Toán lớp 8
Chủ điểm 5 · Học kỳ 1 ⭐ Hay ra kiểm tra

Hiệu hai bình phương. Bình phương của một tổng hay một hiệu

Nhận biết và dùng ba hằng đẳng thức (a + b)², (a − b)², a² − b² theo cả hai chiều để khai triển, viết thành tích, tính nhanh và rút gọn biểu thức.

Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Hằng đẳng thức là đẳng thức đúng với mọi giá trị của biến. a(a − 2) = a² − 2a là hằng đẳng thức; a² − 1 = 3a thì không (thay a = 1: 0 ≠ 3).
  • 2Bình phương của một tổng: (A + B)² = A² + 2AB + B². Ví dụ (x + 3)² = x² + 6x + 9.
  • 3Bình phương của một hiệu: (A − B)² = A² − 2AB + B² — chỉ số hạng giữa mang dấu trừ, B² vẫn cộng.
  • 4Hiệu hai bình phương: A² − B² = (A − B)(A + B). Ví dụ x² − 16 = (x − 4)(x + 4).
  • 5⚠️ (a + b)² ≠ a² + b² (thiếu 2ab), và (2x)² = 4x² chứ không phải 2x². Tổng a² + b² không có hằng đẳng thức như hiệu.
  • 6Thói quen chống sai: thay một số (vd x = 1) vào hai vế, hai vế phải bằng nhau.

👀 Nhìn là hiểu

Ba cảnh tự chạy cắt ghép hình vuông: (a + b)² có hai mảnh ab; (a − b)² bỏ hai dải ab nên góc b² bị bỏ hai lần, phải trả lại; a² − b² xoay một dải ghép thành hình chữ nhật (a + b)(a − b). Kéo chốt a, b trên thước để đổi kích thước, chạm một mảnh để soi hạng tử trong công thức.

a²ababb²ababab

Hình vuông cạnh a + b có diện tích (a + b)².

Kéo chốt a, b trên thước · chạm một mảnh để soi hạng tử

a = 5, b = 2

(a + b)² =

Thử số: (5 + 2)² = 49 · vế phải 25 + 2·10 + 4 = 49 ✓ bằng nhau

⚠️ (a + b)² ≠ a² + b²: viết thế là bỏ mất hai mảnh ab = 20 đơn vị diện tích (49 so với 29).

1 🟰 Hằng đẳng thức là gì

Cần nhớ

  • ✦Hai biểu thức A, B luôn bằng nhau với mọi giá trị của biến thì A = B là một hằng đẳng thức (còn gọi là đồng nhất thức). Ví dụ a(b + c) = ab + ac.
  • ✦Muốn chứng tỏ không phải hằng đẳng thức: chỉ cần một giá trị làm hai vế khác nhau. 2a + 1 = a + 3 không là hằng đẳng thức vì a = 0 cho 1 ≠ 3.
  • ✦Muốn chứng tỏ là hằng đẳng thức: biến đổi một vế thành vế kia (khai triển, thu gọn). Ví dụ x(x + 4) = x² + 4x đúng với mọi x.

Ba hằng đẳng thức đầu — nhìn dạng mà chọn

Thấy dạngDùngVí dụ
(… + …)²A² + 2AB + B²(x + 5)² = x² + 10x + 25
(… − …)²A² − 2AB + B²(x − 5)² = x² − 10x + 25
…² − …²(A − B)(A + B)x² − 25 = (x − 5)(x + 5)
…² + …²⚠️ không cóx² + 25 giữ nguyên

2 ✂️ Hiệu hai bình phương

Cần nhớ

  • ✦A² − B² = (A − B)(A + B) với A, B là biểu thức tuỳ ý. Ví dụ 9x² − 1 = (3x − 1)(3x + 1).
  • ✦Hai số cách đều một số tròn thì nhân thành hiệu hai bình phương: 47 · 53 = (50 − 3)(50 + 3) = 2500 − 9 = 2491.
  • ✦Hiệu bình phương của hai số: 76² − 24² = (76 − 24)(76 + 24) = 52 · 100 = 5200 — khỏi tính từng bình phương.

Dạng bài

Viết thành tích bằng hiệu hai bình phương

  1. 1 Viết mỗi hạng tử thành một bình phương: tìm A, B (vd 4x² = (2x)², 9 = 3²).
  2. 2 Kiểm dấu giữa hai hạng tử phải là trừ.
  3. 3 Viết (A − B)(A + B).
  4. 4 Thử lại: thay một số vào hai vế.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn A = 4x là sai: (4x − 3y)(4x + 3y) = 16x² − 9y². A phải là biểu thức mà A² = 4x², tức A = 2x.

✂️
Làm mẫu

Viết 4x² − 9y² thành tích.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🟦 Bình phương của một tổng, một hiệu

Cần nhớ

  • ✦(A + B)² = A² + 2AB + B²: (2x + 1)² = 4x² + 4x + 1.
  • ✦(A − B)² = A² − 2AB + B²: (x − 4)² = x² − 8x + 16.
  • ✦A, B có hệ số thì bình phương cả hệ số: (3x)² = 9x², (−2y)² = 4y².
  • ✦Tính nhanh: 201² = (200 + 1)² = 40 000 + 400 + 1 = 40 401; 49² = (50 − 1)² = 2500 − 100 + 1 = 2401.

Dạng bài

Khai triển bình phương của một tổng, một hiệu

  1. 1 Xác định A và B (gồm cả hệ số).
  2. 2 Viết A² ± 2AB + B²: dấu giữa theo dấu trong ngoặc, B² luôn cộng.
  3. 3 Tính từng số hạng, bình phương cả hệ số.
  4. 4 Thử lại: thay x = 1 (và y = 1) vào hai vế.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết (5x − 2y)² = 25x² − 20xy − 4y² là sai: B² = (2y)² luôn dương. Thử x = y = 1: vế trái 9, biểu thức sai cho 1.

🟦
Làm mẫu

Khai triển (5x − 2y)².

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Viết thành bình phương của một tổng, một hiệu

  1. 1 Tìm hai hạng tử là bình phương: A² và B².
  2. 2 Kiểm hạng tử còn lại có đúng bằng 2AB (hoặc −2AB) không.
  3. 3 Đúng thì viết (A + B)² hay (A − B)² theo dấu của hạng tử đó.
  4. 4 Thử lại: khai triển ngược hoặc thay số.

⚠️ Bẫy hay gặp: x² + 4x + 16 không phải (x + 4)², vì (x + 4)² = x² + 8x + 16. Có hai bình phương ở hai đầu chưa đủ, phải kiểm hạng tử giữa bằng 2AB.

🔁
Làm mẫu

Viết 9x² − 12x + 4 dưới dạng bình phương của một hiệu.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🧮 Rút gọn, tính giá trị, chứng minh

Cần nhớ

  • ✦Gặp bình phương thì khai triển bằng hằng đẳng thức rồi thu gọn: (x + 2)² − (x − 2)² = (x² + 4x + 4) − (x² − 4x + 4) = 8x.
  • ✦Hiệu của hai bình phương biểu thức thì dùng ngay A² − B²: (x + 3)² − x² = (x + 3 − x)(x + 3 + x) = 3(2x + 3).
  • ✦Tính giá trị: rút gọn trước rồi mới thay số. x² − 6x + 9 tại x = 103 bằng (103 − 3)² = 10 000.

Dạng bài

Chứng minh biểu thức luôn chia hết cho một số

  1. 1 Rút gọn biểu thức bằng hằng đẳng thức.
  2. 2 Đưa về dạng tích có một thừa số là số cần chia hết.
  3. 3 Kết luận cho mọi số nguyên n.
  4. 4 Thử lại với vài giá trị n cụ thể.

⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ ngoặc sai dấu: (n + 3) − (n − 1) = n + 3 − n + 1 = 4, không phải 2. Có dấu trừ trước ngoặc thì đổi dấu mọi hạng tử trong ngoặc.

🔢
Làm mẫu

Chứng minh (n + 3)² − (n − 1)² chia hết cho 8 với mọi số nguyên n.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.

🟰

Nhận ra hằng đẳng thức

  1. 1
    Nhận biết

    Đẳng thức nào là hằng đẳng thức?

  2. 2
    Nhận biết

    Xét các khẳng định:

    a)(a + b)² = a² + b² là hằng đẳng thức.

    b)a² − b² = (a − b)(a + b) là hằng đẳng thức.

    c)x² + 9 viết được thành (x + 3)(x − 3).

  3. 3
    Thông hiểu

    Để chứng tỏ 2a² = 4a không là hằng đẳng thức, chỉ cần thay

✂️

Hiệu hai bình phương

  1. 1
    Nhận biết

    x² − 49 bằng

  2. 2
    Thông hiểu

    25x² − 4y² viết thành tích là

  3. 3
    Thông hiểu Tính nhanh: 38 · 42 =
  4. 4
    Thông hiểu Tính nhanh: 65² − 35² =
  5. 5
    Vận dụng

    (x + 5)² − (x − 1)² viết thành tích là

🟦

Khai triển, tính nhanh

  1. 1
    Nhận biết

    (x + 6)² bằng

  2. 2
    Thông hiểu

    (2x − 5)² bằng

  3. 3
    Thông hiểu (3x + 2y)² = 9x² + xy + y²
  4. 4
    Thông hiểu Tính nhanh: 302² =
  5. 5
    Thông hiểu Tính nhanh: 98² =
  6. 6
    Vận dụng

    (x − 12)² bằng

🔁

Viết thành bình phương

  1. 1
    Thông hiểu

    x² + 10x + 25 bằng

  2. 2
    Thông hiểu

    4x² − 4xy + y² bằng

  3. 3
    Vận dụng Điền số để được bình phương của một tổng: x² + 14x + = (x + )²
  4. 4
    Vận dụng

    Biểu thức nào viết được thành bình phương của một hiệu?

🧮

Rút gọn, chứng minh

  1. 1
    Thông hiểu

    Rút gọn (x + 3)² − (x − 3)² được

  2. 2
    Thông hiểu Rút gọn: (x + 2)(x − 2) − x² =
  3. 3
    Vận dụng Giá trị của x² − 8x + 16 tại x = 104 là
  4. 4
    Vận dụng

    Rút gọn (3x + y)² + (x − 3y)² được

  5. 5
    Vận dụng

    Với mọi số nguyên n, biểu thức (n + 5)² − (n + 1)² luôn chia hết cho

🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?

  • •Ba hằng đẳng thức này hay có ở kiểm tra giữa kỳ I: trắc nghiệm chọn khai triển đúng, viết thành tích, và tự luận tính nhanh, rút gọn biểu thức.
  • •Câu vận dụng thường là chứng minh biểu thức chia hết cho một số, hoặc tính giá trị tại số lớn (rút gọn về bình phương rồi mới thay số).
  • •Đây là nền cho phân tích đa thức thành nhân tử, phân thức ở lớp 8 và câu rút gọn biểu thức chứa căn trong đề thi vào 10 (vd x − 1 = (√x − 1)(√x + 1) với x ≥ 0).
Có đề cô giao? Tải lên để làm thử
Chủ điểm tiếp theo
6. Lập phương của một tổng, một hiệu. Tổng và hiệu hai lập phương