Cường độ dòng điện và hiệu điện thế
Đổi được đơn vị của cường độ dòng điện và hiệu điện thế, mắc đúng ampe kế, vôn kế và đọc được số chỉ từ giới hạn đo và độ chia nhỏ nhất.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 24, Bài 25
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cường độ dòng điện I cho biết dòng điện mạnh hay yếu; đơn vị ampe (A), 1 A = 1000 mA; đo bằng ampe kế.
- 2Hiệu điện thế U (điện áp) giữa hai cực nguồn đo khả năng sinh ra dòng điện của nguồn; đơn vị vôn (V), 1 mV = 0,001 V, 1 kV = 1000 V; đo bằng vôn kế.
- 3Ampe kế mắc nối tiếp với thiết bị cần đo, dòng điện vào chốt + và ra chốt −; vôn kế mắc song song với thiết bị (hoặc nối hai cực nguồn).
- 4Đọc số chỉ: ĐCNN = GHĐ : số độ chia (thang bắt đầu từ 0), số chỉ = số vạch × ĐCNN; chọn dụng cụ có GHĐ lớn hơn giá trị cần đo.
- 5Mạch chỉ có một đèn nối tiếp: ampe kế đặt trước hay sau đèn đều chỉ cùng một giá trị, dòng điện không giảm sau khi qua đèn.
- 6⚠️ Mắc sai chỗ: ampe kế nối tiếp, vôn kế song song. Nối thẳng hai chốt ampe kế vào hai cực nguồn sẽ làm hỏng cả ampe kế và nguồn.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo ampe kế, vôn kế vào vị trí (1), (2), hai đầu đèn hay hai cực nguồn (mắc sai thì đèn tắt hoặc kim vọt), kéo nguồn 1,5 V, 3 V, 6 V vào mạch rồi đóng K để kim quay tới vạch và đọc số chỉ = số vạch × ĐCNN.
Kéo ampe kế, vôn kế vào vòng đứt trên mạch, rồi chạm K.
Ampe kế GHĐ 0,6 A · 60 độ chia ⇒ ĐCNN = 0,01 A
chưa mắc
Vôn kế GHĐ 6 V · 60 độ chia ⇒ ĐCNN = 0,1 V
chưa mắc
Kéo dụng cụ vào vòng đứt trên mạch (hoặc chạm rồi chạm chỗ); kéo nguồn vào mạch để thay. Chạm dụng cụ trên mạch để gỡ.
Chưa mắc dụng cụ đo
Kéo ampe kế vào vị trí (1) hoặc (2) (nối tiếp), vôn kế vào hai đầu đèn hoặc hai cực nguồn (song song), rồi đóng K.
Kết quả (mẫu Bảng 25.1 + 25.2)
| Nguồn | I₁ (A) | I₂ (A) | U nguồn (V) | U đèn (V) |
|---|---|---|---|---|
| 1,5 V | ? | ? | ? | ? |
| 3,0 V | ? | ? | ? | ? |
| 6,0 V | ? | ? | ? | ? |
I₁ ở vị trí (1), I₂ ở vị trí (2). U nguồn: vôn kế ở hai cực nguồn; U đèn: vôn kế ở hai đầu đèn, K đóng.
Số đo là minh hoạ gần thực tế cho bóng 6 V − 0,5 A; U hai đầu đèn gần bằng U nguồn. Chấm vàng chạy trên dây là mô hình đơn giản hoá cho chiều dòng điện (từ cực + qua K, ampe kế, đèn về cực −).
1 🔆 Cường độ dòng điện và ampe kế
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Ở nam châm điện lớp 7, bạn đã thấy dòng điện chạy qua cuộn dây càng mạnh thì nam châm hút càng khoẻ; chủ điểm trước cho bạn mạch kín và kí hiệu ampe kế (A), vôn kế (V).
- ✦Lớp 8 cho cái "mạnh, yếu" ấy một con số: cường độ dòng điện I (A, mA), và thêm hiệu điện thế U (V, mV, kV) cùng cách dùng ampe kế, vôn kế.
Cần nhớ
- ✦Thí nghiệm SGK: dịch con chạy của biến trở thì độ sáng của đèn đổi và số chỉ ampe kế đổi theo. Số chỉ ampe kế là giá trị của cường độ dòng điện, cho biết dòng mạnh hay yếu.
- ✦Kí hiệu I; đơn vị ampe (A); đơn vị nhỏ hơn là miliampe (mA): 1 A = 1000 mA.
- ✦Trong sơ đồ, ampe kế vẽ là vòng tròn chứa chữ A, có dấu + và − ở hai chốt.
Dạng bài
Đổi giữa ampe và miliampe
- 1 Xác định chiều đổi: A sang mA hay mA sang A.
- 2 A sang mA thì nhân 1000; mA sang A thì chia 1000 (dời dấu phẩy ba chữ số).
- 3 Tính kết quả.
- 4 Kiểm tra: số theo mA luôn lớn hơn số theo A (gấp 1000 lần) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi 0,5 A thành 50 mA vì nhân với 100. Hệ số là 1000: 0,5 A = 500 mA.
Ampe kế chỉ 0,45 A. Đổi ra mA. Một đèn có dòng 250 mA thì bằng bao nhiêu A?
Hướng dẫn giải
2 🔋 Hiệu điện thế và vôn kế
Cần nhớ
- ✦Trên pin, acquy có ghi các giá trị như 1,5 V; 4,5 V; 9 V. Đó là hiệu điện thế giữa hai cực, đo khả năng sinh ra dòng điện của nguồn.
- ✦Kí hiệu U; đơn vị vôn (V); còn dùng milivôn (mV) và kilôvôn (kV): 1 mV = 0,001 V, 1 kV = 1000 V.
- ✦Phân biệt: I cho biết dòng mạnh hay yếu (ampe kế); U cho biết nguồn có khả năng sinh ra dòng điện tới đâu (vôn kế).
Vài giá trị quen thuộc
| Nguồn hoặc nơi | Hiệu điện thế |
|---|---|
| Pin tiểu (pin AA) | 1,5 V |
| Bộ pin | 4,5 V |
| Pin vuông | 9 V |
| Ắc quy xe máy | 12 V |
| Mạng điện trong nhà | 220 V |
| Đường dây cao thế | 110 kV đến 500 kV |
Dạng bài
Đổi đơn vị hiệu điện thế
- 1 Xác định chiều đổi: V ↔ mV hay V ↔ kV.
- 2 mV sang V thì chia 1000; V sang mV thì nhân 1000; kV sang V thì nhân 1000; V sang kV thì chia 1000.
- 3 Tính kết quả.
- 4 Kiểm tra: đổi sang đơn vị nhỏ hơn thì số lớn lên, sang đơn vị lớn hơn thì số nhỏ đi ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi 250 mV thành 2,5 V (chia 100). Vì 1 mV = 0,001 V nên 250 mV = 0,25 V.
Một nguồn ghi 1500 mV. Một đường dây truyền tải điện có hiệu điện thế 110 kV. Đổi cả hai ra vôn.
Hướng dẫn giải
3 🧭 Mắc và đọc ampe kế, vôn kế
Hai dụng cụ, hai cách mắc
| Dụng cụ | Đo | Mắc | Sơ đồ |
|---|---|---|---|
| Ampe kế | Cường độ I (A, mA) | Nối tiếp với thiết bị | Vòng tròn chữ A |
| Vôn kế | Hiệu điện thế U (V, mV, kV) | Song song với thiết bị | Vòng tròn chữ V |
Dạng bài
Mắc ampe kế và vôn kế vào mạch
- 1 Ampe kế: cắt mạch tại chỗ cần đo rồi mắc nối tiếp vào; dòng điện đi vào chốt +, ra chốt −.
- 2 Vôn kế: nối hai chốt vào hai đầu thiết bị (hoặc hai cực nguồn), chốt + về phía có dòng điện đi vào thiết bị.
- 3 Chọn dụng cụ có GHĐ lớn hơn giá trị dự đoán; nhờ thầy cô soát mạch rồi mới đóng công tắc.
- 4 Kiểm tra: ampe kế nằm trên đường dòng điện đi qua, vôn kế rẽ ra hai đầu thiết bị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nối hai chốt của ampe kế thẳng vào hai cực pin để "xem pin mạnh cỡ nào". Dòng điện vọt lên làm hỏng ampe kế và pin; chỉ vôn kế mới được nối vào hai cực nguồn.
Mạch gồm pin, công tắc, bóng đèn. Cần đo dòng điện qua đèn và hiệu điện thế giữa hai đầu đèn. Nêu cách mắc.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Đọc số chỉ của ampe kế, vôn kế
- 1 Đọc GHĐ (số lớn nhất của thang) và số độ chia từ 0 đến GHĐ; tính ĐCNN = GHĐ : số độ chia.
- 2 Nhìn vuông góc mặt đồng hồ, đếm số vạch n từ 0 đến kim.
- 3 Số chỉ = n × ĐCNN, ghi kèm đơn vị.
- 4 Kiểm tra: số chỉ nhỏ hơn GHĐ và là bội của ĐCNN ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm được 37 vạch rồi ghi luôn "37 A". Phải nhân với ĐCNN: 37 · 0,01 = 0,37 A.
Ampe kế GHĐ 0,5 A, thang 50 độ chia, kim chỉ vạch thứ 37. Vôn kế GHĐ 6 V, thang 60 độ chia, kim chỉ vạch thứ 45. Đọc hai số chỉ.
Hướng dẫn giải
4 🔬 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Dụng cụ (SGK B25)
- ✦Ba nguồn 1,5 V; 3 V; 6 V; bóng đèn pin 6 V − 0,5 A; công tắc; dây nối.
- ✦Ampe kế có GHĐ ít nhất 0,5 A, ĐCNN 0,01 A; vôn kế có GHĐ 6 V, ĐCNN 0,1 V.
- ✦Câu hỏi của bài: bạn học sinh cho rằng "bóng đèn tiêu thụ dòng điện nên dòng giảm sau khi qua đèn". Làm thế nào để kiểm tra?
Kết quả cần thấy
| Làm gì | Thấy gì |
|---|---|
| Đo I₁ (trước đèn) và I₂ (sau đèn) với pin 1,5 V | I₁ và I₂ bằng nhau: dòng điện không giảm sau khi qua đèn |
| Thay pin 3 V rồi 6 V | Đèn sáng hơn, số chỉ ampe kế tăng |
| Mắc vôn kế song song hai đầu đèn | U giữa hai đầu đèn gần bằng hiệu điện thế ghi trên pin |
Dạng bài
Làm thực hành đo I và U
- 1 Lắp mạch (pin, công tắc, đèn, ampe kế nối tiếp) với công tắc mở; nhờ thầy cô soát mạch.
- 2 Đóng công tắc, đọc I₁ ở vị trí (1); chuyển ampe kế sang vị trí (2) rồi đọc I₂; lặp lại với pin 3 V, 6 V.
- 3 Mắc vôn kế song song hai đầu đèn, chốt + ở phía dòng điện đi vào đèn; đọc U, đổi pin rồi đọc lại.
- 4 Kiểm tra: I₁ và I₂ bằng nhau ở mọi lần đo; nguồn lớn hơn thì I, U và độ sáng đều tăng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy hai lần đọc lệch nhau nửa vạch liền kết luận "dòng giảm". Sai khác cỡ một ĐCNN là sai số khi đọc; kết luận đúng là I₁ bằng I₂ trong phạm vi sai số.
Nhóm đo với pin 1,5 V: ampe kế GHĐ 0,5 A (50 độ chia) ở vị trí (1) chỉ vạch thứ 32, ở vị trí (2) cũng chỉ vạch thứ 32. Nhận xét về I₁ và I₂.
Hướng dẫn giải
Lỗi hay gặp và an toàn
- ✦Mắc ampe kế song song hoặc nối thẳng hai cực nguồn: hỏng dụng cụ. Soát mạch trước khi đóng công tắc.
- ✦Nối chốt ngược (+ với −): kim quay ngược về bên trái; đổi chỗ hai dây.
- ✦Chọn GHĐ quá nhỏ: kim lệch hết cỡ; chọn GHĐ lớn hơn giá trị dự đoán.
- ✦An toàn: nguồn trong thí nghiệm phải nhỏ hơn 40 V; trên 40 V, dòng qua cơ thể có thể trên 70 mA và gây hại. Mạng điện nhà 220 V: tuyệt đối không chạm.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cường độ dòng điện
- 1Nhận biết 1 A = mA.
- 2Thông hiểu 0,45 A = mA.
- 3Thông hiểu 250 mA = A.
- 4Thông hiểu
Bạn viết 0,5 A = 50 mA. Lỗi ở đâu?
- 5Vận dụng
Đèn A có dòng 0,3 A, đèn B có dòng 250 mA. Đèn nào có dòng mạnh hơn?
Hiệu điện thế
- 1Nhận biết
Hiệu điện thế được đo bằng dụng cụ nào, đơn vị nào?
- 2Thông hiểu 1500 mV = V.
- 3Thông hiểu 110 kV = V.
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Hiệu điện thế giữa hai cực của nguồn đo khả năng sinh ra dòng điện của nguồn.
b)1 mV = 0,001 V.
c)Ổ điện trong nhà có hiệu điện thế 22 V.
- 5Vận dụng
Ba nguồn: bộ pin 4,5 V, ắc quy 12 V, mạng điện 220 V. Theo SGK (thí nghiệm dùng hiệu điện thế nhỏ hơn 40 V), nguồn nào dùng được cho thí nghiệm ở lớp?
Mắc và đọc dụng cụ đo
- 1Nhận biết
Ampe kế phải được mắc thế nào với thiết bị cần đo dòng điện?
- 2Thông hiểu
Muốn đo hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn, vôn kế phải được mắc:
- 3Thông hiểu Ampe kế GHĐ 0,5 A có 50 độ chia (thang từ 0). ĐCNN là A.
- 4Thông hiểu Vôn kế GHĐ 6 V có 60 độ chia, kim chỉ vạch thứ 45. Số chỉ là V.
- 5Nhận biết
Nối hai chốt ampe kế thẳng vào hai cực của pin thì sẽ xảy ra điều gì?
- 6Vận dụng Ampe kế GHĐ 1 A có 50 độ chia, kim chỉ vạch thứ 18. Số chỉ là A, tức mA.
- 7Vận dụng
Cần đo hiệu điện thế hai cực của bộ pin 4,5 V. Có hai vôn kế: GHĐ 3 V và GHĐ 6 V. Nên chọn vôn kế nào và vì sao?
Thực hành đo I và U
- 1Nhận biết
Trong thí nghiệm SGK, thay pin 1,5 V bằng pin 3 V rồi 6 V thì bóng đèn pin 6 V − 0,5 A:
- 2Thông hiểu Ampe kế đặt trước đèn chỉ 0,32 A. Đặt sau đèn, ampe kế chỉ A, tức mA.
- 3Thông hiểu
Đóng công tắc thì kim ampe kế quay ngược về bên trái. Nguyên nhân nhiều khả năng nhất là:
- 4Vận dụng
Bạn A cho rằng "đèn tiêu thụ dòng điện nên sau đèn dòng giảm". Cách kiểm tra hợp lí là:
- 5Vận dụng
Nguồn 3 V: vôn kế GHĐ 6 V (60 độ chia) chỉ vạch thứ 28; ampe kế GHĐ 0,5 A (50 độ chia) chỉ vạch thứ 41. Cặp số chỉ (U, I) là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay có câu đổi đơn vị (A, mA, V, mV, kV), đọc số chỉ từ GHĐ và ĐCNN, và câu hỏi mắc ampe kế, vôn kế đúng chỗ (nối tiếp, song song).
- •Điểm hay mất: hệ số 1000, quên nhân với ĐCNN, mắc sai chỗ; câu thực hành "dòng điện có giảm sau khi qua đèn không".
- •Là nền cho phần điện trở, đoạn mạch nối tiếp và song song của KHTN 9 và cho chương dòng điện, mạch điện ở Vật lí THPT.
22. Năng lượng nhiệt và nội năng