Định lí Pythagore và ứng dụng
Dùng định lí Pythagore để tính cạnh của tam giác vuông, dùng định lí đảo để kiểm một tam giác có vuông không, và giải bài thực tế về thang, đường chéo, quãng đường.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 35
⚡ Nhớ nhanh
- 1Định lí Pythagore: trong tam giác vuông, bình phương cạnh huyền bằng tổng bình phương hai cạnh góc vuông. ΔABC vuông tại A: BC² = AB² + AC².
- 2Cạnh huyền là cạnh đối diện góc vuông và là cạnh dài nhất. Xác định nó trước khi thay số.
- 3Tìm cạnh huyền thì cộng rồi khai căn; tìm cạnh góc vuông thì trừ rồi khai căn. Ví dụ 3, 4 → 5; 13, 5 → 12.
- 4Định lí đảo: bình phương một cạnh bằng tổng bình phương hai cạnh kia thì tam giác vuông (tại đỉnh đối diện cạnh đó).
- 5Bộ ba nên nhớ: (3; 4; 5), (5; 12; 13), (8; 15; 17) và các bội như (6; 8; 10).
- 6Thói quen chống sai: tính xong kiểm cạnh huyền dài nhất; dùng định lí đảo thì bình phương cạnh dài nhất.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo đỉnh A quanh C để đổi góc C, kéo đỉnh B để đổi cạnh a: ba hình vuông dựng trên ba cạnh đổi diện tích ngay. Chỉ khi góc C vuông thì hình vuông trên cạnh huyền mới đúng bằng tổng hai hình vuông kia — góc nhọn thì nhỏ hơn, góc tù thì lớn hơn.
Kéo A quanh C để đổi góc · kéo B để đổi cạnh a
Góc C vuông: 3² + 4² = 9 + 16 = 25 = 5² — vừa khít.
✓ Góc C vuông: c² = a² + b² ⇒ c = 5
Hình vuông trên cạnh huyền c (cạnh đối diện góc vuông, dài nhất) đúng bằng tổng hai hình vuông kia. Ngược lại, thấy c² = a² + b² là biết góc C vuông (định lí đảo).
1 📐 Định lí Pythagore
Cần nhớ
- ✦ΔABC vuông tại A: BC² = AB² + AC². Ví dụ AB = 3, AC = 4 thì BC² = 9 + 16 = 25, BC = 5.
- ✦Cạnh huyền là cạnh không chạm góc vuông. Vuông tại A thì cạnh huyền là BC; vuông tại N thì cạnh huyền là MP.
- ✦Viết lại để tìm cạnh góc vuông: AB² = BC² − AC². Ví dụ BC = 13, AC = 5 thì AB² = 169 − 25 = 144, AB = 12.
- ✦Kết quả không tròn thì để dạng căn hoặc làm tròn theo đề: AB = AC = 1 thì BC = √2 ≈ 1,4.
Đặt bốn tam giác vuông cạnh a, b vào hình vuông cạnh a + b: phần trống là hình vuông cạnh c. Diện tích: (a + b)² = c² + 4 · (ab : 2) ⇒ a² + 2ab + b² = c² + 2ab ⇒ a² + b² = c².
Kẻ đường cao AH: ΔABC ∽ ΔHBA ⇒ AB² = HB · BC; ΔABC ∽ ΔHAC ⇒ AC² = HC · BC. Cộng lại: AB² + AC² = (HB + HC) · BC = BC².
Dạng bài
Tính cạnh thứ ba của tam giác vuông
- 1 Xác định góc vuông, gọi tên cạnh huyền (đối diện góc vuông).
- 2 Tìm cạnh huyền ⇒ cộng hai bình phương; tìm cạnh góc vuông ⇒ trừ: (cạnh huyền)² − (cạnh kia)².
- 3 Khai căn (làm tròn nếu đề yêu cầu).
- 4 Thử lại: cạnh huyền phải dài nhất và tổng hai bình phương nhỏ bằng bình phương lớn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ở ΔDEF cộng nhầm: DF² = 100 + 36 = 136, DF ≈ 11,7 cm — dài hơn cả cạnh huyền 10 cm, vô lí. Cạnh góc vuông bao giờ cũng ngắn hơn cạnh huyền.
ΔABC vuông tại A có AB = 5 cm, AC = 12 cm. Tính BC. ΔDEF vuông tại D có EF = 10 cm, DE = 6 cm. Tính DF.
Hướng dẫn giải
2 ✅ Định lí đảo — tam giác có vuông không
Cần nhớ
- ✦Bình phương cạnh dài nhất bằng tổng bình phương hai cạnh kia ⇒ tam giác vuông. Ví dụ 9, 12, 15: 81 + 144 = 225 = 15² ⇒ vuông.
- ✦Góc vuông nằm ở đỉnh đối diện cạnh dài nhất: AB = 7, AC = 24, BC = 25 thì vuông tại A.
- ✦Không bằng thì không vuông: 4, 6, 7: 16 + 36 = 52 ≠ 49.
Kiểm nhanh vài bộ ba
| Ba cạnh | Hai bình phương nhỏ cộng lại | Bình phương cạnh lớn | Kết luận |
|---|---|---|---|
| 5, 12, 13 | 25 + 144 = 169 | 169 | Vuông |
| 6, 8, 10 | 36 + 64 = 100 | 100 | Vuông (gấp đôi 3, 4, 5) |
| 2, 3, 4 | 4 + 9 = 13 | 16 | Không vuông |
| 1, 1, √2 | 1 + 1 = 2 | 2 | Vuông (vuông cân) |
Dạng bài
Kiểm một tam giác có vuông không
- 1 Tìm cạnh dài nhất.
- 2 Tính bình phương cạnh đó và tổng bình phương hai cạnh còn lại.
- 3 Bằng nhau ⇒ vuông tại đỉnh đối diện cạnh dài nhất; khác nhau ⇒ không vuông.
- 4 Thử lại: cộng lại một lần nữa, hoặc nhận ra bội của bộ ba quen thuộc.
⚠️ Bẫy hay gặp: Bình phương cạnh không dài nhất: so MP² = 225 với MN² + NP² = 64 + 289 = 353, thấy khác rồi kết luận "không vuông" là sai — phải lấy cạnh dài nhất NP.
ΔMNP có MN = 8 cm, NP = 17 cm, MP = 15 cm. Tam giác có vuông không? Nếu có thì vuông tại đâu?
Hướng dẫn giải
3 📏 Tính độ dài: lưới ô vuông, đường cao
Cần nhớ
- ✦Trên lưới ô vuông: đi ngang m ô, đi dọc n ô từ A đến B thì AB² = m² + n². Ví dụ ngang 3, dọc 4 ⇒ AB = 5.
- ✦Tam giác vuông tại A, đường cao AH: AH · BC = AB · AC (hai cách tính diện tích). Ví dụ 6, 8, 10 ⇒ AH = 48 : 10 = 4,8.
- ✦Tam giác cân, tam giác đều: kẻ đường cao để có tam giác vuông. Tam giác đều cạnh 2: đường cao² = 4 − 1 = 3, đường cao = √3 ≈ 1,73.
- ✦Đường xiên – hình chiếu: từ A kẻ AH ⊥ d; đường xiên nào có hình chiếu lớn hơn thì dài hơn (vì AD² = AH² + HD²).
Dạng bài
Tính đường cao và hình chiếu trong tam giác vuông
- 1 Tính cạnh huyền BC bằng Pythagore.
- 2 Tính đường cao: AH = AB · AC : BC.
- 3 Tính hình chiếu: BH² = AB² − AH², rồi CH = BC − BH.
- 4 Thử lại: BH + CH = BC và AH² = BH · CH.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tính AH bằng AH² = AB² + AC² hay "AH = (AB + AC) : 2" đều sai: AH là cạnh góc vuông của ΔAHB, nên AH ngắn hơn cả AB = 9 và AC = 12 — kết quả 7,2 cm mới hợp lí.
ΔABC vuông tại A có AB = 9 cm, AC = 12 cm, đường cao AH. Tính BC, AH, BH, CH.
Hướng dẫn giải
4 🪜 Bài toán thực tế
Cần nhớ
- ✦Tìm vật nghiêng nối hai đầu góc vuông — thang, dây căng, đường chéo, đường đi tắt: đó là cạnh huyền.
- ✦Tường ⊥ mặt đất, hai mép màn hình ⊥ nhau, hai con phố rẽ vuông góc: đó là hai cạnh góc vuông.
- ✦Đường đi gấp khúc nhiều đoạn vuông góc: cộng hết đoạn đi ngang, cộng hết đoạn đi dọc rồi mới dùng Pythagore.
Dạng bài
Giải bài toán thực tế bằng Pythagore
- 1 Vẽ hình, đánh dấu góc vuông, ghi số đo đã biết.
- 2 Chỉ ra cạnh huyền (vật nghiêng), chọn cộng hay trừ.
- 3 Tính và ghi đơn vị.
- 4 Thử lại: kết quả phải hợp lí với thực tế (độ cao nhỏ hơn chiều dài thang…).
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi chiều cao tường là cạnh huyền rồi cộng: h² = 6,5² + 2,5² = 48,5, h ≈ 7 m — cao hơn cả chiều dài thang, vô lí. Thang mới là vật nghiêng.
Một cái thang dài 6,5 m dựa vào tường, chân thang cách chân tường 2,5 m. Đầu thang chạm tường ở độ cao bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Tính cạnh tam giác vuông
- 1Nhận biết
ΔABC vuông tại A. Hệ thức đúng là
- 2Nhận biết
ΔMNP vuông tại N. Cạnh huyền là
- 3Nhận biết
ΔDEF vuông tại E. Xét các hệ thức:
a)DF² = DE² + EF²
b)DF² − DE² = EF²
c)DE² + DF² = EF²
- 4Thông hiểu Tam giác vuông có hai cạnh góc vuông 8 cm và 15 cm. Cạnh huyền dài cm.
- 5Thông hiểu Tam giác vuông có cạnh huyền 25 cm và một cạnh góc vuông 7 cm. Cạnh góc vuông còn lại dài cm.
- 6Thông hiểu Tam giác vuông có hai cạnh góc vuông 2 cm và 3 cm. Cạnh huyền dài khoảng cm (làm tròn đến chữ số thập phân thứ nhất).
- 7Thông hiểu
Tam giác vuông cân có hai cạnh góc vuông bằng 5 cm. Cạnh huyền dài
Định lí đảo
- 1Nhận biết
Bộ ba nào là độ dài ba cạnh của một tam giác vuông?
- 2Thông hiểu
ΔABC có AB = 7 cm, AC = 24 cm, BC = 25 cm. Khẳng định đúng là
- 3Thông hiểu
Bộ ba nào là ba cạnh của tam giác vuông?
a)1 cm, 1 cm, √2 cm
b)2 cm, 4 cm, 5 cm
c)1,5 cm; 2 cm; 2,5 cm
- 4Thông hiểu ΔABC có AB = 6 cm, AC = 8 cm, BC = x cm. Để ΔABC vuông tại A thì x = .
- 5Vận dụng
Một tam giác có ba cạnh 9 cm, 40 cm, 41 cm. Kết luận đúng là
Lưới ô vuông, đường cao
- 1Thông hiểu Trên giấy kẻ ô vuông cạnh 1 cm, từ điểm A đi sang phải 5 ô rồi đi lên 12 ô thì đến điểm B. Độ dài AB = cm.
- 2Thông hiểu ΔABC vuông tại A có AB = 9 cm, AC = 12 cm, BC = 15 cm. Đường cao AH = cm.
- 3Thông hiểu
Hình chữ nhật có chiều rộng 5 cm, đường chéo 13 cm. Diện tích hình chữ nhật là
- 4Vận dụng ΔABC cân tại A có đường cao AH = 4 cm, cạnh đáy BC = 6 cm. Cạnh bên AB = cm.
- 5Vận dụng Tam giác đều cạnh 4 cm có chiều cao khoảng cm (làm tròn đến chữ số thập phân thứ hai).
Bài toán thực tế
- 1Thông hiểu Thang dài 10 m dựa vào tường, chân thang cách chân tường 6 m. Đầu thang chạm tường ở độ cao m.
- 2Thông hiểu Màn hình chữ nhật rộng 30 cm, dài 40 cm. Đường chéo màn hình dài cm.
- 3Vận dụng
Bạn An đi từ góc A của công viên hình chữ nhật dọc hai cạnh 300 m và 400 m để đến góc đối diện. Nếu đi thẳng theo đường chéo thì ngắn hơn bao nhiêu mét?
- 4Vận dụng
Từ điểm A ngoài đường thẳng d kẻ AH ⊥ d. Hai điểm D, E trên d có HD = 3 cm, HE = 5 cm. So sánh AD và AE.
- 5Vận dụng Xe đi về hướng đông 4 km, rẽ vuông góc lên hướng bắc 6 km, rồi lại rẽ vuông góc sang hướng đông 4 km. Khoảng cách theo đường thẳng từ chỗ xuất phát đến chỗ dừng là km.
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra cuối học kì II hay có câu tính cạnh tam giác vuông (trắc nghiệm hoặc ý nhỏ tự luận) và một bài thực tế: thang dựa tường, đường chéo màn hình, đi đường tắt.
- •Câu chứng minh thường ghép Pythagore với tam giác đồng dạng: tính đường cao, hình chiếu, hoặc dùng định lí đảo để chỉ ra một góc vuông.
- •Là nền cho tỉ số lượng giác và hệ thức lượng trong tam giác vuông (lớp 9), khoảng cách và tiếp tuyến của đường tròn — gần như đề thi vào 10 nào cũng dùng tới.
31. Các trường hợp đồng dạng của hai tam giác vuông