Ba trường hợp đồng dạng của hai tam giác
Chọn đúng trường hợp c.c.c, c.g.c hay g.g theo dữ kiện đề cho để chứng minh hai tam giác đồng dạng, rồi lập tỉ lệ thức tính đoạn thẳng.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 34
⚡ Nhớ nhanh
- 1c.c.c: ba cạnh của tam giác này tỉ lệ với ba cạnh của tam giác kia ⇒ đồng dạng.
- 2c.g.c: hai cạnh tỉ lệ và góc xen giữa hai cạnh ấy bằng nhau ⇒ đồng dạng.
- 3g.g: hai góc của tam giác này bằng hai góc của tam giác kia ⇒ đồng dạng (góc thứ ba tự bằng vì tổng 180°).
- 4⚠️ Hai cạnh tỉ lệ + một góc không xen giữa bằng nhau thì chưa kết luận được — giống bẫy "c.c.g" ở tam giác bằng nhau lớp 7.
- 5Thấy song song hay góc chung thì nghĩ ngay g.g; tam giác vuông chỉ cần thêm một góc nhọn bằng nhau.
- 6Thói quen chống sai: viết kí hiệu theo cặp đỉnh có góc bằng nhau, rồi mới lập tỉ lệ thức.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo ba đỉnh D, E, F của tam giác thứ hai: sáu đèn nhỏ báo tỉ số cạnh nào bằng nhau, góc nào bằng nhau, và ba đèn lớn c.c.c / c.g.c / g.g chỉ sáng khi đủ dữ kiện. Nút "Bẫy góc không xen giữa" cho thấy hai cạnh tỉ lệ cùng một góc bằng nhau mà hai tam giác vẫn không đồng dạng.
Kéo D, E, F trên lưới · ghép cố định D ↔ A, E ↔ B, F ↔ C
Ba cạnh cùng gấp 1,5, ba góc bằng nhau: cả ba đèn cùng sáng.
Ba tỉ số cạnh (sáng khi bằng một tỉ số khác)
Ba cặp góc
✗ ΔDEF chưa đồng dạng với ΔABC
Kéo D, E, F sao cho có đủ dữ kiện: ba tỉ số bằng nhau, hoặc hai tỉ số + góc xen giữa, hoặc hai cặp góc.
1 🧭 Ba trường hợp — đề cho gì thì dùng gì
Cần nhớ
- ✦Không cần kiểm cả ba góc lẫn ba cạnh như định nghĩa: mỗi trường hợp chỉ đòi một phần dữ kiện là đủ.
- ✦Ba trường hợp đều là "anh em" của ba trường hợp bằng nhau lớp 7 (c.c.c, c.g.c, g.c.g), chỉ đổi "cạnh bằng nhau" thành "cạnh tỉ lệ". Riêng g.g không cần cạnh nào.
- ✦Kí hiệu vẫn phải đúng thứ tự đỉnh: ΔABC ∽ ΔMNP (c.c.c) nghĩa là ABMN = BCNP = CAPM.
Đề cho gì thì dùng trường hợp nào
| Dữ kiện có trong đề | Dùng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ba cặp cạnh, biết đủ số đo | c.c.c | 3, 4, 6 và 6, 8, 12 (đều gấp 2) |
| Hai cặp cạnh + góc xen giữa | c.g.c | AB = 4, AC = 6, ∠A = 50° và DE = 6, DF = 9, ∠D = 50° |
| Hai cặp góc bằng nhau | g.g | ∠A = ∠D = 60°, ∠B = ∠E = 50° |
| Có đường song song hoặc góc chung | g.g (góc đồng vị, so le, góc chung) | DE ∥ BC ⇒ ∠ADE = ∠ABC |
| Hai cặp cạnh + góc không xen giữa | ⚠️ Chưa kết luận được | AB, BC tỉ lệ nhưng biết ∠A |
2 📐 Trường hợp cạnh – cạnh – cạnh
Cần nhớ
- ✦Ba cạnh của tam giác này tỉ lệ với ba cạnh của tam giác kia thì hai tam giác đồng dạng. Ví dụ 2, 3, 4 và 3; 4,5; 6 (đều gấp 1,5).
- ✦Không biết cạnh nào ứng cạnh nào: sắp cạnh từ ngắn đến dài ở cả hai tam giác rồi ghép theo thứ tự.
- ✦Ghép đỉnh: đỉnh chung của hai cạnh ở tam giác này ứng với đỉnh chung của hai cạnh tương ứng ở tam giác kia.
Dạng bài
Chứng minh đồng dạng c.c.c và viết đúng kí hiệu
- 1 Sắp ba cạnh mỗi tam giác từ ngắn đến dài, lập ba tỉ số theo thứ tự đó.
- 2 Ba tỉ số bằng nhau ⇒ đồng dạng (c.c.c).
- 3 Tìm cặp đỉnh tương ứng qua đỉnh chung của các cặp cạnh, viết kí hiệu.
- 4 Thử lại: lập ba tỉ số theo kí hiệu vừa viết, phải bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết ΔABC ∽ ΔMNP theo thói quen chữ cái là sai: khi đó ABMN = 615 ≠ BCNP = 109 — ba tỉ số lệch nhau ngay.
ΔABC có AB = 6, BC = 10, CA = 8; ΔMNP có MN = 15, NP = 9, PM = 12 (cm). Chứng minh hai tam giác đồng dạng và viết đúng kí hiệu.
Hướng dẫn giải
3 📏 Trường hợp cạnh – góc – cạnh
Cần nhớ
- ✦Hai cạnh của tam giác này tỉ lệ với hai cạnh của tam giác kia và hai góc tạo bởi các cặp cạnh đó bằng nhau ⇒ đồng dạng.
- ✦Góc phải là góc xen giữa đúng hai cạnh đang xét: dùng AB và AC thì góc là ∠A; dùng AB và BC thì góc là ∠B.
- ✦Hay gặp với góc chung: M ∈ AB, N ∈ AC có ANAB = AMAC thì ΔANM ∽ ΔABC (góc A chung).
Dạng bài
Chứng minh đồng dạng c.g.c
- 1 Chọn hai cặp cạnh cùng kẹp một góc đã biết bằng nhau.
- 2 Tính hai tỉ số, kiểm chúng bằng nhau.
- 3 Kiểm góc bằng nhau đúng là góc xen giữa hai cạnh ấy ở cả hai tam giác.
- 4 Thử lại: đủ cả ba điều (hai tỉ số bằng nhau, góc bằng nhau, góc xen giữa) mới kết luận ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nếu đề đổi thành ∠B = ∠E = 50° (giữ nguyên bốn cạnh) thì ∠B không xen giữa AB và AC ⇒ không dùng được c.g.c. Hình trực quan ở trên (nút "Bẫy góc không xen giữa") có một cặp tam giác hai cạnh tỉ lệ, một góc bằng nhau mà vẫn không đồng dạng.
ΔABC có AB = 4, AC = 6, ∠A = 50°; ΔDEF có DE = 6, DF = 9, ∠D = 50° (cm). Hai tam giác có đồng dạng không?
Hướng dẫn giải
4 📐 Trường hợp góc – góc
Cần nhớ
- ✦Hai góc của tam giác này lần lượt bằng hai góc của tam giác kia ⇒ đồng dạng. Ví dụ 60°, 50° và 60°, 50°: góc thứ ba đều là 70°.
- ✦Nguồn góc bằng nhau hay dùng: góc chung, góc đối đỉnh, góc đồng vị / so le trong khi có song song, góc vuông.
- ✦Hai tam giác vuông chỉ cần một góc nhọn bằng nhau. Ví dụ ΔABC vuông tại A, đường cao AH ⇒ ΔHBA ∽ ΔABC (góc B chung).
Dạng bài
Chứng minh đồng dạng g.g và ghép đỉnh
- 1 Tìm hai cặp góc bằng nhau (tính góc thứ ba nếu cần).
- 2 Ghép đỉnh theo góc bằng nhau, không theo chữ cái.
- 3 Viết kí hiệu, ghi (g.g).
- 4 Thử lại: góc thứ ba của hai tam giác cũng phải bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết ΔABC ∽ ΔDEF là ghép A (60°) với D (50°) — sai. Mọi tỉ lệ thức lập từ kí hiệu sai ấy đều sai theo.
ΔABC có ∠A = 60°, ∠B = 50°; ΔDEF có ∠D = 50°, ∠E = 70°. Hai tam giác có đồng dạng không? Viết đúng kí hiệu.
Hướng dẫn giải
5 🧮 Dùng đồng dạng để tính và chứng minh
Cần nhớ
- ✦Đồng dạng ⇒ tỉ lệ thức ⇒ tính đoạn hoặc chứng minh tích: ΔABD ∽ ΔACB ⇒ ABAC = ADAB ⇒ AB² = AD · AC.
- ✦Hai trung tuyến tương ứng, hai đường phân giác tương ứng cũng có tỉ số bằng k. Ví dụ k = 1,5, trung tuyến AM = 8 thì A'M' = 12.
- ✦Đồng dạng ⇒ góc bằng nhau ⇒ có thể suy ra song song (hai góc so le trong bằng nhau).
Dạng bài
Tính đoạn thẳng bằng hai tam giác đồng dạng
- 1 Chọn hai tam giác chứa đoạn cần tính và các đoạn đã biết.
- 2 Chứng minh chúng đồng dạng (thường là g.g), viết đúng thứ tự đỉnh.
- 3 Lập tỉ lệ thức theo kí hiệu, nhân chéo để tính.
- 4 Thử lại: thay số vào tỉ lệ thức, hai vế bằng nhau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết ΔABD ∽ ΔABC (ghép D với C) sẽ ra ADAC = ABAB = 1 — vô lí. Ghép theo góc: ∠ABD = ∠ACB nên B của tam giác nhỏ ứng với C của tam giác lớn.
ΔABC có điểm D trên cạnh AC sao cho ∠ABD = ∠ACB, AD = 4 cm, AC = 9 cm. Tính AB.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Nhận ra trường hợp
- 1Nhận biết
Hai góc của tam giác này bằng hai góc của tam giác kia. Hai tam giác đồng dạng theo trường hợp
- 2Nhận biết
ΔABC và ΔDEF có ∠A = ∠D và ABDE = ACDF. Hai tam giác đồng dạng theo trường hợp
- 3Nhận biết
Giả thiết nào chưa đủ để kết luận hai tam giác đồng dạng?
- 4Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)Hai tam giác vuông có một góc nhọn bằng nhau thì đồng dạng.
b)Hai tam giác cân có góc ở đỉnh bằng nhau thì đồng dạng.
c)Hai tam giác cân có một góc bằng nhau thì đồng dạng.
Cạnh – cạnh – cạnh
- 1Thông hiểu
Tam giác nào đồng dạng với tam giác có ba cạnh 3 cm, 4 cm, 6 cm?
- 2Thông hiểu
ΔABC có AB = 4, BC = 6, CA = 8; ΔDEF có DE = 12, EF = 9, FD = 6 (cm). Kí hiệu đúng là
- 3Thông hiểu ΔABC có AB = 3, BC = 5, CA = 6; ΔMNP có MN = 4,5; NP = 7,5; PM = 9 (cm). Tỉ số MNAB = , nên ΔMNP ∽ ΔABC.
- 4Vận dụng
ΔABC có 4AB = 3BC = 2CA; ΔMNP có MN = 6, NP = 8, PM = 12 (cm). Kết luận đúng là
Cạnh – góc – cạnh
- 1Thông hiểu
ΔABC có AB = 4, AC = 6, ∠A = 70°. Tam giác DEF nào chắc chắn đồng dạng với ΔABC?
- 2Thông hiểu ΔABC có AB = 8 cm, AC = 12 cm; M ∈ AB, N ∈ AC với AM = 6 cm, AN = 4 cm. Khi đó ΔANM ∽ ΔABC với tỉ số .
- 3Thông hiểu
Tiếp bài trên, biết BC = 10 cm. Độ dài MN là
- 4Vận dụng
ΔABC và ΔDEF có ABDE = BCEF = 12 và ∠A = ∠D. Kết luận nào đúng?
- 5Vận dụng Trên tia Ox lấy A, B; trên tia Oy lấy C, D với OA = 3, OB = 8, OC = 4, OD = 6 (cm). Tỉ số ADCB = .
Góc – góc
- 1Nhận biết ΔABC có ∠A = 60°, ∠B = 50°. ΔDEF có ∠D = 60°. Để ΔABC ∽ ΔDEF (g.g) cần thêm ∠E = °.
- 2Thông hiểu
ΔABC có ∠A = 40°, ∠B = 80°; ΔMNP có ∠M = 60°, ∠N = 40°. Kí hiệu đúng là
- 3Thông hiểu ΔABC có DE ∥ BC (D ∈ AB, E ∈ AC), AD = 4 cm, DB = 2 cm, DE = 6 cm. Độ dài BC = cm.
- 4Thông hiểu
ΔABC vuông tại A, đường cao AH. Xét các khẳng định:
a)ΔHBA ∽ ΔABC.
b)ΔHAC ∽ ΔABC.
c)ΔHBA ∽ ΔHAC.
d)ΔABC ∽ ΔHAB.
- 5Vận dụng Hai cột thẳng đứng cao 3 m và 6 m. Nối dây từ đỉnh cột này đến chân cột kia, hai dây cắt nhau tại một điểm. Điểm đó cao m so với mặt đất.
Tính đoạn thẳng nhờ đồng dạng
- 1Thông hiểu ΔABC có D trên cạnh AC sao cho ∠ABD = ∠ACB, AD = 3 cm, AC = 12 cm. Độ dài AB = cm.
- 2Thông hiểu ΔA'B'C' ∽ ΔABC với tỉ số 1,5. Trung tuyến AM của ΔABC dài 8 cm thì trung tuyến tương ứng A'M' dài cm.
- 3Vận dụng
Hình thang ABCD (AB ∥ CD) có hai đường chéo cắt nhau tại O, AB = 4 cm, CD = 10 cm, OA = 2 cm. Độ dài OC là
- 4Vận dụng ΔABC vuông tại A, đường cao AH với BH = 4 cm, HC = 9 cm. Độ dài AH = cm.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Đây là phần hay ra nhất của hình học học kì II: tự luận thường có câu "chứng minh hai tam giác đồng dạng" (đa số dùng g.g với góc chung hoặc song song), ý sau suy ra tỉ lệ thức hoặc tích AB² = AD · AC.
- •Trắc nghiệm hay hỏi chọn trường hợp đúng, bẫy "góc không xen giữa" và kí hiệu sai thứ tự đỉnh.
- •Là nền trực tiếp cho hệ thức lượng trong tam giác vuông (lớp 9) và các câu chứng minh tích đoạn thẳng, tứ giác nội tiếp trong đề thi vào 10.
30. Định lí Pythagore và ứng dụng