Hai tam giác đồng dạng
Nhận ra hai tam giác đồng dạng, viết đúng kí hiệu theo thứ tự đỉnh tương ứng và dùng tỉ số đồng dạng để tính cạnh, chu vi, chiều cao.
Ứng với SGK Kết nối tri thức: Bài 33
⚡ Nhớ nhanh
- 1ΔA'B'C' ∽ ΔABC khi các góc tương ứng bằng nhau và các cạnh tương ứng tỉ lệ: A'B'AB = B'C'BC = C'A'CA = k.
- 2k gọi là tỉ số đồng dạng của ΔA'B'C' với ΔABC. Ví dụ A'B' = 6, AB = 4 thì k = 64 = 1,5.
- 3⚠️ Kí hiệu viết theo thứ tự cặp đỉnh tương ứng: ΔABC ∽ ΔMNP nghĩa là A ↔ M, B ↔ N, C ↔ P và cạnh AB ↔ MN, BC ↔ NP, CA ↔ PM.
- 4Đảo chiều thì tỉ số đảo: ΔA'B'C' ∽ ΔABC tỉ số k thì ΔABC ∽ ΔA'B'C' tỉ số 1k. Hai tam giác bằng nhau là đồng dạng với k = 1.
- 5Đường thẳng song song với một cạnh cắt hai cạnh kia (hoặc phần kéo dài) tạo ra tam giác mới đồng dạng với tam giác đã cho: MN ∥ BC ⇒ ΔAMN ∽ ΔABC.
- 6Thói quen chống sai: lập tỉ số theo kí hiệu, không theo vị trí trên hình; tính xong kiểm lại cả ba tỉ số phải bằng nhau.
👀 Nhìn là hiểu
Kéo thanh k để phóng to, thu nhỏ tam giác MNP: các góc giữ nguyên, mọi cạnh nhân đúng k. Kéo đỉnh A để đổi hình dạng, rồi chạm lần lượt ba đỉnh của MNP ứng với A, B, C — ghép sai thứ tự là ba tỉ số lệch nhau ngay.
Kéo đỉnh A · chạm ba đỉnh M, N, P theo thứ tự ứng với A, B, C
k = 2: mọi cạnh của MNP gấp đôi, ba góc giữ nguyên.
Chạm đỉnh ứng với A, rồi B, rồi C để viết lại kí hiệu.
MNAB = 1,5; NPBC = 1,5; PMCA = 1,5
Chu vi: ABC = 11,4 cm, MNP = 17,1 cm ⇒ gấp đúng k = 1,5 lần.
✓ ΔMNP ∽ ΔABC, tỉ số k = 1,5
Góc tương ứng bằng nhau, ba tỉ số cùng bằng k. k > 1: MNP lớn hơn ABC.
⚠️ Phóng to hay thu nhỏ thì góc không đổi, chỉ cạnh nhân k. Ngược lại ΔABC ∽ ΔMNP với tỉ số 1/k = 0,67.
1 🔍 Hai tam giác đồng dạng là gì
Cần nhớ
- ✦ΔA'B'C' ∽ ΔABC khi ∠A' = ∠A, ∠B' = ∠B, ∠C' = ∠C và A'B'AB = B'C'BC = C'A'CA. Ví dụ hai tam giác đều cạnh 3 cm và 4 cm: góc đều 60°, ba tỉ số đều bằng 34.
- ✦Tỉ số chung ấy là tỉ số đồng dạng k. k > 1: tam giác thứ nhất lớn hơn; k < 1: nhỏ hơn; k = 1: hai tam giác bằng nhau.
- ✦Đảo chiều: tỉ số k thành 1k. Ví dụ ΔMNP ∽ ΔABC tỉ số 2 thì ΔABC ∽ ΔMNP tỉ số 12.
- ✦Bắc cầu: ΔA''B''C'' ∽ ΔA'B'C' tỉ số k, ΔA'B'C' ∽ ΔABC tỉ số m thì ΔA''B''C'' ∽ ΔABC tỉ số k · m (nhân, không cộng).
Bằng nhau và đồng dạng khác nhau ở đâu (lớp 7 → lớp 8)
| Hai tam giác bằng nhau (lớp 7) | Hai tam giác đồng dạng (lớp 8) | |
|---|---|---|
| Góc tương ứng | Bằng nhau | Bằng nhau |
| Cạnh tương ứng | Bằng nhau | Tỉ lệ (cùng tỉ số k) |
| Kí hiệu | ΔABC = ΔMNP | ΔABC ∽ ΔMNP |
| Quan hệ | Bằng nhau ⇒ đồng dạng (k = 1) | Đồng dạng chưa chắc bằng nhau |
Dạng bài
Kiểm hai tam giác đồng dạng theo định nghĩa và tìm k
- 1 Ghép cặp đỉnh có góc bằng nhau.
- 2 Lập ba tỉ số cạnh theo đúng cặp đỉnh vừa ghép (cạnh của tam giác thứ nhất ở tử).
- 3 Ba tỉ số bằng nhau ⇒ đồng dạng, giá trị chung là k.
- 4 Thử lại: nhân mỗi cạnh của tam giác thứ hai với k phải ra đúng cạnh của tam giác thứ nhất.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "tỉ số đồng dạng là 1,5" mà không nói của tam giác nào với tam giác nào là thiếu: ΔABC ∽ ΔMNP thì tỉ số là 46 = 23, không phải 1,5.
ΔABC có AB = 4, BC = 6, CA = 8; ΔMNP có MN = 6, NP = 9, PM = 12 (cm), và ∠M = ∠A, ∠N = ∠B, ∠P = ∠C. ΔMNP có đồng dạng với ΔABC không? Tỉ số bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
2 🔤 Thứ tự đỉnh và tính cạnh chưa biết
Cần nhớ
- ✦ΔABC ∽ ΔMNP: đỉnh thứ nhất ứng đỉnh thứ nhất (A ↔ M), thứ hai ứng thứ hai (B ↔ N), thứ ba ứng thứ ba (C ↔ P).
- ✦Cạnh ghép theo vị trí chữ: AB (chữ 1–2) ↔ MN (chữ 1–2); BC (2–3) ↔ NP; CA (3–1) ↔ PM.
- ✦Đổi thứ tự cùng lúc hai bên thì vẫn đúng: ΔABC ∽ ΔMNP ⇒ ΔBCA ∽ ΔNPM, ΔCAB ∽ ΔPMN. Đổi một bên thì sai: ΔACB ∽ ΔMNP là sai.
Dạng bài
Tính cạnh chưa biết từ kí hiệu đồng dạng
- 1 Viết ba tỉ số theo kí hiệu: chữ 1–2 với 1–2, 2–3 với 2–3, 3–1 với 3–1.
- 2 Tìm k từ cặp cạnh đã biết đủ cả hai.
- 3 Thay k vào tỉ số chứa cạnh cần tìm rồi nhân chéo.
- 4 Thử lại: ba tỉ số phải bằng nhau, và tam giác có k > 1 phải có cạnh dài hơn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghép BC với DF vì thấy hai cạnh "nằm ngang" trên hình là sai: BC là chữ 2–3 nên đi với EF (chữ 2–3). Ghép nhầm sẽ ra BC/DF = 98, khác hẳn k = 1,5.
Cho ΔABC ∽ ΔDEF với AB = 6 cm, BC = 9 cm, DE = 4 cm, DF = 8 cm. Tính EF và CA.
Hướng dẫn giải
3 📏 Đường thẳng song song với một cạnh
Cần nhớ
- ✦Định lí: đường thẳng cắt hai cạnh của tam giác và song song với cạnh còn lại thì tạo thành tam giác mới đồng dạng với tam giác đã cho: MN ∥ BC (M ∈ AB, N ∈ AC) ⇒ ΔAMN ∽ ΔABC.
- ✦Vẫn đúng khi đường thẳng cắt phần kéo dài hai cạnh (hình "chữ X" hay tam giác nhỏ nằm ngoài): ED ∥ BC ⇒ ΔADE ∽ ΔABC.
- ✦Tỉ số đồng dạng là AMAB — đoạn nhỏ trên cả cạnh, không phải AMMB. Ví dụ AM = 2, MB = 3 thì k = 25.
- ✦Nhiều đường song song thì có nhiều cặp: M, N là trung điểm AB, AC; P, Q là trung điểm AM, AN ⇒ ΔAPQ ∽ ΔAMN ∽ ΔABC.
Dạng bài
Tính đoạn thẳng nhờ đường song song
- 1 Nhận ra đường song song với một cạnh, viết ΔAMN ∽ ΔABC (đỉnh chung A đứng đầu hai bên).
- 2 Tính cả cạnh chứa đoạn đã biết: AB = AM + MB.
- 3 Lập AMAB = MNBC rồi tính.
- 4 Thử lại: đoạn trong tam giác nhỏ phải ngắn hơn đoạn tương ứng của tam giác lớn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy AMMB = 23 rồi tính MN = 10 · 2 : 3 ≈ 6,7 cm là sai: hai tam giác đồng dạng là AMN và ABC, nên phải chia cho cả cạnh AB = 5, không phải MB = 3.
ΔABC có M ∈ AB, N ∈ AC, MN ∥ BC, AM = 2 cm, MB = 3 cm, BC = 10 cm. Tính MN.
Hướng dẫn giải
4 💡 Chu vi và đo chiều cao bằng bóng
Cần nhớ
- ✦Mọi cạnh nhân k thì chu vi cũng nhân k: P'P = k. Ví dụ k = 2, chu vi nhỏ 12 cm thì chu vi lớn 24 cm.
- ✦Đo cái cao mà không trèo lên được (cột đèn, cây, toà nhà): dựng cọc thẳng đứng; cọc ∥ vật cần đo nên tam giác "cọc – bóng" đồng dạng với tam giác "vật – bóng".
- ✦Tỉ số chiều cao = tỉ số chiều dài bóng, đo bóng tính từ cùng một đầu (điểm cuối bóng E).
Dạng bài
Đo chiều cao cột đèn bằng bóng cọc
- 1 Vẽ hình: E là đầu bóng, cọc CD và cột AB cùng thẳng đứng nên CD ∥ AB.
- 2 Viết ΔECD ∽ ΔEBA (đỉnh chung E đứng đầu).
- 3 Lập CDBA = ECEB, đổi về cùng đơn vị rồi tính.
- 4 Thử lại: thay số vào hai tỉ số, phải bằng nhau.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng CB = 12 − 2 = 10 m (khoảng cách từ cọc đến cột) thay cho EB là sai: hai tam giác có chung đỉnh E nên cạnh tương ứng với EC là EB = 12 m, ra 1,5 · 10 : 2 = 7,5 m là lệch.
Cọc gỗ CD cao 1,5 m có bóng EC dài 2 m; đầu bóng E cách chân cột đèn B một khoảng EB = 12 m (E, C, B thẳng hàng). Tính chiều cao AB của cột đèn.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần cách làm.
Định nghĩa và tỉ số đồng dạng
- 1Nhận biết
ΔA'B'C' ∽ ΔABC nghĩa là hai tam giác có
- 2Thông hiểu
Xét các khẳng định:
a)Hai tam giác bằng nhau thì đồng dạng với nhau.
b)Hai tam giác đều bất kì thì đồng dạng với nhau.
c)Hai tam giác cân bất kì thì đồng dạng với nhau.
d)Hai tam giác đồng dạng thì bằng nhau.
- 3Thông hiểu ΔMNP ∽ ΔABC với MN = 9 cm, AB = 6 cm. Tỉ số đồng dạng của ΔMNP với ΔABC là k = .
- 4Thông hiểu
ΔA'B'C' ∽ ΔABC với tỉ số 23. Khi đó ΔABC ∽ ΔA'B'C' với tỉ số
- 5Thông hiểu
Hai tam giác đều có cạnh 6 cm và 4 cm. Tam giác cạnh 4 cm đồng dạng với tam giác cạnh 6 cm theo tỉ số
- 6Vận dụng
ΔA''B''C'' ∽ ΔA'B'C' với tỉ số 2 và ΔA'B'C' ∽ ΔABC với tỉ số 3. Tỉ số đồng dạng của ΔA''B''C'' với ΔABC là
Thứ tự đỉnh, tính cạnh và góc
- 1Nhận biết
Cho ΔABC ∽ ΔMNP. Góc bằng ∠B là
- 2Nhận biết
Cho ΔABC ∽ ΔMNP. Cạnh tương ứng với cạnh CA là
- 3Thông hiểu
Cho ΔDEF ∽ ΔXYZ. Khẳng định nào sai?
- 4Thông hiểu Cho ΔABC ∽ ΔDEF với AB = 4 cm, DE = 6 cm, BC = 5 cm. Độ dài EF = cm.
- 5Thông hiểu Cho ΔABC ∽ ΔDEF với ∠A = 50°, ∠E = 70°. Khi đó ∠F = °.
- 6Vận dụng
Cho ΔABC ∽ ΔDEF với AB = 6, BC = 8, CA = 10 (cm) và DE = 9 cm. Ba cạnh DE, EF, FD lần lượt là
- 7Vận dụng Cho ΔABC ∽ ΔDEF với AB = 3 cm, AC = 5 cm, DE = 6 cm, EF = 8 cm. Khi đó BC = cm và DF = cm.
Đường song song tạo tam giác đồng dạng
- 1Nhận biết
ΔABC có M ∈ AB, N ∈ AC và MN ∥ BC. Kết luận đúng là
- 2Thông hiểu ΔABC có MN ∥ BC (M ∈ AB, N ∈ AC), AM = 3 cm, AB = 9 cm, BC = 12 cm. Độ dài MN = cm.
- 3Thông hiểu ΔABC có MN ∥ BC (M ∈ AB, N ∈ AC), AM = 2 cm, MB = 4 cm, BC = 9 cm. Độ dài MN = cm.
- 4Thông hiểu
ΔABC có M, N là trung điểm của AB, AC; P, Q là trung điểm của AM, AN. Xét các khẳng định:
a)MN ∥ BC.
b)ΔAPQ ∽ ΔABC với tỉ số 14.
c)ΔAPQ ∽ ΔAMN với tỉ số 14.
- 5Vận dụng
Hai đường thẳng BD và CE cắt nhau tại A (A nằm giữa B và D, giữa C và E), DE ∥ BC, AD = 2 cm, AB = 5 cm, BC = 10 cm. Độ dài DE là
Chu vi và đo chiều cao
- 1Thông hiểu ΔA'B'C' ∽ ΔABC với AB = 4 cm, A'B' = 6 cm. Chu vi ΔABC là 15 cm thì chu vi ΔA'B'C' là cm.
- 2Thông hiểu
Tam giác thứ nhất có ba cạnh 3 cm, 5 cm, 7 cm. Tam giác thứ hai đồng dạng với nó và có chu vi 30 cm. Ba cạnh tam giác thứ hai là
- 3Vận dụng Cọc cao 1,2 m có bóng dài 1,5 m; đầu bóng cách chân cột đèn 10 m (đầu bóng, chân cọc, chân cột thẳng hàng). Cột đèn cao m.
- 4Vận dụng
Hai tam giác đồng dạng: tam giác nhỏ có chu vi 12 cm, tam giác lớn có chu vi 30 cm và cạnh ngắn nhất 5 cm. Cạnh ngắn nhất của tam giác nhỏ là
🎯 Chủ điểm này ra kiểm tra thế nào?
- •Kiểm tra giữa/cuối học kì II hay có câu trắc nghiệm chọn kí hiệu đồng dạng đúng thứ tự đỉnh, tính tỉ số đồng dạng, tính cạnh hoặc chu vi; tự luận thường có ý "MN ∥ BC ⇒ ΔAMN ∽ ΔABC" rồi tính đoạn thẳng.
- •Bài thực tế đo chiều cao (cột đèn, cây, toà nhà) bằng bóng nắng hay ra ở phần vận dụng — mấu chốt là nhận ra đỉnh chung và cặp đoạn thẳng song song.
- •Đây là nền cho ba trường hợp đồng dạng ngay sau, cho hệ thức lượng trong tam giác vuông (lớp 9) và nhiều câu hình chứng minh tích đoạn thẳng trong đề thi vào 10.
29. Ba trường hợp đồng dạng của hai tam giác