Định lí Thalès trong tam giác
Viết đúng tỉ lệ thức của định lí Thalès để tính độ dài đoạn thẳng, và dùng định lí Thalès đảo để chứng minh hai đường thẳng song song.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 15
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tỉ số của hai đoạn thẳng là tỉ số độ dài của chúng theo cùng một đơn vị đo: 25 cm và 1 dm có tỉ số 2510 = 52.
- 2Định lí Thalès: trong tam giác ABC, B'C' ∥ BC (B' ∈ AB, C' ∈ AC) thì AB'AB = AC'AC ; AB'B'B = AC'C'C ; B'BAB = C'CAC.
- 3Định lí Thalès đảo: đường thẳng cắt hai cạnh và định ra những đoạn tỉ lệ thì song song với cạnh còn lại.
- 4Tử và mẫu của mỗi tỉ số phải nằm trên cùng một cạnh, hai vế đi cùng chiều (từ đỉnh xuống, hoặc phần trên chia phần dưới).
- 5⚠️ Chưa có song song thì chưa được viết tỉ lệ thức — đề cho góc đồng vị bằng nhau hay hai đường cùng vuông góc thì chứng minh song song trước.
- 6Tính xong thì thử lại: hai tỉ số phải ra cùng một số.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo D trên cạnh AB: đường DE luôn song song BC và ba cặp tỉ số luôn bằng nhau. Bấm "Thả E tự do" rồi kéo E lệch đi: hai tỉ số vỡ, đèn song song tắt — chỉ khi hai tỉ số bằng lại thì DE mới song song BC (Thalès đảo).
Kéo chấm D trên AB. Đơn vị: cm.
| ADAB = 0,4 | = | AEAC = 0,4 |
| ADDB = 0,67 | = | AEEC = 0,67 |
| DBAB = 0,6 | = | ECAC = 0,6 |
AD = 2 · DB = 3 · AE = 3,2 · EC = 4,8
DE ∥ BC ⇒ các đoạn tương ứng tỉ lệ: ADDB = AEEC = 0,67 (Thalès).
Kéo D đi đâu (giữ song song) thì tỉ số đổi, nhưng hai vế luôn bằng nhau. Tử và mẫu mỗi tỉ số nằm trên cùng một cạnh.
DE ∥ BC. Kéo D xuống: E chạy theo, DE vẫn song song.
1 📏 Tỉ số hai đoạn thẳng, đoạn thẳng tỉ lệ
Cần nhớ
- ✦Tỉ số của hai đoạn thẳng AB và CD là ABCD, tính khi hai độ dài cùng đơn vị. AB = 3 cm, CD = 6 cm thì ABCD = 36 = 12.
- ✦Đổi đơn vị đo thì tỉ số không đổi: 30 mm và 6 cm vẫn có tỉ số 12.
- ✦AB, CD gọi là tỉ lệ với A'B', C'D' khi ABCD = A'B'C'D'. Ví dụ AB = 2, CD = 3, A'B' = 4, C'D' = 6 vì 23 = 46.
Dạng bài
Tính tỉ số của hai đoạn thẳng
- 1 Kiểm hai độ dài đã cùng đơn vị chưa; chưa thì đổi về một đơn vị.
- 2 Viết tỉ số đúng thứ tự đề hỏi: đoạn nêu trước là tử.
- 3 Rút gọn phân số.
- 4 Thử lại: nhân tỉ số với mẫu phải ra lại tử.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị: viết EFHK = 452 là sai — 45 cm và 2 dm khác đơn vị. Đổi 2 dm = 20 cm rồi mới chia: 4520 = 94.
Tính tỉ số của hai đoạn thẳng EF = 45 cm và HK = 2 dm.
Hướng dẫn giải
2 📐 Định lí Thalès: tính độ dài
Cần nhớ
- ✦Một đường thẳng song song với một cạnh và cắt hai cạnh còn lại thì định ra trên hai cạnh đó những đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ.
- ✦Ba dạng tỉ lệ thức (B'C' ∥ BC): AB'AB = AC'AC · AB'B'B = AC'C'C · B'BAB = C'CAC. Chọn dạng có đủ ba đoạn đã biết.
- ✦Ví dụ DE ∥ BC, AD = 2, DB = 3, AE = 4: ADDB = AEEC ⇒ 23 = 4EC ⇒ EC = 6.
- ✦Đề không ghi sẵn "∥" thì tìm lí do song song: góc đồng vị bằng nhau (AMN = ABC), hoặc cùng vuông góc với một đường.
Đề cho gì thì dùng tỉ lệ thức nào
| Đề cho | Hỏi | Dùng |
|---|---|---|
| AD, DB, AE | EC | ADDB = AEEC |
| AD, AB, AC | AE | ADAB = AEAC |
| AD, DB, AC | AE | ADAB = AEAC, với AB = AD + DB |
| DB, AB, AC | EC | DBAB = ECAC |
Dạng bài
Tính độ dài bằng định lí Thalès
- 1 Chỉ ra cặp đường song song (đề cho, hoặc chứng minh bằng góc đồng vị / cùng vuông góc).
- 2 Viết tỉ lệ thức theo hình: tử và mẫu cùng một cạnh, hai vế cùng chiều. Chọn dạng có ba đoạn đã biết.
- 3 Thay số, nhân chéo để tìm đoạn chưa biết.
- 4 Thử lại: tính hai tỉ số, phải ra cùng một số ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghép chéo hai cạnh: viết AMNC = ANMB là sai — tử và mẫu mỗi tỉ số phải cùng nằm trên một cạnh. Với số trên, ghép chéo ra NC = 6 · 4 : 9 ≈ 2,7, không thoả 64 = 9/NC.
Tam giác ABC có M ∈ AB, N ∈ AC, góc AMN = góc ABC. Biết AM = 6, MB = 4, AN = 9. Tính NC.
Hướng dẫn giải
3 🔁 Định lí Thalès đảo: chứng minh song song
Cần nhớ
- ✦Tam giác ABC, B' ∈ AB, C' ∈ AC. Nếu AB'AB = AC'AC thì B'C' ∥ BC. Ví dụ AB' = 4, AB = 6, AC' = 6, AC = 9: 46 = 69 ⇒ B'C' ∥ BC.
- ✦Dùng dạng ADDB = AEEC cũng được: AD = 2, DB = 4, AE = 2,5, EC = 5 thì 24 = 2,55 = 12 ⇒ DE ∥ BC.
- ✦Hai tỉ số khác nhau ⇒ hai đường không song song.
Có song song ⇒ suy ra tỉ lệ. Dùng để tính độ dài.
Có tỉ lệ ⇒ suy ra song song. Dùng để chứng minh song song.
Dạng bài
Chứng minh DE ∥ BC bằng Thalès đảo
- 1 Kiểm D, E nằm trên hai cạnh AB, AC của cùng một tam giác.
- 2 Tính hai tỉ số cùng kiểu: ADDB và AEEC (hoặc ADAB và AEAC).
- 3 Hai tỉ số bằng nhau ⇒ DE ∥ BC (định lí Thalès đảo); khác nhau ⇒ không song song.
- 4 Thử lại bằng dạng tỉ số còn lại: cũng phải bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lẫn kiểu tỉ số: so MEEN = 23 với MFMP = 410 rồi kết luận "không song song" là sai — hai tỉ số phải cùng kiểu (phần trên chia phần dưới, hoặc phần trên chia cả cạnh).
Tam giác MNP có E ∈ MN, F ∈ MP với ME = 3, EN = 4,5, MF = 4, FP = 6. Chứng minh EF ∥ NP.
Hướng dẫn giải
4 🌉 Đo khoảng cách không tới được
Dạng bài
Đo khoảng cách qua sông, qua hồ
- 1 Vẽ hình: tìm tam giác và cặp đoạn song song (hai bờ sông song song, hoặc cắm cọc sao cho song song).
- 2 Ghi các đoạn đo được lên hình, đánh dấu đoạn cần tìm.
- 3 Viết tỉ lệ thức Thalès, nhân chéo.
- 4 Thử lại: hai tỉ số bằng nhau và kết quả hợp lí với thực tế ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết EAEC = ABCD vẫn đúng (đổi chỗ trung tỉ), nhưng EACD = ECAB là ghép chéo — ra CD = 300 · 200 : 360 ≈ 166,7 m, sai.
Hai bờ sông song song. Trên bờ này có A, C; bờ kia có B, D. Chọn E trên đường thẳng AB (phía bờ này) sao cho E, C, D thẳng hàng. Đo được EA = 300 m, sông rộng AB = 200 m, EC = 360 m. Tính CD.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tỉ số, đoạn thẳng tỉ lệ
- 1Nhận biết
Tỉ số của hai đoạn thẳng là
- 2Thông hiểu
MN = 4 cm, PQ = 10 cm. Tỉ số MNPQ bằng
- 3Thông hiểu
EF = 30 cm, HK = 2 dm. Tỉ số EFHK bằng
- 4Vận dụng Hai đoạn AB = 3 cm, CD = 5 cm tỉ lệ với A'B' = 6 cm và C'D'. Độ dài C'D' = cm.
Tính độ dài bằng định lí Thalès
- 1Nhận biết
Tam giác ABC có DE ∥ BC (D ∈ AB, E ∈ AC). Tỉ lệ thức nào đúng?
- 2Thông hiểu DE ∥ BC, AD = 2, DB = 3, AE = 4 (D ∈ AB, E ∈ AC). Khi đó EC = .
- 3Thông hiểu MN ∥ BC (M ∈ AB, N ∈ AC), AM = 4, AB = 10, AC = 15. Khi đó AN = .
- 4Thông hiểu DE ∥ BC (D ∈ AB, E ∈ AC), AD = 4, DB = 6, AE = 5. Khi đó EC = .
- 5Thông hiểu
Tam giác PQE có HK ∥ QE (H ∈ PQ, K ∈ PE), PH = 6, HQ = 3, PK = 8. Độ dài KE bằng
- 6Vận dụng MN ∥ BC (M ∈ AB, N ∈ AC), AM = 3, MB = 2, AC = 10. Khi đó AN = .
- 7Vận dụng Tam giác ABC có M ∈ AB, N ∈ AC, góc AMN = góc ABC, AM = 8, MB = 4, AN = 10. Khi đó NC = .
- 8Vận dụng Tam giác PHQ có E ∈ PH, F ∈ PQ, EF ⊥ PH và QH ⊥ PH. Biết PE = 3, PF = 4, FQ = 2. Khi đó PH = .
Thalès đảo: có song song không?
- 1Nhận biết
Định lí Thalès đảo thường dùng để
- 2Thông hiểu
Tam giác ABC, D ∈ AB, E ∈ AC với AD = 2, DB = 3, AE = 4, EC = 6. Khẳng định nào đúng?
- 3Thông hiểu
Tam giác ABC, D ∈ AB, E ∈ AC với AD = 3, DB = 2, AE = 4, EC = 3. Khẳng định nào đúng?
- 4Thông hiểu
Tam giác MNP có E ∈ MN, F ∈ MP với ME = 2, EN = 3, MF = 3, FP = 4,5. Xét các khẳng định:
a)MEMN = 25.
b)MFMP = 25.
c)EF ∥ NP.
d)Nếu FP = 4 (giữ nguyên các số khác) thì EF vẫn song song NP.
- 5Vận dụng
Tam giác ABC có AB = 10, AC = 15, D ∈ AB với AD = 4. Lấy E ∈ AC. Để DE ∥ BC thì AE bằng
Vận dụng thực tế
- 1Nhận biết
Muốn dùng định lí Thalès để đo khoảng cách qua sông, trên hình vẽ bắt buộc phải có
- 2Thông hiểu Hai bờ sông song song: A, C ở bờ này, B, D ở bờ kia; E thuộc đường thẳng AB, E, C, D thẳng hàng. EA = 300 m, AB = 200 m, EC = 360 m. Khi đó CD = m.
- 3Thông hiểu Mái nhà chữ A: hai mái AB, AC; thanh xà DE song song với nền BC (D ∈ AB, E ∈ AC). AD = 1,2 m, DB = 1,8 m, mái AC dài 4 m. Khi đó AE = m.
- 4Vận dụng
Tam giác ABC có trọng tâm G, BC = 12 cm. Đường thẳng qua G song song với AB cắt BC tại M. Độ dài BM bằng
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa kỳ I và cuối kỳ I thường có câu "tìm x trên hình" bằng định lí Thalès (trắc nghiệm hoặc tự luận ngắn); bẫy hay gặp là ghép chéo hai cạnh và quên đổi đơn vị.
- •Câu tự luận hình học hay có ý chứng minh song song bằng Thalès đảo, hoặc phải chứng minh song song (góc đồng vị, cùng vuông góc) trước rồi mới dùng Thalès.
- •Đây là nền cho tam giác đồng dạng (học kì II lớp 8), và tiếp đó là hệ thức lượng trong tam giác vuông, các bài hình đường tròn lớp 9 — phần hình của đề thi vào 10 dùng tỉ số đoạn thẳng rất nhiều.
14. Đường trung bình của tam giác