Lập phương của một tổng, một hiệu. Tổng và hiệu hai lập phương
Dùng bốn hằng đẳng thức bậc ba — lập phương của một tổng, một hiệu, tổng và hiệu hai lập phương — để khai triển, viết thành tích, rút gọn và tính nhanh.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 7, Bài 8
⚡ Nhớ nhanh
- 1(A + B)³ = A³ + 3A²B + 3AB² + B³ — hệ số 1, 3, 3, 1; số mũ của A giảm 3 → 0, của B tăng 0 → 3.
- 2(A − B)³ = A³ − 3A²B + 3AB² − B³ — dấu đan xen + − + −.
- 3A³ + B³ = (A + B)(A² − AB + B²); A³ − B³ = (A − B)(A² + AB + B²).
- 4Dấu của tổng, hiệu hai lập phương: ngoặc đầu cùng dấu vế trái, số hạng giữa ngoặc sau ngược dấu; ngoặc sau có AB chứ không phải 2AB.
- 5⚠️ (a + b)³ ≠ a³ + b³ và (a − b)³ ≠ a³ − b³: thử a = 2, b = 1 thì (2 − 1)³ = 1 còn 8 − 1 = 7.
- 6Cùng ba hằng đẳng thức bài trước là bảy hằng đẳng thức đáng nhớ. Thử lại bằng thay số, vd x = 1.
👀 Nhìn là hiểu
Khối lập phương cạnh a + b tự tách thành 8 khối: 1 khối a³, 3 khối a²b, 3 khối ab², 1 khối b³. Kéo ngang trên hình để tách, gộp, chạm một khối để soi nhóm của nó, đổi a, b để xem thể tích. Bên dưới, chạm ô để điền dấu cho bốn hằng đẳng thức: thay a = 2, b = 1 là biết ngay đúng sai.
Khối lập phương cạnh a + b có thể tích (a + b)³.
Kéo ngang trên hình để tách / gộp · chạm một khối để soi nhóm
(a + b)³ = a³ + 3a²b + 3ab² + b³
a = 3, b = 2: (3 + 2)³ = 125 = 27 + 3 · 18 + 3 · 12 + 8 ✓
Số mũ của a giảm 3, 2, 1, 0; của b tăng 0, 1, 2, 3; hệ số 1, 3, 3, 1. ⚠️ (a + b)³ ≠ a³ + b³: viết thế là bỏ mất 6 khối ở giữa (125 so với 35).
Điền dấu cho bốn hằng đẳng thức (chạm ô để đổi + / −)
Lập phương của một tổng
(a + b)³ = a³3a²b3ab²b³
Lập phương của một hiệu
(a − b)³ = a³3a²b3ab²b³
Tổng hai lập phương
a³ + b³ = (ab)(a²abb²)
Hiệu hai lập phương
a³ − b³ = (ab)(a²abb²)
Đúng 0/4. Gợi ý: số hạng có số mũ lẻ của b trong (a − b)³ mang dấu trừ; ngoặc sau của a³ ± b³ có dấu giữa ngược dấu vế trái.
1 🧊 Lập phương của một tổng, một hiệu
Cần nhớ
- ✦(A + B)³ = A³ + 3A²B + 3AB² + B³: (x + 1)³ = x³ + 3x² + 3x + 1.
- ✦(A − B)³ = A³ − 3A²B + 3AB² − B³: (x − 3)³ = x³ − 9x² + 27x − 27.
- ✦Mẹo nhớ hệ số: tam giác Pascal 1 · 1 1 · 1 2 1 · 1 3 3 1 — mỗi số bằng tổng hai số ngay trên nó; dòng 1 2 1 là của bình phương.
- ✦(a − b)³ = −(b − a)³: bậc lẻ thì đổi chỗ là đổi dấu. (1 − 3)³ = −8 còn (3 − 1)³ = 8.
Dạng bài
Khai triển lập phương của một tổng, một hiệu
- 1 Xác định A, B (kể cả hệ số).
- 2 Viết bốn số hạng: hệ số 1, 3, 3, 1; số mũ A giảm, B tăng; là hiệu thì dấu đan xen + − + −.
- 3 Tính từng số hạng, luỹ thừa cả hệ số trước khi nhân.
- 4 Thử lại: thay x = 1 (và y = 1) vào hai vế.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên luỹ thừa hệ số: viết 3A²B = 3 · 2x² · 3 = 18x² là sai, vì A² = (2x)² = 4x² nên 3A²B = 36x².
Khai triển (2x − 3)³.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Viết thành lập phương của một tổng, một hiệu
- 1 Tìm hai hạng tử đầu, cuối là lập phương: A³ và B³.
- 2 Kiểm hai hạng tử giữa có đúng bằng 3A²B và 3AB² không.
- 3 Dấu đan xen + − + − thì là (A − B)³; toàn dấu cộng là (A + B)³.
- 4 Thử lại bằng thay số.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn hai đầu x³ và 8y³ rồi kết luận ngay là sai: x³ + 3x²y + 3xy² + 8y³ không phải (x + 2y)³ — hai hạng tử giữa phải đúng 6x²y và 12xy².
Viết x³ + 6x²y + 12xy² + 8y³ dưới dạng lập phương của một tổng.
Hướng dẫn giải
2 🔀 Tổng và hiệu hai lập phương
Cần nhớ
- ✦A³ + B³ = (A + B)(A² − AB + B²): x³ + 64 = (x + 4)(x² − 4x + 16).
- ✦A³ − B³ = (A − B)(A² + AB + B²): 8x³ − 1 = (2x − 1)(4x² + 2x + 1).
- ✦Ngoặc sau gọi là bình phương thiếu: chỉ có AB, không có số 2 như trong (A ± B)².
- ✦Nhận ra lập phương: 8 = 2³, 27 = 3³, 64 = 4³, 125 = 5³, 8x³ = (2x)³, 27y³ = (3y)³.
Bảy hằng đẳng thức đáng nhớ
| Tên | Hằng đẳng thức |
|---|---|
| Bình phương của một tổng | (A + B)² = A² + 2AB + B² |
| Bình phương của một hiệu | (A − B)² = A² − 2AB + B² |
| Hiệu hai bình phương | A² − B² = (A − B)(A + B) |
| Lập phương của một tổng | (A + B)³ = A³ + 3A²B + 3AB² + B³ |
| Lập phương của một hiệu | (A − B)³ = A³ − 3A²B + 3AB² − B³ |
| Tổng hai lập phương | A³ + B³ = (A + B)(A² − AB + B²) |
| Hiệu hai lập phương | A³ − B³ = (A − B)(A² + AB + B²) |
Dạng bài
Viết tổng, hiệu hai lập phương thành tích
- 1 Viết hai hạng tử thành lập phương: tìm A, B.
- 2 Ngoặc đầu: A + B hay A − B theo dấu vế trái.
- 3 Ngoặc sau: A², rồi AB với dấu ngược vế trái, rồi + B².
- 4 Thử lại: thay x = 1 vào hai vế.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết ngoặc sau 25x² + 20x + 4 (như bình phương của một tổng) là sai: số hạng giữa là AB = 10x, không phải 2AB.
Viết 125x³ − 8 thành tích.
Hướng dẫn giải
3 🧮 Rút gọn, tính nhanh
Cần nhớ
- ✦Thấy tích (A ± B)(A² ∓ AB + B²) thì gộp ngay thành A³ ± B³: (x + 2)(x² − 2x + 4) = x³ + 8.
- ✦Thấy đa thức có dạng khai triển của (A ± B)³ thì viết gọn rồi thay số: x³ + 3x² + 3x + 1 tại x = 9 bằng (9 + 1)³ = 1000.
- ✦Biết tổng và tích: a³ + b³ = (a + b)³ − 3ab(a + b). Ví dụ a + b = 5, ab = 4 thì a³ + b³ = 125 − 60 = 65.
Dạng bài
Rút gọn biểu thức có hằng đẳng thức bậc ba
- 1 Nhận dạng từng cụm: lập phương của tổng/hiệu, hay tích gộp được thành tổng/hiệu hai lập phương.
- 2 Khai triển hoặc gộp theo hằng đẳng thức, đặt trong ngoặc.
- 3 Bỏ ngoặc (đổi dấu nếu trước ngoặc là dấu trừ), thu gọn hạng tử đồng dạng.
- 4 Thử lại: thay x = 1 vào biểu thức ban đầu và kết quả.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bỏ ngoặc quên đổi dấu: −(x³ − 3x² + 3x − 1) = −x³ + 3x² − 3x + 1. Để nguyên −1 sẽ ra 6x² thay vì 6x² + 2.
Rút gọn (x + 1)³ − (x − 1)³.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Khai triển lập phương
- 1Nhận biết
Các hệ số trong khai triển (a + b)³, theo thứ tự, là
- 2Nhận biết
(x + 4)³ bằng
- 3Thông hiểu
(x − 5)³ bằng
- 4Thông hiểu (2x + 1)³ = 8x³ + x² + x + 1
- 5Thông hiểu (x − 3y)³ = x³ − x²y + xy² − 27y³
- 6Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)(a − b)³ = a³ − b³.
b)(a − b)³ = −(b − a)³.
c)(−x)³ = −x³.
d)(a + b)³ = a³ + 3ab + b³.
- 7Vận dụng Tính nhanh: 21³ = (20 + 1)³ =
Viết thành lập phương, tính giá trị
- 1Thông hiểu
x³ − 12x² + 48x − 64 bằng
- 2Thông hiểu
8 − 12x + 6x² − x³ bằng
- 3Vận dụng Giá trị của x³ + 6x² + 12x + 8 tại x = 98 là
- 4Vận dụng
Giá trị của 27x³ − 27x² + 9x − 1 tại x = 7 là
Tổng, hiệu hai lập phương
- 1Nhận biết
x³ − 125 bằng
- 2Nhận biết
Trong a³ − b³ = (a − b)(a² + ab + b²), ngoặc a² + ab + b² gọi là
- 3Thông hiểu
8x³ + 27 bằng
- 4Thông hiểu x³ + 1000 = (x + 10)(x² − x + )
- 5Vận dụng
Rút gọn (x − 2)(x² + 2x + 4) − x³ được
Rút gọn, biết tổng và tích
- 1Thông hiểu
Rút gọn (x + 2)³ − x³ − 8 được
- 2Thông hiểu Rút gọn: (x + 1)³ + (x − 1)³ = x³ + x
- 3Vận dụng Cho a + b = 3 và ab = 2. Giá trị của a³ + b³ là
- 4Vận dụng
Cho a − b = 2 và ab = 3. Giá trị của a³ − b³ là
- 5Vận dụng
Cho P = (x + 3)(x² − 3x + 9) − (x − 3)(x² + 3x + 9). Xét các khẳng định:
a)P = (x³ + 27) − (x³ − 27).
b)P = 54 với mọi x.
c)Giá trị của P phụ thuộc vào x.
d)Tại x = 0, P = 54.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Bốn hằng đẳng thức bậc ba thường ra trắc nghiệm ở kiểm tra giữa kỳ I (chọn khai triển đúng, chọn dấu đúng) và tự luận rút gọn biểu thức, tính nhanh giá trị.
- •Câu vận dụng hay có dạng biết a + b và ab, tính a³ + b³; hoặc chứng minh biểu thức không phụ thuộc vào biến.
- •Tổng, hiệu hai lập phương là nền cho phân tích nhân tử, rút gọn phân thức (x³ − 1 = (x − 1)(x² + x + 1)) và câu rút gọn biểu thức chứa căn trong đề thi vào 10, như x√x − 1 = (√x − 1)(x + √x + 1).
7. Phân tích đa thức thành nhân tử