Khoa học tự nhiên lớp 8
Chủ điểm 16 · ⚡ Vật lí ⭐ Hay ra kiểm tra

Lực đẩy Archimedes

Tính được lực đẩy Archimedes bằng F_A = d · V, rồi so với trọng lượng để biết vật nổi hay chìm.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 17

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Vật đặt trong chất lỏng chịu lực đẩy Archimedes FA: hướng thẳng đứng từ dưới lên, ngược chiều trọng lực.
  • 2Độ lớn: FA = d · V. d là trọng lượng riêng của chất lỏng (nước: 10 000 N/m³), V là thể tích phần chất lỏng bị vật chiếm chỗ.
  • 3Đo bằng lực kế: FA = P − F₁ (P là số chỉ ngoài không khí, F₁ là số chỉ khi vật đang nhúng trong chất lỏng).
  • 4Vật chìm khi FA < P, nổi lên khi FA > P. Nói theo trọng lượng riêng: vật lớn hơn chất lỏng thì chìm, nhỏ hơn thì nổi.
  • 5⚠️ V là thể tích phần chìm (vật nổi chỉ tính phần dưới mặt nước), d là của chất lỏng chứ không phải của vật. Vật nặng chưa chắc chìm.

👀 Nhìn là hiểu

Kéo quả nặng treo lực kế xuống bình tràn: nước tràn sang ống đong, lực kế giảm đúng bằng trọng lượng nước tràn (F_A = d · V); kéo dầu hay nước muối vào bình, đổi sang quả rỗng hay khối gỗ rồi cắt dây để xem chìm, lơ lửng, nổi.

P

1,3 N

V chìm

0 cm³

Fₐ

0 N

Lực kế

1,3 N

Ngoài không khí: lực kế chỉ P = 1,3 N

Kéo vật xuống bình tràn: phần chìm đẩy nước tràn sang ống đong.

Nước muối đặc lấy d = 12 000 N/m³ (giả sử, như trong bài). Hình vẽ không theo tỉ lệ thật; mũi tên dài theo độ lớn lực.

1 🛟 Lực đẩy của chất lỏng lên vật

Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì

  • ✦Lớp 6–7 bạn đã biết trọng lực, lực kế và trọng lượng P = 10m. Lúc đó mọi vật chỉ bị Trái Đất kéo xuống.
  • ✦Lớp 8 thêm một lực nữa khi vật ở trong chất lỏng: chất lỏng đẩy ngược lên. Đó là lực đẩy Archimedes, nên vật mới có thể nổi.
⬇️ Viên bi, ốc vít kim loại

Trọng lực lớn hơn lực đẩy ⇒ chìm xuống đáy cốc.

⬆️ Miếng xốp, nắp chai nhựa

Lực đẩy lớn hơn trọng lực ⇒ nổi lên mặt nước.

Nhấn quả bóng xuống nước

  • ✦Càng nhấn sâu, phần bóng chìm càng nhiều, tay càng thấy bóng đẩy ngược lên mạnh hơn: lực đẩy tăng dần.
  • ✦Khi bóng đã chìm hoàn toàn thì nhấn sâu thêm, lực đẩy không đổi nữa: nó phụ thuộc phần chìm, không phụ thuộc độ sâu.

Dạng bài

Tìm lực đẩy bằng lực kế

  1. 1 Treo vật vào lực kế ở ngoài không khí, đọc P.
  2. 2 Giữ nguyên lực kế, nhúng vật vào chất lỏng, chờ vật đứng yên rồi đọc F₁.
  3. 3 Lực đẩy chính là phần số chỉ bị giảm đi: FA = P − F₁.
  4. 4 Kiểm tra: FA phải dương, và F₁ + FA phải trở lại đúng bằng P ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc số chỉ trong nước (1,7 N) rồi gọi đó là lực đẩy. Lực đẩy là phần số chỉ giảm đi, không phải số chỉ còn lại.

⚖️
Làm mẫu

Một quả nặng treo vào lực kế chỉ 2,5 N. Nhúng chìm hẳn quả nặng vào nước thì lực kế chỉ 1,7 N. Tính lực đẩy Archimedes của nước.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧮 Độ lớn của lực đẩy: F_A = d · V

Định luật Archimedes

  • ✦Một vật đặt trong chất lỏng chịu lực đẩy hướng thẳng đứng từ dưới lên, có độ lớn FA = d · V.
  • ✦d là trọng lượng riêng của chất lỏng (đơn vị N/m³). V là thể tích phần chất lỏng bị vật chiếm chỗ (đơn vị m³).
  • ✦Nước: d = 10 000 N/m³. Đổi cm³ sang m³: chia cho 1 000 000 (300 cm³ = 0,0003 m³).

Cùng một vật 300 cm³ chìm hẳn, đổi chất lỏng

Chất lỏngd (N/m³)Lực đẩy
Dầu8 0002,4 N
Nước10 0003 N
Nước muối đặc (đề cho)12 0003,6 N

Dạng bài

Tính lực đẩy Archimedes

  1. 1 Xác định d của chất lỏng và V phần chìm của vật.
  2. 2 Đổi V sang m³ (cm³ chia 1 000 000).
  3. 3 Tính FA = d · V, đơn vị N.
  4. 4 Kiểm tra: vật chìm một phần thì V phải nhỏ hơn thể tích cả vật; kết quả ra N ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy d của vật thay cho d của chất lỏng, hoặc lấy thể tích cả vật khi vật chỉ chìm một phần. Cả hai đều cho kết quả sai.

🧮
Làm mẫu

Một vật có thể tích 300 cm³ chìm hẳn trong nước. Tính lực đẩy Archimedes (d nước = 10 000 N/m³).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tìm thể tích vật từ lực kế

  1. 1 Tìm FA = P − F₁ từ hai số chỉ lực kế.
  2. 2 Từ FA = d · V suy ra V = FA : d.
  3. 3 Đổi m³ về cm³ nếu đề hỏi (nhân 1 000 000).
  4. 4 Kiểm tra: tính ngược d · V phải ra đúng FA ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị: ra V = 0,0003 mà viết "300" hay "0,0003 cm³". Luôn ghi đơn vị đi kèm con số.

🪨
Làm mẫu

Hòn đá treo lực kế chỉ 7 N ngoài không khí, nhúng chìm hẳn vào nước chỉ 4 N. Tính thể tích hòn đá.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🚢 Vật nổi, lơ lửng hay chìm

So lực đẩy với trọng lượng

Điều kiệnTrọng lượng riêngKết quả
FA < Pd vật > d chất lỏngChìm xuống
FA > Pd vật < d chất lỏngNổi lên
FA = Pd vật = d chất lỏngLơ lửng, hoặc nổi yên một phần

Dạng bài

Dự đoán vật nổi hay chìm

  1. 1 Tính trọng lượng P của vật (P = 10m).
  2. 2 Giả sử vật chìm hẳn, tính FA = d · V với V là thể tích cả vật.
  3. 3 So FA với P: lớn hơn thì nổi lên, nhỏ hơn thì chìm.
  4. 4 Nếu nổi yên: lúc đó FA = P, từ đó tìm V phần chìm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ vật nặng thì chìm, vật nhẹ thì nổi. Phải so trọng lượng riêng (hoặc FA với P). Con tàu hàng vạn tấn vẫn nổi, hòn sỏi vài gam vẫn chìm.

🪵
Làm mẫu

Khối gỗ nặng P = 4 N, thể tích 600 cm³, thả vào nước. Gỗ nổi hay chìm? Nếu nổi yên thì phần chìm là bao nhiêu cm³?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!
🚢 Tàu thép nổi

Khối thép đặc thì chìm. Nhưng thân tàu rỗng, tính cả phần rỗng thì trọng lượng riêng trung bình nhỏ hơn nước ⇒ nổi.

🐟 Cá chép nổi, chìm

Cá co hay giãn bong bóng khí: thể tích đổi nên FA đổi, cá chìm xuống hay nổi lên dễ dàng.

Viên đất nặn (SGK)

  • ✦Viên đất nặn hình tròn nặng khoảng 100 g chìm vì trọng lượng riêng lớn hơn nước.
  • ✦Nặn thành hình thuyền, lòng rỗng thì phần chìm chiếm chỗ nhiều nước hơn, FA tăng lên bằng trọng lượng ⇒ nổi. Khối đất không đổi, chỉ đổi hình dạng.

4 🧪 Thực hành: quan sát gì, thấy gì

Dạng bài

Thí nghiệm bình tràn (SGK)

  1. 1 Treo quả nặng vào lực kế (GHĐ 2 N), đọc P. Nhúng quả nặng vào bình tràn đầy nước, hứng nước tràn ra bằng ống đong.
  2. 2 Khi nước tràn được 20 cm³, đọc F₁ trên lực kế, tính FA = P − F₁. Cân điện tử đo khối lượng nước tràn để tính trọng lượng của nó.
  3. 3 Nhúng sâu thêm cho nước tràn tới 40, 60, 80 cm³ rồi làm tương tự. Lặp lại với nước muối đặc.
  4. 4 Kiểm tra: ở mọi hàng, FA bằng trọng lượng nước bị vật chiếm chỗ ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng bình tràn chưa đầy tới miệng ống: một phần nước bị vật chiếm chỗ chỉ làm mực nước dâng lên, không tràn ra, nên nước hứng được ít hơn thể tích thật.

🧪
Làm mẫu

Quả nặng P = 1,3 N. Khi nước tràn ra 60 cm³ (d nước = 10 000 N/m³), lực kế chỉ bao nhiêu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Kết quả cần thấy (nước d = 10 000; nước muối đặc giả sử d = 12 000)

Nước bị chiếm chỗNước: F_ANước muối: F_A
20 cm³0,2 N0,24 N
40 cm³0,4 N0,48 N
60 cm³0,6 N0,72 N
80 cm³0,8 N0,96 N

Rút ra gì

  • ✦Thể tích chiếm chỗ gấp đôi thì lực đẩy gấp đôi: FA tỉ lệ thuận với V.
  • ✦Cùng V, nước muối đẩy mạnh hơn nước vì d lớn hơn.
  • ✦Ở cả hai chất lỏng, FA đúng bằng trọng lượng phần chất lỏng bị chiếm chỗ: đó là nội dung định luật Archimedes.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🛟

Lực đẩy là gì

  1. 1
    Nhận biết

    Lực đẩy Archimedes tác dụng lên vật nhúng trong chất lỏng có phương và chiều:

  2. 2
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Nhúng vật vào chất lỏng thì số chỉ của lực kế giảm đi.

    b)Chỉ vật nổi mới chịu lực đẩy Archimedes, vật chìm thì không.

    c)Lực đẩy Archimedes luôn hướng thẳng đứng lên trên.

  3. 3
    Thông hiểu

    Nhấn dần một quả bóng xuống nước cho tới khi chìm hẳn, rồi nhấn sâu thêm. Lực đẩy của nước lên bóng:

  4. 4
    Thông hiểu Quả nặng treo lực kế chỉ 2,5 N ngoài không khí, nhúng chìm trong nước chỉ 1,7 N. Lực đẩy Archimedes là N.
  5. 5
    Vận dụng Hòn đá treo lực kế chỉ 8 N ngoài không khí, nhúng chìm hẳn vào nước chỉ 5,5 N. Thể tích hòn đá là cm³ (d nước = 10 000 N/m³).
🧮

Tính lực đẩy F_A = d · V

  1. 1
    Nhận biết

    Trong công thức FA = d · V, d là:

  2. 2
    Thông hiểu Vật 300 cm³ chìm hẳn trong nước (d = 10 000 N/m³). Lực đẩy Archimedes là N.
  3. 3
    Thông hiểu Cũng vật 300 cm³ đó chìm hẳn trong dầu có d = 8 000 N/m³ thì lực đẩy là N.
  4. 4
    Thông hiểu Quả cầu thể tích 1 dm³ chìm hẳn trong nước biển có d = 10 300 N/m³. Lực đẩy là N.
  5. 5
    Vận dụng Lực đẩy của nước lên một vật chìm hẳn là 4 N. Thể tích vật là cm³ (d nước = 10 000 N/m³).
  6. 6
    Vận dụng Khối nhựa thể tích 600 cm³ nổi yên trên nước, ba phần tư thể tích chìm trong nước. Khối nhựa có khối lượng g.
🚢

Nổi hay chìm

  1. 1
    Nhận biết

    Một vật đặt trong chất lỏng sẽ chìm xuống khi:

  2. 2
    Thông hiểu

    Một vật sẽ nổi lên trên chất lỏng nếu:

  3. 3
    Thông hiểu

    Đúng hay sai?

    a)Vật nặng hơn thì luôn chìm.

    b)Khối thép đặc chìm, nhưng thép làm thành thuyền rỗng có thể nổi.

    c)Vật có trọng lượng riêng bằng chất lỏng thì lơ lửng trong chất lỏng.

  4. 4
    Vận dụng Vật nặng 6 N, thể tích 500 cm³, treo vào lực kế rồi nhúng chìm hẳn vào nước. Lực kế chỉ N, và nếu buông ra thì vật chìm.
  5. 5
    Vận dụng Một tàu nặng 30 tấn nổi yên trên sông. Phần thân tàu chìm chiếm chỗ m³ nước (P = 10m, d nước = 10 000 N/m³).
  6. 6
    Vận dụng

    Cá chép co bong bóng khí lại cho nhỏ đi. Điều gì xảy ra?

🧪

Thí nghiệm bình tràn

  1. 1
    Nhận biết

    Xếp các bước thí nghiệm bình tràn theo đúng thứ tự:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu Trong thí nghiệm bình tràn, nước tràn ra 80 cm³. Lực đẩy Archimedes của nước là N.
  3. 3
    Thông hiểu

    Kết luận rút ra từ Bảng 17.1 là:

  4. 4
    Thông hiểu

    Cùng thể tích chiếm chỗ 40 cm³, lực đẩy của nước muối đặc lớn hơn của nước vì:

  5. 5
    Vận dụng Quả nặng P = 1,5 N. Khi nước tràn ra 40 cm³ thì số chỉ lực kế là N.

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Kiểm tra giữa kỳ hay cuối kỳ có một câu tính FA = d · V (có đổi cm³ sang m³) hoặc tìm FA từ hai số chỉ lực kế; điểm hay mất ở V phần chìm và đổi đơn vị.
  • •Câu giải thích vì sao vật nổi, chìm, lơ lửng, tàu thép nổi, cá đổi bong bóng: phải nói được so FA với P hoặc so trọng lượng riêng.
  • •Là nền cho phần năng lượng, cơ năng ở KHTN 9 và cho phần chất lưu (áp suất, lực đẩy) trong Vật lí THPT.
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
17. Tác dụng làm quay của lực. Đòn bẩy