Hệ số góc của đường thẳng
Đọc hệ số góc của đường thẳng y = ax + b, nhận ra góc tạo với Ox nhọn hay tù, viết phương trình đường thẳng và tìm m để hai đường thẳng song song hoặc cắt nhau.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 29
⚡ Nhớ nhanh
- 1Trong y = ax + b (a ≠ 0), số a là hệ số góc. Ví dụ y = −3x + 5 có hệ số góc −3.
- 2a > 0: đường thẳng đi lên từ trái sang phải, góc tạo với Ox nhọn. a < 0: đi xuống, góc tù.
- 3Đọc a phải đưa về dạng y = ax + b trước: y = 2 − x có a = −1; y = 2x + 12 = x + 12 có a = 1.
- 4a = a', b ≠ b' ⇒ song song · a = a', b = b' ⇒ trùng nhau · a ≠ a' ⇒ cắt nhau.
- 5Tìm m xong phải kiểm lại: hệ số của x khác 0 và, nếu đòi song song, hai tung độ gốc khác nhau.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo chấm tím trên trục tung để đổi b, kéo chấm cam ở bậc thang "sang phải 1" để đổi a: góc α với Ox nhọn hay tù đổi theo dấu của a. Bật đường thứ hai để thấy cùng a thì song song, khác a thì cắt nhau.
Kéo chấm tím để đổi b, kéo chấm cam để đổi a.
d: y = 2x + 1
Hệ số góc a = 2 ⇒ α ≈ 63° (nhọn)
Đường thẳng đi lên từ trái sang phải: sang phải 1 ô thì lên 2 ô.
⚠️ Đọc a phải đưa về dạng y = ax + b: y = 2 − x có a = −1, không phải 2.
1 📐 Hệ số góc và góc tạo với trục Ox
Cần nhớ
- ✦Đường thẳng y = ax + b (a ≠ 0) cắt Ox tại A. Góc α tạo bởi đường thẳng và trục Ox là góc giữa tia Ax (chiều dương) và tia AT, với T là một điểm trên đường thẳng có tung độ dương. Luôn có 0° < α < 180°.
- ✦a gọi là hệ số góc vì dấu của nó quyết định góc α: y = 2x + 1 có a = 2 > 0 ⇒ α nhọn; y = −2x + 1 có a = −2 < 0 ⇒ α tù.
- ✦Ý nghĩa dễ nhớ: x tăng 1 đơn vị thì y thay đổi a đơn vị. y = 3x − 1: x từ 0 lên 1 thì y từ −1 lên 2, tăng đúng 3.
- ✦Đường thẳng y = b (a = 0) nằm ngang, không phải đồ thị hàm số bậc nhất nên không xét hệ số góc theo bài này.
Dạng bài
Xác định hệ số góc của một đường thẳng
- 1 Biến đổi vế phải về đúng dạng ax + b: phá ngoặc, tách phân số, đổi chỗ các hạng tử.
- 2 Hệ số góc là số nhân với x (kể cả dấu đứng trước), không phải số đứng đầu.
- 3 Nhìn dấu của a: dương ⇒ đi lên, góc nhọn; âm ⇒ đi xuống, góc tù.
- 4 Thử lại: thay x = 0 và x = 1, hiệu hai giá trị y phải đúng bằng a.
⚠️ Bẫy hay gặp: Với y = 2 − x, nhiều bạn đọc nhầm a = 2 vì số 2 đứng đầu. Viết lại y = −x + 2 thì thấy ngay a = −1, đường thẳng đi xuống.
Tìm hệ số góc của đường thẳng y = 3x − 42 và cho biết góc tạo với Ox nhọn hay tù.
Hướng dẫn giải
2 ✏️ Viết phương trình đường thẳng biết hệ số góc
Cần nhớ
- ✦Biết hệ số góc a ⇒ đường thẳng có dạng y = ax + b, chỉ còn tìm b. Ví dụ a = 3 ⇒ y = 3x + b.
- ✦"Cắt trục tung tại điểm có tung độ m" ⇒ b = m. Cắt trục tung tại tung độ −1 ⇒ b = −1.
- ✦"Cắt trục hoành tại điểm có hoành độ n" ⇒ đường thẳng đi qua (n; 0). Hoành độ 3 ⇒ đi qua (3; 0).
- ✦Điểm (x₀; y₀) thuộc đường thẳng ⇔ thay x = x₀ thì được đúng y = y₀.
Dạng bài
Tìm hàm số bậc nhất biết hệ số góc và một điểm
- 1 Viết dạng y = ax + b với a đã biết.
- 2 Thay toạ độ điểm đã cho vào, được phương trình bậc nhất ẩn b.
- 3 Giải tìm b rồi viết hàm số.
- 4 Thử lại: thay toạ độ điểm vào hàm số vừa tìm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: "Cắt trục hoành tại hoành độ 4" là đi qua (4; 0), không phải (0; 4). Lấy nhầm (0; 4) sẽ ra b = 4, tức y = −2x + 4 — đường này cắt Ox tại x = 2.
Tìm hàm số bậc nhất có đồ thị là đường thẳng có hệ số góc −2 và cắt trục hoành tại điểm có hoành độ 4.
Hướng dẫn giải
Hệ số góc 3, đi qua (1; −2): −2 = 3 · 1 + b ⇒ b = −5, y = 3x − 5.
y = ax + 5 đi qua (1; 3): 3 = a + 5 ⇒ a = −2, y = −2x + 5.
3 🛤️ Hai đường thẳng song song, trùng nhau
Cần nhớ
- ✦Với y = ax + b (a ≠ 0) và y = a'x + b' (a' ≠ 0): song song ⇔ a = a' và b ≠ b'. Ví dụ y = 2x và y = 2x + 1.
- ✦Trùng nhau ⇔ a = a' và b = b'. Ví dụ y = 2x + 1 và y = 1 + 2x là cùng một đường.
- ✦Hai đường song song không bao giờ có chung giao điểm với Ox, cũng không chung giao điểm với Oy.
Dạng bài
Tìm m để hai đường thẳng song song
- 1 Ghi điều kiện để mỗi hàm số là bậc nhất (hệ số của x khác 0).
- 2 Cho hai hệ số góc bằng nhau, giải tìm m.
- 3 Kiểm hai tung độ gốc khác nhau với m vừa tìm (bằng nhau là trùng, phải loại).
- 4 Thử lại: thay m vào, viết hai hàm số ra và so a, b ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: y = (m + 1)x + 2 và y = 3x + 2: giải m + 1 = 3 ra m = 2, nhưng khi đó hai đường là cùng một đường y = 3x + 2 (b = b' = 2). Vậy không có m nào để chúng song song.
Tìm m để đường thẳng y = (m − 2)x + 3 (m ≠ 2) song song với đường thẳng y = 4x − 1.
Hướng dẫn giải
4 ✖️ Hai đường thẳng cắt nhau, tìm giao điểm
Cần nhớ
- ✦Cắt nhau ⇔ a ≠ a'. Ví dụ y = 2x − 1 và y = x − 3 cắt nhau vì 2 ≠ 1.
- ✦Cắt nhau tại một điểm trên trục tung ⇔ a ≠ a' và b = b'. Ví dụ y = 2x + 1 và y = −x + 1 cắt nhau tại (0; 1).
- ✦Toạ độ giao điểm: cho hai vế phải bằng nhau để tìm x, rồi thay x vào một hàm số để tìm y.
So hai đường thẳng y = ax + b và y = a'x + b'
| Hệ số | Vị trí | Ví dụ |
|---|---|---|
| a ≠ a' | Cắt nhau | y = 2x + 1 và y = −x + 3 |
| a ≠ a', b = b' | Cắt nhau trên trục tung | y = 2x + 1 và y = −x + 1 |
| a = a', b ≠ b' | Song song | y = 2x + 1 và y = 2x − 3 |
| a = a', b = b' | Trùng nhau | y = 2x + 1 và y = 1 + 2x |
Dạng bài
Tìm toạ độ giao điểm của hai đường thẳng cắt nhau
- 1 Kiểm a ≠ a' để chắc hai đường cắt nhau.
- 2 Cho hai vế phải bằng nhau, giải phương trình bậc nhất tìm x.
- 3 Thay x vào một trong hai hàm số để tìm y.
- 4 Thử lại: thay (x; y) vào cả hai hàm số ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tìm m để y = mx − 2 (m ≠ 0) cắt y = −2x + 1: chỉ ghi "m ≠ −2" là thiếu, vì đề còn đòi m ≠ 0. Đáp án đầy đủ: m ≠ 0 và m ≠ −2.
Tìm toạ độ giao điểm của hai đường thẳng y = 2x − 1 và y = −x + 5.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Đọc hệ số góc, góc nhọn hay tù
- 1Nhận biết
Hệ số góc của đường thẳng y = −3x + 5 là
- 2Nhận biết
Góc tạo bởi đường thẳng y = 4x − 1 và trục Ox là
- 3Thông hiểu Hệ số góc của đường thẳng y = 2 − x là .
- 4Thông hiểu
Hệ số góc của đường thẳng y = 4x + 22 là
- 5Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)Đường thẳng y = 5 − 2x đi lên từ trái sang phải.
b)Đường thẳng y = 0,5x + 3 tạo với trục Ox một góc nhọn.
c)Đường thẳng y = −4x + 1 tạo với trục Ox một góc tù.
- 6Vận dụng
Với m ≠ 3, đường thẳng y = (m − 3)x + 1 tạo với trục Ox một góc tù khi
Viết phương trình đường thẳng
- 1Nhận biết
Đường thẳng có hệ số góc 2 và cắt trục tung tại điểm có tung độ −3 là
- 2Thông hiểu Đường thẳng y = 3x + b đi qua điểm (1; −2). Khi đó b = .
- 3Thông hiểu Đường thẳng có hệ số góc −2 và đi qua điểm (2; 1) là y = −2x + .
- 4Thông hiểu
Đường thẳng có hệ số góc −2 và cắt trục hoành tại điểm có hoành độ 3 là
- 5Vận dụng Đường thẳng y = ax + 4 đi qua điểm A(2; −2). Khi đó a = .
- 6Vận dụng Đường thẳng y = (m + 1)x + 2m − 1 (m ≠ −1) đi qua điểm (1; 6) khi m = .
Song song, trùng nhau
- 1Nhận biết
Đường thẳng nào song song với đường thẳng y = 3x − 2?
- 2Thông hiểu
Cho bốn đường thẳng (a) y = −2x + 1; (b) y = 4 − 2x; (c) y = 2x + 1; (d) y = x − 2. Cặp đường thẳng song song là
- 3Thông hiểu Đường thẳng y = (m − 2)x + 3 (m ≠ 2) song song với đường thẳng y = 4x − 1 khi m = .
- 4Thông hiểu Đường thẳng song song với y = −3x + 1 và đi qua điểm (2; 1) là y = −3x + .
- 5Vận dụng
Giá trị của m để đường thẳng y = (m + 1)x + 2 (m ≠ −1) song song với đường thẳng y = 3x + 2 là
- 6Vận dụng Cho y = 2mx + 1 (m ≠ 0) và y = (m + 3)x − 2 (m ≠ −3). Hai đường thẳng song song khi m = .
Cắt nhau, giao điểm
- 1Nhận biết
Hai đường thẳng y = 2x + 1 và y = −x + 1
- 2Thông hiểu
Đường thẳng y = mx − 3 (m ≠ 0) cắt đường thẳng y = 4x + 1 khi
- 3Thông hiểu Giao điểm của hai đường thẳng y = 2x − 1 và y = −x + 5 là (x; y) = (; ).
- 4Thông hiểu
Hai đường thẳng phân biệt có cùng hệ số góc:
a)Có thể cắt trục Oy tại cùng một điểm.
b)Có thể cắt trục Ox tại cùng một điểm.
c)Luôn song song với nhau.
- 5Vận dụng Đường thẳng y = (m + 2)x + m − 1 (m ≠ −2) cắt đường thẳng y = 3x + 2 tại một điểm trên trục tung khi m = .
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra cuối học kỳ II hay có câu trắc nghiệm đọc hệ số góc, chọn đường thẳng song song; tự luận thường là tìm m để hai đường thẳng song song/cắt nhau hoặc viết phương trình đường thẳng qua một điểm.
- •Tìm m bị trừ điểm nhiều nhất ở chỗ quên kiểm: hệ số của x khác 0, và b ≠ b' khi đòi song song. Viết bước kiểm ra giấy.
- •Đây là nền cho hệ hai phương trình bậc nhất ở lớp 9 (hai đường cắt nhau / song song / trùng ↔ một nghiệm / vô nghiệm / vô số nghiệm) và câu đường thẳng với parabol trong đề thi vào 10.
26. Kết quả có thể, kết quả thuận lợi và xác suất