
- 2Nhận biết
Tế bào máu vận chuyển oxygen và carbon dioxide là:
- 3Thông hiểu Trong 200 mL máu, thể tích huyết tương khoảng mL.
- 4Thông hiểu
Thiếu tiểu cầu thì hậu quả hợp lí nhất là:
- 5Vận dụng
Người thiếu máu thường mệt mỏi, da xanh, tim đập nhanh. Giải thích hợp lí:
Miễn dịch và vaccine
- 1Nhận biết
Kháng thể là:
- 2Thông hiểu
Vaccine có tác dụng:
- 3Thông hiểu
Sắp xếp các bước đáp ứng miễn dịch khi vi sinh vật xâm nhập:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Hai bạn cùng tiếp xúc một loại virus gây bệnh. Bạn A đã tiêm vaccine phòng bệnh này, bạn B chưa tiêm. Dự đoán hợp lí nhất:
Nhóm máu
- 1Nhận biết
Nhóm máu nào KHÔNG có kháng nguyên A và B trên hồng cầu?
- 2Thông hiểu
Người nhóm máu B có thể nhận máu nhóm nào trong hệ ABO (theo Hình 33.4)?
- 3Thông hiểu
Nhóm máu nhận được cả bốn nhóm là:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Nhóm O cho được máu cho cả bốn nhóm.
b)Người nhóm O nhận được máu của cả bốn nhóm.
c)Nên ưu tiên truyền máu cùng nhóm với người nhận.
- 5Vận dụng
Người nhóm máu A bị truyền nhầm máu nhóm B. Hậu quả chính là:
Hệ tuần hoàn
- 1Nhận biết
Động mạch là mạch:
- 2Thông hiểu
Tĩnh mạch phổi dẫn máu:
- 3Thông hiểu
Mạch nào là nơi máu trao đổi nước, chất khí với tế bào?
- 4Vận dụng
Vì sao nói “động mạch chở máu đỏ tươi, tĩnh mạch chở máu đỏ thẫm” là cách nhớ không chắc chắn?
- 5Vận dụng
Một vết thương ở cẳng tay chảy máu đỏ tươi thành tia theo nhịp mạch (nghi động mạch). Việc nên làm đầu tiên, nhớ gọi người lớn và 115, là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi thành phần máu và chức năng, sơ đồ cho – nhận nhóm máu ABO (bẫy O cho, AB nhận), động mạch / tĩnh mạch theo chiều và hai vòng tuần hoàn.
- •Câu vận dụng thường là tình huống: vaccine và trí nhớ miễn dịch, thiếu máu, huyết áp cao và xơ vữa động mạch, sơ cứu chảy máu.
- •Là nền cho hệ hô hấp, hệ bài tiết ở KHTN 8 và cho miễn dịch, tuần hoàn ở KHTN 9 và Sinh học THPT.
28. Hệ hô hấp ở người