Base. Thang pH
Viết được công thức và gọi được tên base, tra bảng tính tan để phân biệt kiềm với base không tan, viết được phản ứng trung hoà, và đọc được pH để biết dung dịch có tính acid, base hay trung tính.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 9
⚡ Nhớ nhanh
- 1Base là hợp chất trong phân tử có nguyên tử kim loại liên kết với nhóm hydroxide (−OH), khi tan trong nước tạo ion OH⁻. Số nhóm −OH bằng hoá trị kim loại.
- 2Phần lớn base không tan; một số ít tan trong nước tạo dung dịch kiềm (KOH, NaOH, Ba(OH)₂…). Tra bảng tính tan để biết.
- 3Dung dịch kiềm làm quỳ tím hoá xanh và phenolphthalein không màu hoá hồng. Base tác dụng với acid tạo muối và nước: đó là phản ứng trung hoà.
- 4Thang pH: pH < 7 là môi trường acid; pH = 7 trung tính; pH > 7 base. Với các dung dịch cùng nồng độ, acid có pH càng nhỏ thì càng mạnh (HCl 0,1 M pH = 1 mạnh hơn CH₃COOH 0,1 M pH ≈ 3).
- 5Đo pH bằng giấy pH: nhỏ mẫu, so màu với bảng màu chuẩn; cần chính xác hơn thì dùng máy đo hoặc bút đo pH.
- 6⚠️ Base không tan vẫn trung hoà được với acid, nhưng không làm đổi màu quỳ tím hay phenolphthalein; và trung tính là pH = 7 chứ không phải 0.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo từng mẫu (HCl, chanh, giấm, nước cất, Cu(OH)₂, xà phòng, NaOH…) thả vào ô pH bạn đoán để giấy pH đổi màu, mẫu trượt về đúng pH và hiện màu quỳ tím, phenolphthalein.
Kéo mẫu thả vào ô pH bạn đoán (hoặc chạm mẫu rồi chạm ô). Chưa đoán được thì thả lên giấy pH.
Kết luận
Kéo một mẫu thả vào ô pH bạn đoán trên thang. Giấy pH sẽ đổi màu và thẻ trượt về đúng pH của mẫu.
Chất chỉ thị với mẫu …
Đo một mẫu để xem quỳ tím và phenolphthalein đổi màu thế nào.
Acid làm quỳ hoá đỏ; dung dịch kiềm làm quỳ hoá xanh và phenolphthalein hoá hồng. Màu giấy pH là gần đúng, mỗi loại giấy hơi khác: luôn so với bảng màu in trên hộp. Không nếm mẫu thử.
Nhỏ nước chanh lên giấy pH: màu đỏ, pH ≈ 2 ⇒ acid.
1 🧼 Base là gì, gọi tên và bảng tính tan
Lớp 7 đã biết gì, lớp 8 thêm gì
- ✦Lớp 7 bạn đã gặp nhóm OH (hydroxyl, hoá trị I) trong bảng hoá trị nhóm nguyên tử để lập công thức như Ca(OH)₂, nhưng chưa biết đó là một loại chất.
- ✦Lớp 8 gọi loại chất ấy là base: có nguyên tử kim loại liên kết với nhóm −OH, tan trong nước tạo ion OH⁻, và có chung tính chất hoá học.
Tên và công thức một số base
| Tên base | Công thức | Cation | Anion |
|---|---|---|---|
| Sodium hydroxide | NaOH | Na⁺ | OH⁻ |
| Barium hydroxide | Ba(OH)₂ | Ba²⁺ | OH⁻ |
| Iron(II) hydroxide | Fe(OH)₂ | Fe²⁺ | OH⁻ |
| Iron(III) hydroxide | Fe(OH)₃ | Fe³⁺ | OH⁻ |
Bảng tính tan của nhóm −OH (SGK; t: tan, k: không tan)
| Kim loại | Hoá trị | Nhóm −OH |
|---|---|---|
| K | I | t |
| Na | I | t |
| Ba | II | t |
| Mg | II | k |
| Cu | II | k |
| Fe | II | k |
| Fe | III | k |
Dạng bài
Viết công thức, gọi tên base và cho biết tan hay không
- 1 Xác định kim loại và hoá trị của nó (kim loại có nhiều hoá trị thì ghi hoá trị trong ngoặc khi gọi tên).
- 2 Số nhóm −OH = hoá trị: hoá trị n thì viết M(OH)ₙ, nhóm OH đặt trong ngoặc nếu n lớn hơn 1.
- 3 Gọi tên: tên kim loại (kèm hoá trị) + hydroxide.
- 4 Tra bảng tính tan: kiềm (tan) hay base không tan. Kiểm tra: số nhóm OH khớp hoá trị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhóm OH đặt trong ngoặc khi có nhiều hơn một: viết Ba(OH)₂, không viết BaOH₂ (BaOH₂ sai vì chỉ số 2 sẽ thuộc về H). Số nhóm OH phải bằng hoá trị của kim loại.
Viết công thức của iron(III) hydroxide, cho biết nó tan hay không tan.
Hướng dẫn giải
2 🧪 Tính chất: chất chỉ thị và phản ứng trung hoà
Dung dịch kiềm đổi màu chất chỉ thị
| Chất chỉ thị | Màu ban đầu | Trong dung dịch kiềm |
|---|---|---|
| Giấy quỳ tím | Tím | Chuyển sang xanh |
| Dung dịch phenolphthalein | Không màu | Chuyển sang hồng |
Phản ứng trung hoà
- ✦Base (cả base tan lẫn không tan) phản ứng với dung dịch acid tạo muối và nước: base + acid → muối + nước. Ví dụ: Ca(OH)₂ + H₂SO₄ → CaSO₄ + 2H₂O.
- ✦Ứng dụng trong đời sống: bôi vôi tôi Ca(OH)₂ vào vết ong đốt hoặc kiến đốt để giảm đau (trung hoà acid trong nọc); rắc vôi bột lên ruộng để khử chua cho đất (CaO + H₂O → Ca(OH)₂).
Dạng bài
Viết phương trình trung hoà base + acid
- 1 Viết sơ đồ: base + acid → muối + H₂O.
- 2 Muối gồm kim loại của base ghép với gốc acid theo hoá trị (Mg, Ca, Ba II; Na, K I; Fe III; gốc Cl I; gốc SO₄ II).
- 3 Cân bằng bằng hệ số: hệ số trước H₂O thường bằng số nhóm OH của base; đếm nguyên tố hai vế.
- 4 Kiểm tra: số nguyên tử mỗi nguyên tố (nhất là H, O, Cl, S) hai vế bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Base không tan như Fe(OH)₃, Cu(OH)₂, Mg(OH)₂ không đổi màu quỳ nhưng vẫn phản ứng với acid và tan ra. Đừng suy ra "không tan thì không phản ứng".
Viết phương trình phản ứng giữa Fe(OH)₃ và dung dịch HCl.
Hướng dẫn giải
3 📏 Thang pH
Đọc thang pH (từ 0 đến 14)
| Giá trị pH | Môi trường | Ví dụ |
|---|---|---|
| nhỏ hơn 7 | Acid | Nước chanh, giấm, dịch vị dạ dày |
| bằng 7 | Trung tính | Nước cất |
| lớn hơn 7 | Base (kiềm) | Nước xà phòng, dung dịch NaOH loãng |
So sánh độ mạnh bằng pH
- ✦Với các acid cùng nồng độ, pH càng nhỏ thì acid càng mạnh. SGK: HCl 0,1 M có pH = 1, acetic acid CH₃COOH 0,1 M có pH ≈ 3, nên HCl mạnh hơn acetic acid.
- ✦Với các base cùng nồng độ, pH càng lớn thì base càng mạnh. Không so pH của hai dung dịch khác nồng độ rồi kết luận về độ mạnh.
Dạng bài
Đọc pH rồi kết luận môi trường
- 1 So giá trị pH với 7.
- 2 pH nhỏ hơn 7 là acid, bằng 7 là trung tính, lớn hơn 7 là base.
- 3 Muốn đưa pH về gần 7: dung dịch acid thì thêm base (làm pH tăng); dung dịch base thì thêm acid (làm pH giảm).
- 4 Kiểm tra: acid mà kết luận pH lớn hơn 7, hay base mà pH nhỏ hơn 7 là đã nhầm chiều ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Hay nhầm pH = 0 là trung tính. Trung tính là pH = 7; pH nhỏ như 0, 1 là acid rất mạnh, đừng lẫn "số nhỏ" với "yếu".
Đất ruộng đo bằng giấy pH được pH = 4. Đất chua hay kiềm? Nên rắc vôi bột không, và pH đổi theo chiều nào?
Hướng dẫn giải
pH gần đúng của một số mẫu quen thuộc (tra bảng màu giấy pH để chắc chắn)
| Mẫu | pH gần đúng | Môi trường |
|---|---|---|
| Dịch vị dạ dày | khoảng 2 | Acid mạnh |
| Nước quả chanh | khoảng 2 | Acid |
| Giấm ăn | khoảng 3 | Acid |
| Nước mưa | hơi nhỏ hơn 7 | Hơi acid |
| Nước cất | 7 | Trung tính |
| Máu người | khoảng 7,4 | Hơi base, giữ trong khoảng hẹp |
| Nước xà phòng | khoảng 10 | Base |
4 🔬 Thực hành: quan sát gì, thấy gì
Thí nghiệm với NaOH loãng và HCl loãng (xem thầy cô làm hoặc xem mô phỏng)
| Làm gì | Cần thấy | Kết luận |
|---|---|---|
| Nhỏ 1–2 giọt dung dịch NaOH lên giấy quỳ tím | Giấy chuyển xanh | Dung dịch kiềm làm quỳ hoá xanh |
| Cho 1 mL NaOH loãng vào ống nghiệm, nhỏ 2–3 giọt phenolphthalein | Dung dịch chuyển hồng | Kiềm làm phenolphthalein hoá hồng |
| Nhỏ từ từ HCl loãng vào ống trên, vừa nhỏ vừa lắc | Màu hồng nhạt dần rồi mất | NaOH đã bị trung hoà hết, hết kiềm |
An toàn
- ✦NaOH và HCl chỉ dùng ở phòng thí nghiệm có thầy cô, đeo kính và găng tay; không làm ở nhà. Dính hoá chất vào da thì rửa ngay nhiều nước.
- ✦Ở nhà chỉ nên đo pH bằng giấy pH với nước chanh, giấm, nước baking soda hoặc nước lọc, có người lớn bên cạnh; không nếm các mẫu thử.
Dạng bài
Đo pH các mẫu bằng giấy pH
- 1 Cho mỗi mẫu giấy pH (dài khoảng 1 cm) lên đĩa thuỷ tinh sạch.
- 2 Nhỏ một giọt mẫu cần đo lên giấy (mỗi mẫu một giấy riêng, ống hút lau sạch giữa các lần).
- 3 So màu ngay với bảng màu chuẩn trên hộp để đọc giá trị pH.
- 4 Kiểm tra: pH nhỏ hơn 7 acid, bằng 7 trung tính, lớn hơn 7 base; nước lọc thường cho màu gần 7 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Để quá lâu mới so màu hoặc dùng chung một giấy cho nhiều mẫu thì màu sai. Phải so màu ngay và dùng mỗi mẫu một giấy.
Đo bằng giấy pH ba mẫu: nước chanh, nước lọc, nước rửa bát. Màu giấy ứng với pH lần lượt 2, 7 và 9. Cho biết môi trường mỗi mẫu.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Base và bảng tính tan
- 1Nhận biết
Base là hợp chất trong phân tử có nguyên tử kim loại liên kết với:
- 2Nhận biết
Chất nào sau đây là base?
- 3Thông hiểu
Công thức của iron(III) hydroxide là:
- 4Thông hiểu
Theo bảng tính tan của SGK, base nào sau đây tan trong nước (kiềm)?
- 5Vận dụng Trong bốn chất Mg(OH)₂, NaOH, Cu(OH)₂ và KOH có chất là base tan (kiềm).
Chất chỉ thị và trung hoà
- 1Nhận biết
Dung dịch kiềm làm giấy quỳ tím chuyển sang màu:
- 2Thông hiểu
Nhỏ phenolphthalein không màu vào dung dịch NaOH loãng, dung dịch chuyển sang màu:
- 3Thông hiểu
Phương trình trung hoà nào viết đúng?
- 4Thông hiểu Điền hệ số còn thiếu để cân bằng: Fe(OH)₃ + 3HCl → FeCl₃ + H₂O.
- 5Vận dụng
Hai ống không nhãn đựng dung dịch NaOH loãng và dung dịch HCl loãng. Cách nhận biết đúng là:
- 6Vận dụng
Bị ong đốt, bôi vôi tôi Ca(OH)₂ lên vết đốt thì đỡ đau vì:
Thang pH
- 1Nhận biết
Dung dịch có pH = 7 thuộc môi trường:
- 2Thông hiểu
Dung dịch X có pH = 12, dung dịch Y có pH = 2, dung dịch Z có pH = 7. Dung dịch nào có tính base?
- 3Thông hiểu
HCl 0,1 M có pH = 1, còn CH₃COOH 0,1 M có pH ≈ 3. Nhận xét nào đúng?
- 4Thông hiểu
Sắp xếp theo pH tăng dần: giấm ăn (khoảng 3), nước cất (7), nước xà phòng (khoảng 10).
- 5Vận dụng
Nước trong ao nuôi cá đo bằng giấy pH được pH = 5. Để pH về gần 7, người nuôi nên:
Đo pH và quan sát
- 1Thông hiểu
Nhỏ từ từ HCl loãng vào ống NaOH loãng có phenolphthalein (màu hồng), vừa nhỏ vừa lắc. Hiện tượng quan sát được là:
- 2Thông hiểu
Dùng giấy pH đo mẫu đúng cách là:
- 3Vận dụng
Dung dịch Z làm quỳ tím hoá xanh và làm phenolphthalein hoá hồng. Kết luận hợp lí là:
- 4Vận dụng
Cu(OH)₂ là chất rắn màu xanh không tan trong nước. Cho vào dung dịch HCl loãng thì chất rắn tan ra tạo dung dịch màu xanh. Giải thích đúng là:
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đề giữa và cuối kỳ I hay hỏi công thức, tên base và bảng tính tan, màu quỳ tím và phenolphthalein, viết phương trình trung hoà (chú ý hệ số trước H₂O) và đọc pH để nói môi trường.
- •Câu vận dụng thường là tình huống đời sống: khử chua đất, bôi vôi vết ong đốt, xử lí pH ao nuôi, hoặc nhận biết hai dung dịch không nhãn bằng chất chỉ thị.
- •Là nền cho oxide, muối ở KHTN 8, cho kim loại, phi kim ở KHTN 9 và cho pH, cân bằng acid–base ở Hoá THPT.
10. Oxide