Hiệu hai bình phương. Bình phương của một tổng hay một hiệu
Nhận biết và dùng ba hằng đẳng thức (a + b)², (a − b)², a² − b² theo cả hai chiều để khai triển, viết thành tích, tính nhanh và rút gọn biểu thức.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 6
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hằng đẳng thức là đẳng thức đúng với mọi giá trị của biến. a(a − 2) = a² − 2a là hằng đẳng thức; a² − 1 = 3a thì không (thay a = 1: 0 ≠ 3).
- 2Bình phương của một tổng: (A + B)² = A² + 2AB + B². Ví dụ (x + 3)² = x² + 6x + 9.
- 3Bình phương của một hiệu: (A − B)² = A² − 2AB + B² — chỉ số hạng giữa mang dấu trừ, B² vẫn cộng.
- 4Hiệu hai bình phương: A² − B² = (A − B)(A + B). Ví dụ x² − 16 = (x − 4)(x + 4).
- 5⚠️ (a + b)² ≠ a² + b² (thiếu 2ab), và (2x)² = 4x² chứ không phải 2x². Tổng a² + b² không có hằng đẳng thức như hiệu.
- 6Thói quen chống sai: thay một số (vd x = 1) vào hai vế, hai vế phải bằng nhau.
👀 Nhìn là hiểu
Ba cảnh tự chạy cắt ghép hình vuông: (a + b)² có hai mảnh ab; (a − b)² bỏ hai dải ab nên góc b² bị bỏ hai lần, phải trả lại; a² − b² xoay một dải ghép thành hình chữ nhật (a + b)(a − b). Kéo chốt a, b trên thước để đổi kích thước, chạm một mảnh để soi hạng tử trong công thức.
Hình vuông cạnh a + b có diện tích (a + b)².
Kéo chốt a, b trên thước · chạm một mảnh để soi hạng tử
a = 5, b = 2
(a + b)² =
Thử số: (5 + 2)² = 49 · vế phải 25 + 2·10 + 4 = 49 ✓ bằng nhau
1 🟰 Hằng đẳng thức là gì
Cần nhớ
- ✦Hai biểu thức A, B luôn bằng nhau với mọi giá trị của biến thì A = B là một hằng đẳng thức (còn gọi là đồng nhất thức). Ví dụ a(b + c) = ab + ac.
- ✦Muốn chứng tỏ không phải hằng đẳng thức: chỉ cần một giá trị làm hai vế khác nhau. 2a + 1 = a + 3 không là hằng đẳng thức vì a = 0 cho 1 ≠ 3.
- ✦Muốn chứng tỏ là hằng đẳng thức: biến đổi một vế thành vế kia (khai triển, thu gọn). Ví dụ x(x + 4) = x² + 4x đúng với mọi x.
Ba hằng đẳng thức đầu — nhìn dạng mà chọn
| Thấy dạng | Dùng | Ví dụ |
|---|---|---|
| (… + …)² | A² + 2AB + B² | (x + 5)² = x² + 10x + 25 |
| (… − …)² | A² − 2AB + B² | (x − 5)² = x² − 10x + 25 |
| …² − …² | (A − B)(A + B) | x² − 25 = (x − 5)(x + 5) |
| …² + …² | ⚠️ không có | x² + 25 giữ nguyên |
2 ✂️ Hiệu hai bình phương
Cần nhớ
- ✦A² − B² = (A − B)(A + B) với A, B là biểu thức tuỳ ý. Ví dụ 9x² − 1 = (3x − 1)(3x + 1).
- ✦Hai số cách đều một số tròn thì nhân thành hiệu hai bình phương: 47 · 53 = (50 − 3)(50 + 3) = 2500 − 9 = 2491.
- ✦Hiệu bình phương của hai số: 76² − 24² = (76 − 24)(76 + 24) = 52 · 100 = 5200 — khỏi tính từng bình phương.
Dạng bài
Viết thành tích bằng hiệu hai bình phương
- 1 Viết mỗi hạng tử thành một bình phương: tìm A, B (vd 4x² = (2x)², 9 = 3²).
- 2 Kiểm dấu giữa hai hạng tử phải là trừ.
- 3 Viết (A − B)(A + B).
- 4 Thử lại: thay một số vào hai vế.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy luôn A = 4x là sai: (4x − 3y)(4x + 3y) = 16x² − 9y². A phải là biểu thức mà A² = 4x², tức A = 2x.
Viết 4x² − 9y² thành tích.
Hướng dẫn giải
3 🟦 Bình phương của một tổng, một hiệu
Cần nhớ
- ✦(A + B)² = A² + 2AB + B²: (2x + 1)² = 4x² + 4x + 1.
- ✦(A − B)² = A² − 2AB + B²: (x − 4)² = x² − 8x + 16.
- ✦A, B có hệ số thì bình phương cả hệ số: (3x)² = 9x², (−2y)² = 4y².
- ✦Tính nhanh: 201² = (200 + 1)² = 40 000 + 400 + 1 = 40 401; 49² = (50 − 1)² = 2500 − 100 + 1 = 2401.
Dạng bài
Khai triển bình phương của một tổng, một hiệu
- 1 Xác định A và B (gồm cả hệ số).
- 2 Viết A² ± 2AB + B²: dấu giữa theo dấu trong ngoặc, B² luôn cộng.
- 3 Tính từng số hạng, bình phương cả hệ số.
- 4 Thử lại: thay x = 1 (và y = 1) vào hai vế.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết (5x − 2y)² = 25x² − 20xy − 4y² là sai: B² = (2y)² luôn dương. Thử x = y = 1: vế trái 9, biểu thức sai cho 1.
Khai triển (5x − 2y)².
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Viết thành bình phương của một tổng, một hiệu
- 1 Tìm hai hạng tử là bình phương: A² và B².
- 2 Kiểm hạng tử còn lại có đúng bằng 2AB (hoặc −2AB) không.
- 3 Đúng thì viết (A + B)² hay (A − B)² theo dấu của hạng tử đó.
- 4 Thử lại: khai triển ngược hoặc thay số.
⚠️ Bẫy hay gặp: x² + 4x + 16 không phải (x + 4)², vì (x + 4)² = x² + 8x + 16. Có hai bình phương ở hai đầu chưa đủ, phải kiểm hạng tử giữa bằng 2AB.
Viết 9x² − 12x + 4 dưới dạng bình phương của một hiệu.
Hướng dẫn giải
4 🧮 Rút gọn, tính giá trị, chứng minh
Cần nhớ
- ✦Gặp bình phương thì khai triển bằng hằng đẳng thức rồi thu gọn: (x + 2)² − (x − 2)² = (x² + 4x + 4) − (x² − 4x + 4) = 8x.
- ✦Hiệu của hai bình phương biểu thức thì dùng ngay A² − B²: (x + 3)² − x² = (x + 3 − x)(x + 3 + x) = 3(2x + 3).
- ✦Tính giá trị: rút gọn trước rồi mới thay số. x² − 6x + 9 tại x = 103 bằng (103 − 3)² = 10 000.
Dạng bài
Chứng minh biểu thức luôn chia hết cho một số
- 1 Rút gọn biểu thức bằng hằng đẳng thức.
- 2 Đưa về dạng tích có một thừa số là số cần chia hết.
- 3 Kết luận cho mọi số nguyên n.
- 4 Thử lại với vài giá trị n cụ thể.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ ngoặc sai dấu: (n + 3) − (n − 1) = n + 3 − n + 1 = 4, không phải 2. Có dấu trừ trước ngoặc thì đổi dấu mọi hạng tử trong ngoặc.
Chứng minh (n + 3)² − (n − 1)² chia hết cho 8 với mọi số nguyên n.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhận ra hằng đẳng thức
- 1Nhận biết
Đẳng thức nào là hằng đẳng thức?
- 2Nhận biết
Xét các khẳng định:
a)(a + b)² = a² + b² là hằng đẳng thức.
b)a² − b² = (a − b)(a + b) là hằng đẳng thức.
c)x² + 9 viết được thành (x + 3)(x − 3).
- 3Thông hiểu
Để chứng tỏ 2a² = 4a không là hằng đẳng thức, chỉ cần thay
Hiệu hai bình phương
- 1Nhận biết
x² − 49 bằng
- 2Thông hiểu
25x² − 4y² viết thành tích là
- 3Thông hiểu Tính nhanh: 38 · 42 =
- 4Thông hiểu Tính nhanh: 65² − 35² =
- 5Vận dụng
(x + 5)² − (x − 1)² viết thành tích là
Khai triển, tính nhanh
- 1Nhận biết
(x + 6)² bằng
- 2Thông hiểu
(2x − 5)² bằng
- 3Thông hiểu (3x + 2y)² = 9x² + xy + y²
- 4Thông hiểu Tính nhanh: 302² =
- 5Thông hiểu Tính nhanh: 98² =
- 6Vận dụng
(x − 12)² bằng
Viết thành bình phương
- 1Thông hiểu
x² + 10x + 25 bằng
- 2Thông hiểu
4x² − 4xy + y² bằng
- 3Vận dụng Điền số để được bình phương của một tổng: x² + 14x + = (x + )²
- 4Vận dụng
Biểu thức nào viết được thành bình phương của một hiệu?
Rút gọn, chứng minh
- 1Thông hiểu
Rút gọn (x + 3)² − (x − 3)² được
- 2Thông hiểu Rút gọn: (x + 2)(x − 2) − x² =
- 3Vận dụng Giá trị của x² − 8x + 16 tại x = 104 là
- 4Vận dụng
Rút gọn (3x + y)² + (x − 3y)² được
- 5Vận dụng
Với mọi số nguyên n, biểu thức (n + 5)² − (n + 1)² luôn chia hết cho
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Ba hằng đẳng thức này hay có ở kiểm tra giữa kỳ I: trắc nghiệm chọn khai triển đúng, viết thành tích, và tự luận tính nhanh, rút gọn biểu thức.
- •Câu vận dụng thường là chứng minh biểu thức chia hết cho một số, hoặc tính giá trị tại số lớn (rút gọn về bình phương rồi mới thay số).
- •Đây là nền cho phân tích đa thức thành nhân tử, phân thức ở lớp 8 và câu rút gọn biểu thức chứa căn trong đề thi vào 10 (vd x − 1 = (√x − 1)(√x + 1) với x ≥ 0).
6. Lập phương của một tổng, một hiệu. Tổng và hiệu hai lập phương