Bảo vệ môi trường
Nêu được tác động của con người đến môi trường qua các thời kì, phân biệt các nguyên nhân gây ô nhiễm và biến đổi khí hậu, và chọn được việc làm cụ thể để giảm ô nhiễm, thích ứng và bảo vệ động vật hoang dã.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 47
⚡ Nhớ nhanh
- 1Con người tác động tới môi trường mạnh dần qua các thời kì: nguyên thuỷ (hái lượm, săn bắn, dùng lửa) → nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi) → công nghiệp và hậu công nghiệp (máy móc, khai khoáng, khí thải).
- 2Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi tính chất vật lí, hoá học, sinh học của môi trường không phù hợp quy chuẩn kĩ thuật, gây hại cho người, sinh vật, tự nhiên.
- 3Bốn nhóm nguyên nhân: chất thải công nghiệp và sinh hoạt (khí thải CO, SO₂, CO₂, NO₂…), hoá chất bảo vệ thực vật, chất phóng xạ, vi sinh vật gây bệnh.
- 4Biến đổi khí hậu là sự thay đổi giá trị trung bình của nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa… giữa các giai đoạn vài thập kỉ đến hàng thế kỉ; nguyên nhân chủ yếu là con người. Thích ứng: đê điều, rừng phòng hộ, đổi cơ cấu cây trồng, nhà chống lũ.
- 5Nhiều loài động vật hoang dã (voi, tê giác, hổ…) có nguy cơ tuyệt chủng vì bị săn bắt quá mức; cần bảo vệ theo công ước CITES.
- 6⚠️ Thứ tự ưu tiên giảm rác: giảm, tái sử dụng, rồi mới tái chế; tái chế không phải bước đầu tiên.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thẻ hành động gây hại hoặc bảo vệ vào thành phố để xem khói, sông, cây, chim và hai thanh ô nhiễm, đa dạng sinh học đổi, rồi tìm đúng biện pháp cho từng nguyên nhân.
Kéo thẻ vào thành phố, hoặc bấm ▶ Xem mẫu.
Gây hại · kéo vào thành phố
Bảo vệ · kéo vào thành phố
1 ⏳ Con người tác động tới môi trường qua các thời kì
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 6–7 bạn đã biết sinh vật sống cần môi trường, cây xanh quang hợp và có vai trò trong khí quyển; ở lớp 8 bạn vừa học hệ sinh thái và cân bằng tự nhiên.
- ✦Lớp 8 thêm: nhìn lịch sử tác động của con người, hiểu ô nhiễm và biến đổi khí hậu là gì, và đề xuất việc làm cụ thể.
Ba thời kì (SGK)
| Thời kì | Hoạt động chính | Tác động tới môi trường |
|---|---|---|
| Nguyên thuỷ | Hái lượm, săn bắn; biết dùng lửa | Đốt rừng săn thú, nấu chín thức ăn, xua đuổi thú dữ |
| Nông nghiệp | Trồng lúa, mì, ngô; chăn nuôi trâu, bò, dê, cừu | Cày xới, định cư, thuần hoá cây dại, xây kênh mương |
| Công nghiệp, hậu công nghiệp | Cơ giới hoá, năng lượng hơi nước, điện, khai khoáng; điện tử và công nghệ thông tin | Khai thác khoáng sản nhiều, khí thải tăng; có thể tiết kiệm tài nguyên nhờ tự động hoá |
Dạng bài
Phân tích một hoạt động ảnh hưởng thế nào tới môi trường
- 1 Xác định hoạt động thuộc thời kì nào (hái lượm, trồng trọt, máy móc…).
- 2 Tìm thành phần môi trường bị tác động (đất, rừng, nước, không khí).
- 3 Hỏi tác động làm suy thoái hay bảo vệ, cải tạo môi trường.
- 4 Kiểm tra: nêu được một mặt lợi và một mặt cần chú ý của hoạt động đó ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ mọi hoạt động của con người đều có hại. SGK nói cả hoạt động bảo vệ, cải tạo môi trường (ví dụ tự động hoá giúp tiết kiệm tài nguyên).
Thời kì nông nghiệp, người ta phát quang một khoảng rừng để làm ruộng lúa. Tác động tới môi trường là gì?
Hướng dẫn giải
2 🏭 Ô nhiễm môi trường và cách hạn chế
Nguyên nhân ô nhiễm (SGK)
| Nguyên nhân | Ví dụ | Hậu quả |
|---|---|---|
| Chất thải công nghiệp, sinh hoạt | Khí CO, SO₂, CO₂, NO₂… | Hại cơ thể sinh vật; một trong các nguyên nhân gây hiệu ứng nhà kính |
| Hoá chất bảo vệ thực vật | Thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ | Tăng năng suất nhưng hại sức khoẻ và hệ sinh thái nếu dùng sai cách |
| Chất phóng xạ | Thử, sản xuất vũ khí hạt nhân; nhà máy điện nguyên tử | Gây biến đổi vật chất di truyền, phát sinh bệnh, tật di truyền |
| Vi sinh vật gây bệnh | Phân, rác, nước thải sinh hoạt, rác thải bệnh viện không được xử lí | Vi sinh vật phát triển mạnh, lây bệnh cho người và động vật |
Dạng bài
Xác định nguyên nhân ô nhiễm và chọn biện pháp
- 1 Xem chất gây ô nhiễm là khí thải, hoá chất, chất phóng xạ hay vi sinh vật.
- 2 Xác định môi trường bị ô nhiễm: nước, đất hay không khí.
- 3 Chọn biện pháp đúng nguyên nhân: xử lí chất thải, dùng năng lượng tái tạo (gió, mặt trời), trồng cây xanh, ứng dụng khoa học kĩ thuật, tuyên truyền, giáo dục.
- 4 Kiểm tra: biện pháp phải chặn từ nguồn hoặc xử lí trước khi thải ra môi trường ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng hoá chất bảo vệ thực vật chỉ có lợi vì tăng năng suất. Dùng không đúng cách vẫn hại sức khoẻ người và hệ sinh thái.
Nước thải sinh hoạt chứa phân, rác được xả thẳng xuống ao, ao có mùi hôi và nhiều người đau bụng. Nguyên nhân ô nhiễm, môi trường bị ô nhiễm và biện pháp?
Hướng dẫn giải
Ba chữ R (bổ sung từ labnguyen, ngoài trang SGK này)
- ✦Giảm (dùng ít đi) → tái sử dụng (dùng lại) → tái chế (làm đồ mới). Đây là thứ tự ưu tiên: thứ không cần sản xuất ra là tốt nhất.
- ✦Phân loại rác tại nguồn giúp xử lí và tái chế dễ hơn; việc học sinh làm được ngay: mang bình nước, túi vải, tắt điện khi ra khỏi phòng, phân loại rác, trồng và chăm cây.
3 🌡️ Biến đổi khí hậu và cách thích ứng
Thay đổi giá trị trung bình của nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa… giữa các giai đoạn, mỗi giai đoạn từ vài thập kỉ đến hàng thế kỉ. Con người là nguyên nhân chủ yếu.
Chủ động xây đê điều kiên cố, trồng rừng phòng hộ chắn sóng, chống xói lở bờ biển, bờ sông, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, xây nhà chống lũ.
Dạng bài
Chọn biện pháp thích ứng cho một vùng
- 1 Xác định hiện tượng vùng đó gặp: nước biển dâng, lũ, hạn, xói lở…
- 2 Xem vùng có bờ biển, bờ sông hay đồng ruộng để biết đối tượng cần bảo vệ.
- 3 Chọn biện pháp đúng hiện tượng: đê, rừng phòng hộ, nhà chống lũ, đổi cây trồng, vật nuôi.
- 4 Kiểm tra: biện pháp có giúp giảm thiệt hại khi hiện tượng xảy ra không ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm thích ứng với ngăn chặn: đê điều, nhà chống lũ giúp sống chung với biến đổi khí hậu, chứ chưa làm khí hậu ngừng thay đổi.
Một xã ven biển bị sóng lớn làm sạt lở bờ, ruộng gần biển nhiễm mặn. Đề xuất hai biện pháp thích ứng theo SGK.
Hướng dẫn giải
4 🐘 Bảo vệ động vật hoang dã và việc học sinh làm được
Vì sao phải bảo vệ động vật hoang dã (SGK)
- ✦Mỗi loài là một mắt xích của hệ sinh thái; mất một loài có thể ảnh hưởng toàn hệ, làm giảm đa dạng sinh học, gây mất cân bằng sinh thái.
- ✦Nhiều loài như voi, tê giác, hổ có nguy cơ tuyệt chủng do bị săn bắt quá mức; cần bảo vệ theo Công ước quốc tế về buôn bán các loài động, thực vật hoang dã (CITES), bảo vệ môi trường sống và giữ thiên nhiên hoang dã.
Dạng bài
Chọn hành động bảo vệ môi trường phù hợp
- 1 Xác định vấn đề cần giải quyết (rác nhựa, tiêu tốn điện, mất cây xanh, săn bắt…).
- 2 Tìm hành động chặn ngay từ gốc trước: giảm dùng, dùng lại.
- 3 Chọn thêm hành động hỗ trợ: phân loại rác, trồng cây, tuyên truyền người xung quanh.
- 4 Kiểm tra: hành động làm được thường xuyên thì mới có tác dụng lâu dài ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi tái chế là cách đầu tiên và đủ. Tái chế vẫn tốn năng lượng, nên ưu tiên giảm và tái sử dụng trước.
Lớp bạn uống nhiều nước đóng chai nhựa dùng một lần. Hành động nào có lợi nhất để giảm rác nhựa, và tại sao?
Hướng dẫn giải
Lưu ý từ SGK
- ✦Tầng ozone (O₃) trong tầng bình lưu (cao khoảng 15 đến 35 km) hấp thụ phần lớn tia cực tím của Mặt Trời; chất ODS làm suy giảm ozone. Ngày 16 tháng 9 là Ngày quốc tế bảo tồn tầng ozone.
- ✦Bạn có thể tuyên truyền cho mọi người các hành động bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Các thời kì phát triển xã hội
- 1Nhận biết
Ở thời kì nguyên thuỷ, con người khai thác thiên nhiên chủ yếu qua:
- 2Thông hiểu
Hoạt động nào là đặc trưng của thời kì nông nghiệp?
- 3Thông hiểu
Thời kì công nghiệp làm tăng mạnh nhóm tác động nào tới môi trường?
- 4Vận dụng
Người ta phát quang rừng làm ruộng, sau đó đào kênh mương dẫn nước tưới. Tác động hợp lí nhất tới môi trường là:
Ô nhiễm và cách hạn chế
- 1Nhận biết
Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi tính chất của môi trường:
- 2Thông hiểu
Các khí CO, SO₂, CO₂, NO₂ thải ra từ công nghiệp và sinh hoạt thuộc nhóm nguyên nhân nào?
- 3Thông hiểu
Rác thải bệnh viện không được thu gom, xử lí đúng cách có thể gây ô nhiễm do:
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Thuốc trừ sâu dùng không đúng cách có thể hại sức khoẻ con người và hệ sinh thái.
b)Trồng nhiều cây xanh là một biện pháp hạn chế ô nhiễm.
c)Tái chế luôn phải là bước đầu tiên trong ba chữ R.
- 5Thông hiểu
Sắp xếp thứ tự ưu tiên của ba chữ R từ trước đến sau:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 6Vận dụng
Một bạn vừa mang bình nước riêng đi học, vừa gom vỏ chai mua ngoài về phân loại. Việc nào thuộc “giảm” và tác dụng lớn hơn?
- 7Vận dụng
Ruộng phun thuốc trừ sâu liều quá cao, nước mưa cuốn thuốc xuống ao nuôi cá, cá chết. Giải thích và đề xuất:
Biến đổi khí hậu
- 1Nhận biết
Biến đổi khí hậu là sự thay đổi:
- 2Thông hiểu
Theo SGK, nguyên nhân chủ yếu gây biến đổi khí hậu là:
- 3Thông hiểu
Biện pháp nào là biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu?
- 4Vận dụng
Vùng đồng bằng ven biển thường bị lũ, nước mặn xâm nhập. Gói biện pháp thích ứng hợp lí nhất là:
Bảo vệ động vật hoang dã
- 1Nhận biết
Loài nào sau đây được SGK nêu có nguy cơ tuyệt chủng do bị săn bắt quá mức?
- 2Thông hiểu
Vì sao việc một loài bị biến mất có thể ảnh hưởng toàn hệ sinh thái?
- 3Thông hiểu
Tầng ozone trong tầng bình lưu có vai trò gì theo SGK?
- 4Thông hiểu
Việc nào học sinh làm được ngay để bảo vệ môi trường?
- 5Vận dụng
Một bạn muốn lớp giảm rác thải mỗi tuần. Phương án hợp lí nhất là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối kỳ hay hỏi khái niệm ô nhiễm môi trường, bốn nhóm nguyên nhân, biến đổi khí hậu và biện pháp thích ứng, vai trò bảo vệ động vật hoang dã.
- •Câu vận dụng thường cho tình huống thực tế (nước thải, thuốc trừ sâu, vùng ven biển bị lũ) rồi hỏi nguyên nhân và biện pháp, hoặc hỏi việc học sinh làm được ngay.
- •Là nền cho phần bảo vệ môi trường, phát triển bền vững ở KHTN 9 và sinh thái học, môi trường ở Sinh học THPT.