Hệ hô hấp ở người
Kể đúng các bộ phận của hệ hô hấp và việc của từng phần, mô tả được cử động hô hấp và sự trao đổi khí ở phổi, nêu được tác hại của khói thuốc lá và các bước hô hấp nhân tạo.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 34
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hệ hô hấp gồm đường dẫn khí (mũi, họng, thanh quản, khí quản, phế quản) và hai lá phổi chứa các phế nang.
- 2Đường dẫn khí dẫn khí, ngăn bụi, làm ấm, làm ẩm không khí; phế nang mới là nơi trao đổi khí với máu trong mao mạch.
- 3Hít vào: cơ hoành co, xương ức và xương sườn nâng lên ⇒ thể tích lồng ngực tăng. Thở ra: cơ hoành dãn, xương ức và xương sườn hạ xuống ⇒ thể tích giảm.
- 4Khí O₂ và CO₂ đi qua thành phế nang và thành mao mạch theo cơ chế khuếch tán: từ nơi nồng độ cao sang nơi nồng độ thấp.
- 5Khói thuốc lá có CO (chiếm chỗ O₂ của hồng cầu), NOₓ (gây viêm, sưng niêm mạc), nicotine (làm tê liệt lông rung, tăng nguy cơ ung thư phổi).
- 6⚠️ Phổi không tự phồng lên. Phổi nở ra, xẹp xuống là nhờ cơ hoành và xương sườn làm thể tích lồng ngực đổi.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo cơ hoành xuống, lên để thấy xương sườn nâng, hạ, phổi phồng, xẹp và khí vào, ra; kéo không khí sạch, có bụi hay khói thuốc vào mũi để xem lông rung và sự trao đổi O₂, CO₂ ở phế nang thay đổi.
Kéo loại không khí vào mũi (hoặc chạm thẻ rồi chạm đầu người).
Kết luận
Cơ hoành đứng yên ⇒ thể tích lồng ngực không đổi, không có khí vào ra. Kéo cơ hoành xuống để hít vào. Ở phế nang, O₂ khuếch tán vào máu, CO₂ từ máu ra phế nang (từ nơi nồng độ cao sang nơi thấp).
⚠️ Phổi không tự phồng lên
Phổi nở ra, xẹp xuống là nhờ cơ hoành và xương sườn làm thể tích lồng ngực đổi. Đường đi của khí: mũi → họng → thanh quản → khí quản → phế quản → phế nang.
Chấm khí, chấm O₂ và CO₂ là mô hình đơn giản hoá: khí thật không nhìn thấy. Hình vẽ theo SGK Hình 34.2 và 34.3.
Cơ hoành dãn, nâng lên: lồng ngực nhỏ lại.
1 🫁 Cấu tạo và việc của từng bộ phận
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn đã biết hô hấp tế bào (glucose + oxygen → carbon dioxide + nước + năng lượng) và phân biệt nó với việc thở; tế bào cần oxygen thì cơ thể phải “lấy khí từ ngoài vào”.
- ✦Lớp 8 thêm: cơ quan nào lo việc lấy khí (hệ hô hấp), từng bộ phận làm gì, thở bằng cách nào và vì sao khói thuốc lá hại.
Ai làm việc gì trong hệ hô hấp
| Bộ phận | Đặc điểm và việc làm |
|---|---|
| Mũi | Niêm mạc tiết chất nhầy, có lông mũi và lớp mao mạch dày đặc: ngăn bụi, làm ấm, làm ẩm không khí |
| Thanh quản | Có nắp thanh quản, đậy kín đường hô hấp khi nuốt thức ăn |
| Khí quản | Niêm mạc tiết nhầy, nhiều lông rung chuyển động liên tục, dẫn khí từ ngoài vào |
| Phế quản, tiểu phế quản | Dẫn khí vào phổi rồi đến phế nang |
| Phổi (hai lá) | Gồm nhiều phế nang, bao bọc bởi mạch máu dày đặc: nơi trao đổi khí |
Dạng bài
Chỉ ra chỗ nào trao đổi khí
- 1 Liệt kê các bộ phận mà không khí đi qua theo thứ tự: mũi → họng → thanh quản → khí quản → phế quản → phế nang.
- 2 Hỏi từng bộ phận: có mao mạch bao quanh sát thành mỏng để khí đi vào máu không?
- 3 Chỉ phế nang có điều đó; các bộ phận còn lại chỉ dẫn khí và bảo vệ phổi.
- 4 Kiểm tra: SGK ghi “phế nang là nơi diễn ra quá trình trao đổi khí”, không ghi khí quản hay phế quản ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng “khí quản và phế quản cũng trao đổi khí”. Chúng chỉ là ống dẫn; phế nang mới là nơi khí O₂ và CO₂ đổi chỗ.
Một bạn nói: “Khí quản có lông rung và niêm mạc ẩm nên khí O₂ vào máu ngay ở khí quản.” Bạn đó sai ở đâu, khí quản làm việc gì?
Hướng dẫn giải
Không khí được lông mũi giữ bụi, được lớp mao mạch làm ấm, được chất nhầy làm ẩm trước khi xuống phổi.
Bỏ qua các bước đó: khí lạnh, khô, lẫn bụi đi thẳng xuống họng, dễ làm họng khô rát và viêm.
2 🔄 Thở vào, thở ra và trao đổi khí
Cử động hô hấp (SGK Hình 34.2)
| Hít vào | Thở ra | |
|---|---|---|
| Cơ hoành | Co (hạ thấp xuống) | Dãn (nâng lên) |
| Xương ức, xương sườn | Nâng lên | Hạ xuống |
| Thể tích lồng ngực | Tăng | Giảm |
| Không khí | Từ ngoài vào phổi | Từ phổi ra ngoài |
Dạng bài
Mô tả một nhịp thở
- 1 Nói cơ hoành và xương ức, xương sườn đang làm gì (co hay dãn, nâng hay hạ).
- 2 Suy ra thể tích lồng ngực tăng hay giảm.
- 3 Kết luận khí đi vào hay ra phổi.
- 4 Kiểm tra: lồng ngực nở (tăng) ⇔ hít vào; lồng ngực xẹp (giảm) ⇔ thở ra ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ “thở vào thì phổi tự phồng lên rồi hút khí”. Thứ tự đúng: cơ hoành và xương sườn làm lồng ngực nở trước, phổi nở theo, khí mới vào.
Khi bạn hít một hơi thật sâu, cơ hoành và xương sườn làm gì? Thể tích lồng ngực đổi thế nào?
Hướng dẫn giải
Trao đổi khí ở phổi và ở tế bào (SGK Hình 34.3)
- ✦Khí được trao đổi theo cơ chế khuếch tán: chất khí đi từ nơi có nồng độ cao sang nơi có nồng độ thấp.
- ✦Ở phổi: O₂ từ phế nang vào máu, CO₂ từ máu ra phế nang (rồi được thở ra).
- ✦Ở tế bào: O₂ từ máu vào tế bào, CO₂ từ tế bào vào máu. Máu là cầu nối giữa phổi và tế bào.
Dạng bài
Dự đoán chiều đi của một chất khí
- 1 Xác định hai nơi: nơi nào chất khí nhiều (nồng độ cao), nơi nào ít.
- 2 Chất khí khuếch tán từ nơi nhiều sang nơi ít.
- 3 Áp vào phổi: phế nang vừa hít vào giàu O₂, máu về phổi nghèo O₂ ⇒ O₂ đi vào máu.
- 4 Kiểm tra: với CO₂ thì ngược lại, máu về phổi nhiều CO₂ hơn phế nang ⇒ CO₂ đi ra phế nang ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng O₂ và CO₂ “đi cùng một chiều”. Hai khí đi ngược chiều nhau vì mỗi khí đều đi từ nơi nhiều sang nơi ít của chính nó.
Máu từ tế bào về phổi chứa nhiều CO₂ và ít O₂. Ở phế nang, hai khí này đi theo chiều nào?
Hướng dẫn giải
3 🚭 Bệnh hô hấp và tác hại của khói thuốc lá
Một số bệnh về phổi và đường hô hấp (SGK)
| Bệnh | Nguyên nhân chính | Dấu hiệu thường gặp |
|---|---|---|
| Viêm đường hô hấp (viêm mũi, họng, phế quản) | Không khí ô nhiễm, có vi sinh vật hoặc chất có hại | Đau, rát họng; ho có đờm; viêm phế quản còn khò khè, khó thở, tức ngực |
| Viêm phổi | Virus, vi khuẩn, nấm, hoá chất xâm nhập phổi; phế nang bị viêm, tiết nhiều dịch | Đau ngực, ho, sốt, khó thở; không chữa kịp thời có thể nguy hiểm |
| Lao phổi | Vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis, dễ lây qua đường hô hấp | Ho khạc kéo dài (có thể ra máu), sốt nhẹ về chiều, sút cân, mệt |
Dạng bài
Nối chất độc trong khói thuốc với tác hại
- 1 Nhớ ba chất chính ghi trong SGK: CO, NOₓ, nicotine.
- 2 CO: chiếm chỗ O₂ trong hồng cầu ⇒ cơ thể thiếu O₂.
- 3 NOₓ: gây viêm, sưng niêm mạc, cản trở trao đổi khí. Nicotine: làm tê liệt lông rung ở phế quản, tăng nguy cơ ung thư phổi.
- 4 Kiểm tra: mỗi chất ứng với một tác hại chính, đừng gộp cả ba vào “làm đen phổi” ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói “khói thuốc chỉ gây hại cho người hút”. Khói còn phát tán ra xung quanh, người đứng cạnh hít phải cũng bị ảnh hưởng.
Người hút thuốc lâu năm hay ho có đờm, dễ viêm phế quản. Chất nào trong khói thuốc là một nguyên nhân, và vì sao?
Hướng dẫn giải
Cách phòng và bảo vệ hệ hô hấp
- ✦Chống ô nhiễm không khí (đeo khẩu trang nơi nhiều bụi, trồng cây xanh, giữ nhà cửa thoáng), luyện tập thể dục để phổi khoẻ.
- ✦Không hút thuốc lá và tránh xa khói thuốc; khi có dấu hiệu nặng như sốt cao, khó thở, ho ra máu thì đi khám, không tự điều trị.
4 🆘 Thực hành: hô hấp nhân tạo, cấp cứu người đuối nước
Dạng bài
Các bước hô hấp nhân tạo (theo SGK, học trên tranh hoặc hình nộm)
- 1 Nhanh chóng đưa nạn nhân ra khỏi mặt nước, đặt nằm nơi khô ráo, thoáng khí; nhờ người lớn gọi cấp cứu.
- 2 Chọn phương pháp. Hà hơi thổi ngạt: nạn nhân nằm ngửa, đầu hơi ngửa ra sau; bịt mũi; hít một hơi mạnh, ghé môi sát miệng nạn nhân và thổi hết hơi vào.
- 3 Ấn lồng ngực: hai bàn tay chồng lên nhau, các ngón đan vào nhau, dùng sức nặng cơ thể ấn mạnh vào ngực để đẩy không khí ra ngoài.
- 4 Lặp lại khoảng 12 đến 20 lần/phút cho tới khi hô hấp của nạn nhân ổn định.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thổi khi chưa đưa nạn nhân lên bờ hoặc để đầu cúi gập. Phải đưa ra khỏi nước, đặt nằm ngửa, đầu hơi ngửa ra sau để đường thở thông.
Vì sao khi hà hơi thổi ngạt phải bịt mũi nạn nhân, và vì sao khi ấn lồng ngực lại ấn mạnh bằng sức nặng cơ thể?
Hướng dẫn giải
So sánh hai cách
| Hà hơi thổi ngạt | Ấn lồng ngực | |
|---|---|---|
| Làm gì | Thổi hơi từ miệng mình vào miệng nạn nhân | Ấn mạnh vào ngực nạn nhân |
| Chi tiết quan trọng | Bịt mũi nạn nhân | Hai bàn tay chồng nhau, ngón đan vào nhau |
| Nhịp | 12–20 lần/phút | 12–20 lần/phút |
An toàn khi học
- ✦Chỉ tập thao tác trên tranh hoặc hình nộm dưới hướng dẫn của thầy cô, không tập lên bạn.
- ✦Gặp tai nạn thật: gọi cấp cứu và người lớn ngay, làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Cấu tạo hệ hô hấp
- 1Nhận biết
Bộ phận nào của hệ hô hấp là nơi diễn ra trao đổi khí?
- 2Nhận biết
Nắp thanh quản có việc gì?
- 3Thông hiểu
Mũi giúp bảo vệ phổi nhờ đặc điểm nào?
- 4Thông hiểu
Sắp xếp theo thứ tự không khí đi từ ngoài vào phổi:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Lông rung ở khí quản chuyển động liên tục, giúp đẩy bụi ra ngoài.
b)Phế quản là nơi O₂ đi vào máu.
c)Thở bằng miệng cũng làm ấm, làm ẩm không khí tốt như thở bằng mũi.
- 6Vận dụng
Người chạy bộ ngoài trời lạnh khô, thở bằng miệng thì hay đau rát họng. Giải thích hợp lí nhất:
Cử động hô hấp và trao đổi khí
- 1Nhận biết
Khi hít vào, thể tích lồng ngực:
- 2Thông hiểu
Hoạt động nào xảy ra khi hít vào?
- 3Thông hiểu Khí O₂ và CO₂ được trao đổi ở phổi và ở tế bào theo cơ chế .
- 4Thông hiểu
Ở phế nang, hai chất khí đi theo chiều nào?
- 5Vận dụng
Vì sao phổi nở ra khi hít vào dù phổi không có cơ để tự co giãn?
- 6Vận dụng
Một người hít liền nhiều hơi sâu, thở chậm. Điều nào mô tả đúng nhất lượng khí đổi chỗ ở phế nang?
Bệnh hô hấp và khói thuốc
- 1Nhận biết
Chất nào trong khói thuốc lá chiếm chỗ O₂ của hồng cầu?
- 2Thông hiểu
Nicotine trong khói thuốc gây hại thế nào cho hệ hô hấp?
- 3Thông hiểu
Bệnh nào do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis và dễ lây qua đường hô hấp?
- 4Thông hiểu
Trong viêm phổi, vì sao trao đổi khí kém đi?
- 5Vận dụng
Một người sống cùng nhà với người hút thuốc không hút nhưng hay ho kéo dài. Điều gợi ý hợp lí nhất là:
- 6Vận dụng
Cách làm nào vừa giảm nguy cơ viêm đường hô hấp vừa giúp phổi khoẻ?
Hô hấp nhân tạo
- 1Thông hiểu
Việc đầu tiên khi cứu người đuối nước là:
- 2Thông hiểu Hô hấp nhân tạo thường lặp lại khoảng 12 đến lần/phút cho tới khi hô hấp của nạn nhân ổn định.
- 3Vận dụng
Khi hà hơi thổi ngạt, bịt mũi nạn nhân để:
- 4Vận dụng
Khi ấn lồng ngực, hai bàn tay đặt thế nào và ấn để làm gì?
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi bộ phận nào trao đổi khí (phế nang), vai trò của mũi, lông rung, cử động hô hấp (cơ hoành, xương sườn, thể tích lồng ngực) và tác hại của khói thuốc lá.
- •Câu vận dụng thường là tình huống đời sống: giải thích vì sao nên thở bằng mũi, vì sao hút thuốc gây ho, hoặc chọn đúng thao tác hô hấp nhân tạo.
- •Là nền cho phần trao đổi khí, vận chuyển khí trong máu ở KHTN 9 và hô hấp ở động vật, thông khí phổi trong Sinh học THPT.
29. Hệ bài tiết. Điều hoà môi trường trong